II SA/Po 560/15

Dnia 15 października 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2015 roku sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] maja 2015 roku Nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza G. z dnia [...] kwietnia 2015 roku Nr [...] znak [...], II. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r., znak [...], Burmistrz G. na podstawie art. 25, art. 30 ust. 2 pkt 1 i art. 32 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1, art. 3 pkt 17a, art. 8 pkt 3, art. 11a, art. 20 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114 z późn. zm.) uznał, że kwota 340,00 zł wypłacona A. M. w okresie od dnia [...] lutego 2015 r. do dnia [...] marca 2015 r. z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka stanowi świadczenie nienależnie pobrane. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 2014 r. A. M. zostało przyznane prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, córki N. Ł., w kwocie 170,00 zł miesięcznie, na okres od dnia [...] listopada 2014 r. do dnia [...] października 2015 r. W dniu [...] marca 2015 r. skarżąca powiadomiła organ I instancji o zawarciu w dniu [...] lutego 2015 r. związku małżeńskiego. Tym samym skarżąca nie jest już osobą samotnie wychowującą dziecko, wobec czego pobrane przez nią świadczenia rodzinne w opisanym zakresie należy uznać za świadczenie nienależnie pobrane. Pismem z dnia [...] kwietnia 2015 r. A. M. odwołała się od opisanej wyżej decyzji Burmistrza G. z dnia [...] kwietnia 2015 r. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że organ I instancji dokonał niekonstytucyjnej wykładni art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Obowiązek alimentacyjny spoczywa bowiem jedynie na rodzicach dziecka. Tymczasem mąż A. M. nie jest ojcem biologicznym N. Ł., ani jej nie przysposobił. Biologiczny ojciec N. Ł. nie żyje. Ponadto skarżąca zaznaczyła, że nie była świadoma obowiązku zgłoszenia do organu administracji publicznej faktu zawarcia małżeństwa. Decyzją z dnia [...] maja 2015 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2001 r. nr 72 poz. 748 z późn. zm.) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), art. 3 pkt 16 i 17a, art. 8 i art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza G. z dnia [...] kwietnia 2015 r. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, w pełni podzielając zarazem stanowisko organu I instancji. Wskazano, iż w dacie przyznania jej dodatku do zaiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka skarżąca spełniała warunki do otrzymania tego świadczenia, a mianowicie nie pozostawała w związku małżeńskim i nie wychowywała dziecka wspólnie z jej ojcem. Z dniem zawarcia związku małżeńskiego ustała jedna z przesłanek koniecznych do uznania skarżącej za osobę samotnie wychowującą dziecko. Była to okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczeń rodzinnych. Organ odwoławczy argumentował, że przepis art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie definiuje pojęcie osoby samotnie wychowującej dziecko. Zakresu tego pojęcia nie zmodyfikował wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., bowiem odnosił się on do spraw uzyskania prawa do zaliczki alimentacyjnej i nie ma on zastosowania do świadczeń z ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium wskazało ponadto na treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznając jednocześnie, iż skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach w jej sytuacji rodzinnej i majątkowej, mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Kolegium wskazało także, iż skarżąca może w oparciu o treść art. 30 ust. 9 wymienionej ustawy zwrócić się z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Pismem z dnia [...] maja 2015 r. A. M. zaskarżyła powyższą decyzję Kolegium z dnia [...] maja 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, powtarzając swoją wcześniejszą argumentację zawartą w odwołaniu z dnia [...] kwietnia 2015 r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracyjnej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, Jak wynika przy tym z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi, ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Na wstępie trzeba zauważyć, że decyzją nr [...] z dnia [...] listopada 2011 r., znak [...], Burmistrz G. przyznał A. M. prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres od dnia [...] listopada 2014 r. do dnia [...] października 2015 r. w wysokości 170,00 zł miesięcznie (k. 30 akt adm. organu I instancji). Następnie w dniu [...] marca 2015 r. skarżąca złożyła odpis skrócony aktu małżeństwa z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] (k. 26 akt adm. organu I instancji). Ze wspomnianego aktu stanu cywilnego wynika, że A. M. zawarła związek małżeński w dniu [...] lutego 2015 r. Okoliczności te należy uznać za bezsporne, gdyż nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły w niniejszej sprawie przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114 z późn. zm.). Zgodnie z art. 11a ust. 1 powołanej ustawy, dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ (1) drugi z rodziców dziecka nie żyje, (2) ojciec dziecka jest nieznany lub (3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone. Jednocześnie ustawodawca wskazuje w art. 3 pkt 17a wymienionej ustawy, że zwrot "osoba samotnie wychowująca dziecko" oznacza pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostają w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Jak wynika z kolei z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Ustawodawca wyjaśnia zarazem w art. 30 ust. 2 pkt 1 cytowanej ustawy, że nienależnie pobranym świadczeniem jest w szczególności świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Odnosząc te uwagi do specyfiki rozważanej sprawy, należy zauważyć, że kluczowe wątpliwości, jakie wyłoniły się w toku kontrolowanego postępowania, dotyczą pytania, czy skarżąca mogła pobierać dodatek z tytułu samotnego wychowania dziecka mimo zawarcia małżeństwa. Organy administracji publicznej konsekwentnie udzielały w tej mierze odpowiedzi negatywnej, co jednak zdaniem Sądu nie zasługuje na aprobatę. Dokonując wykładni art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy bowiem uwzględnić wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., P 18/06 (Dz. U. nr 119 poz. 770), w świetle którego art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z 22 kwietnia 2005r. ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 z późn. zm.) w zw. z art. 3 pkt 17a cytowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim oraz osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Wprawdzie przytoczony wyrok odnosi się prima facie jedynie do zaliczki alimentacyjnej, niemniej zachowuje on swoją aktualność także w kontekście dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Niekonstytucyjność definicji osoby samotnie wychowującej dziecko, użytej w ustawie o świadczeniach rodzinnych dla potrzeb ustawy o zaliczce alimentacyjnej należy bowiem brać pod uwagę w ten sam sposób w stosunku do innych świadczeń na rzecz osób samotnie wychowujących dziecko (tak też: wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2013 r., I OSK 2162/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji należy więc stwierdzić, że A. M. trafnie podnosiła, że jej mąż nie jest ojcem biologicznym jej córki, ani też nie przysposobił N. Ł. Tym samym nie występuje pomiędzy nimi więź obligacyjna. Wyrażenie "wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem", użyte w art. 3 pkt 17a powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, odnosi się bowiem tylko do rodzica dziecka, którego dotyczy wniosek o przyznanie rozważanego dodatku do zasiłku, a nie do każdej osoby związanej z jednym z rodziców dziecka. Fakt zawarcia związku małżeńskiego przez rodzica samotnie wychowującego dziecko nie ma wpływu na sferę władzy rodzicielskiej i sferę obowiązków alimentacyjnych względem dziecka. Dziecko wychowujące się w rodzinie rekonstruowanej nie traci przy tym statusu osoby wychowywanej przez samotnego rodzica. Dla takiej oceny nie ma znaczenia okoliczność, że matka ubiegająca się o dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka pozostaje w związku małżeńskim. Powyższe stanowisko spotkało się również z aprobatą w orzecznictwie (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 25 września 2013 r., II SA/Po 788/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; wyrok WSA w Krakowie z dnia 8 listopada 2012 r., II SA/Po 125/12, tamże; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 5 kwietnia 2011 r., II SA/Bd 191/11, tamże). W konsekwencji należy więc uznać, że argumentacja organów administracji publicznej okazała się nietrafna w rozpatrywanej sprawie. Zakwalifikowanie kwot dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka jako świadczeń nienależnie pobranych jedynie ze względu na zawarcie związku małżeńskiego przez A. M. naruszało bowiem art. 11a ust. 1 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 3 pkt 17a tejże ustawy, co z kolei uzasadniało wyeliminowanie zaskarżonych rozstrzygnięć z obrotu prawnego, natomiast postępowanie administracyjne w powyższym zakresie jako bezprzedmiotowe należało umorzyć. W tej sytuacji Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] maja 2015 r., nr [...], oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza G. nr [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r., znak [...], z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 pkt 17a i art. 11a ust. 1 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, co miało wpływ na wynik postępowania. W konsekwencji należy też stwierdzić, że postępowanie w sprawie uznania należności wypłaconych A. M. w okresie od dnia [...] lutego 2015 r. do dnia [...] marca 2015 r. za świadczenie nienależnie pobrane stało się bezprzedmiotowe. Jeżeli bowiem odpadła możliwość zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, to również brak jest podstawy materialnoprawnej do dalszego trwania kontrolowanego postępowania. Dlatego też postępowanie to należało umorzyć na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.).