IV SA/Gl 158/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska (spr.) Sędzia WSA Renata Siudyka Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] nr [...] Decyzją Nr [...] z dnia [...], Prezydent Miasta B. odmówił E.K. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem – H.K. Uzasadniając decyzję organ powołał się na treść art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 z późn. zm.) i podniósł, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim ze stroną. W odwołaniu od opisanej decyzji E.K. domagała się jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji bądź też przyznania przez organ odwoławczy wnioskowanego świadczenia. Rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zwłaszcza jej art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2a oraz zasad konstytucyjnych określonych w art. 18 i art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Wyjaśniła, że spełnia wszystkie przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego a zebrana w sprawie dokumentacja nie budzi najmniejszych wątpliwości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Ustalając stan faktyczny sprawy zaznaczyło, że fakt pozostawania w związku małżeńskim nie może być przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, jednak decyzja pierwszoinstancyjna jest poprawna merytorycznie z powodu wystąpienia przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż niepełnosprawność H.K. nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia ani w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Z akt sprawy wynika, że niepełnosprawność w stopniu znacznym datuje się od [...], a niepełnosprawność istnieje od [...] roku życia (orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w B. z dnia [...] i Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z dnia [...]). W dacie ukończenia [...] roku życia, tj. dnia [...] H.K. był absolwentem [...] Liceum Ogólnokształcącego im. [...] w B., świadectwo dojrzałości otrzymał w dniu [...], a studentem został dopiero w miesiącu [...]. Zatem jego niepełnosprawność nie powstała w trakcie nauki w szkole ani w szkole wyższej, ale w przerwie pomiędzy zakończeniem nauki w szkole a rozpoczęciem nauki w szkole wyższej, stąd też jego żona nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. W skardze, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, E.K. zarzuciła powyższemu rozstrzygnięciu naruszenie przepisu art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego i bliżej nie określonych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 2 i art. 67 Konstytucji RP. Cytując fragmenty uzasadnienia zaskarżonej decyzji podniosła, iż organ błędnie ustalił datę ukończenia szkoły przez jej męża, którą powinna być data zakończenia wakacji, tj. dzień [...]. Na potwierdzenie takiego stanowiska przedłożyła zaświadczenie z dnia [...], wydane przez [...] Liceum Ogólnokształcącego im. [...] w B., iż jej mąż był uczniem szkoły w okresie od dnia [...] do dnia [...]. Z tego powodu domagała się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji i przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowoadministracyjnej w dniu 2 grudnia 2015 r. skarżąca wraz z pełnomocnikiem z wyboru podtrzymała zarzuty osobistej skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, że kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei, na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2012 r., poz. 270 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie jako: "p.p.s.a."), Sąd uwzględniając skargę na decyzję, uchyla ją w całości albo w części, jeżeli stwierdzi, naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym kontekście uznano, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności wykazała, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a tym samym powinny zostać wyeliminowane z obrotu prawnego. Przedmiot oceny Sądu stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławcze w K. z dnia [...], wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem. W rozpatrywanej sprawie oba organy orzekające w sprawie nie uwzględniły wyroku wydanego przez Trybunał Konstytucyjny w dniu 21 października 2014 r. o sygn. akt 38/13 (publ. OTK-A 2014/9/104). Przypomnieć należy, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją ma taki charakter od dnia jego wejścia w życie i fakt ten musi być brany pod uwagę tak przy wydawaniu aktu prawnego, jak i przy jego kontroli. W świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. Analiza przepisów Konstytucji oraz ich rozumienia przez Trybunał Konstytucyjny prowadzi do wniosku, że wykonywanie orzeczeń Trybunału jest obowiązkiem zarówno prawodawcy, jak i organów stosujących prawo, w szczególności sądów. Źródłem tego obowiązku jest moc powszechnie obowiązująca orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (art. 190 ust. 1 Konstytucji) w związku z zasadami państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), legalizmu (art. 7 Konstytucji) oraz nadrzędności Konstytucji (art. 8 ust. 1 Konstytucji). Przy rozstrzygnięciach o charakterze negatoryjnym Trybunału, czyli orzekających o niekonstytucyjności zakwestionowanego przepisu, dotychczasowa norma prawna przestaje być regułą powinnego zachowania, jest bowiem ostatecznie eliminowana z systemu prawnego. W piśmiennictwie prawniczym podkreśla się, że do wszelkich stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału należy stosować regulację prawną uwzględniającą skutki tego orzeczenia, a więc w przypadku wyroku negatoryjnego - bez aktu normatywnego (przepisu prawnego), który utracił moc obowiązującą. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego, o której mowa w art. 190 ust. 3 ab initio Konstytucji RP, oznacza bowiem, że niekonstytucyjny akt normatywny jest derogowany z systemu prawnego w sposób bezwzględny i bezwarunkowy (por. np. M. Safjan "Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w praktyce sądowej" PiP nr 9/2002, L. Garlicki "Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2005). Powyższe prowadzi do wniosku, że norma prawna uznana za niekonstytucyjną stanowi wadliwą podstawę prawną. Wydana na takiej podstawie prawnej decyzja administracyjna musi być także uznana za wadliwą. Wadliwość ta może odpowiadać przesłance rażącego naruszenia prawa. Przedstawione zasady dotyczą zarówno wyroku negatoryjnego odnoszącego się do całej kontrolowanej normy prawnej jak też do jej części, czyli tzw. wyroku zakresowego. Przez "orzeczenie zakresowe" rozumie się orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, którego sentencja zawiera frazę: "w zakresie, w jakim" (lub jej podobną). Skutkiem negatoryjnego wyroku zakresowego nie jest utrata mocy obowiązującej całego kontrolowanego przepisu lecz "wycięcie" z jego zakresu mieszczącego się w nim fragmentu uznanego za sprzeczny z Konstytucją. Jak bezspornie wynika z sentencji wyroku z dnia 21 października 2014r. sygn. akt 38/13 Trybunał Konstytucyjny odniósł się do określonego zakresu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych stwierdzając, że przepis ten w części, w jakiej różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Stosowanie zatem, po ogłoszeniu w/w wyroku, przepisu art. 17 ust. 1b, w jego pełnym dotychczasowym brzmieniu pozostaje w sprzeczności z obowiązkiem organów stosujących prawo ukształtowanym na podstawie przywołanych wyżej przepisów art. 190 ust. 1 , art. 2 i art. 8 ust. 1 Konstytucji RP. Zauważyć też przyjdzie, że przywołany wyrok nie stanowi wyroku, w którym Trybunał Konstytucyjny odroczył w czasie utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnego fragmentu kontrolowanej normy. W orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych zarysowała się już linia orzecznicza, którą można uznać za ugruntowaną, a którą podziela skład orzekający w kontrolowanej sprawie (por. wyroki WSA w Bydgoszczy z dnia 24 czerwca 2015 r. sygn. akt II SA/Bd 327/15, WSA w Gdańsku z dnia 17 września 2015r. sygn. akt III SA/Gd 577/15, WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r. sygn. II SA/Ol 623/15, WSA w Rzeszowie z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 1507/14, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 10 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Go 818/14, WSA w Poznaniu z 23 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 969/14, WSA w Białymstoku z 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II SA/Bk 1022/14, WSA w Łodzi z 10 grudnia 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 1034/14 i II SA/Łd 424/15 z dnia 29 lipca 2015r.). Stwierdza się tam m.in., że Trybunał Konstytucyjny nie mógł w uzasadnieniu przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Nadto, interpretacja fragmentu uzasadnienia, nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Przedstawione powyżej zagadnienie było już przedmiotem rozważań również Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 3 czerwca 2015 r. o sygn. akt II SA/Bd 406/15 rozważał skutki wymienionego orzeczenia Trybunału Knstytucyjnego dla stanu prawnego mającego zastosowanie w również w niniejszej sprawie, w szczególności ze względu na typ wyroku oraz argumenty podane w jego uzasadnieniu (wyrok ten jest dostępny w internetowej bazie orzeczeń NSA). Skład orzekający rozpoznającym niniejszą skargę w pełni podziela stanowisko tego Sądu zaprezentowane w uzasadnieniu tegoż wyroku. Mając na uwadze powyższe oba orzekające w sprawie organy zastosowały art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu, co stanowi o istotnym naruszeniu prawa materialnego i procesowego. W ponownym postępowaniu konieczne będzie zatem podjęcie rozstrzygnięcia z pominięciem tej części art. 17 ust. 1b o świadczeniach rodzinnych, która utraciła moc obowiązującą. Organ weźmie pod uwagę, że skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest stwierdzenie, że opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być przez ustawodawcę traktowani jako podmioty należące do tej samej klasy. Nie mogą być zatem - co do zasady - traktowani w sposób odmienny. W stanie prawnym sprzed wydania przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego ich sytuacja prawna była zróżnicowana w związku z określeniem momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jako istotnego kryterium regulacji prawnej w obrębie tej samej grupy podobnych podmiotów. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych zasadniczo zwalnia Sąd z konieczności dokonywania interpretacji użytego w przepisie tym terminu "w trakcie nauki w szkole". Prowadząc ponowne postępowanie, organ ustali stan faktyczny sprawy niezbędny do oceny zaistnienia wszystkich przesłanek wymaganych przez ustawodawcę do nabycia uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z uwzględnieniem powyżej wskazanych, czego dotychczas nie wykonał biorąc pod uwagę treść uzasadnień obu wydanych w sprawie decyzji administracyjnych i odpowiedzi na skargę. W tym stanie rzeczy, uwzględniając skargę, Sąd, orzekł jak w sentencji, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a. O kosztach nie rozstrzygano z uwagi na brak stosownego wniosku w tym zakresie (por. art. 210 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a.).