I SA/Bd 529/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Mirella Łent po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 17 października 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w T. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego na 2016 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF, wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną, którego miesięczny dochód wynosi 2.950 zł netto. Skarżący oświadczył, że posiada mieszkanie komunalne (Z. T.) oraz ziemię rolna 1,4888 ha oraz fragmenty starej ruiny po lepiance domu i jeden budynek gospodarczy w stanie surowym o pow. 25 m² - wartość ok. 30-40 tys. zł. W rubryce zobowiązania skarżący wskazał: dwie pożyczki w łącznej kwocie 34.908,72 zł; czynsz letni 319,65 zł; czynsz zimowy 450 zł; zadłużenie czynszu 475,41 zł; gaz prąd ok. 180 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 17 października 2016r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie z dnia 10 listopada 2016 r. skarżący podniósł, że posiada długi, zaciągnięty kredyt, odmówiono mu przyznania zasiłku rodzinnego, odcięto mu dopływ prądu z powodu nieopłaconych rachunków na kwotę powyżej 200 zł, podwyższono mu czynsz z 450 zł do 650 zł, a część dochodu jego gospodarstwa domowego pochodzi z pracy na umowę-zlecienie (850 zł), natomiast dochód stały – renta i emerytura w kwocie 2.100 zł netto – jest w jego ocenie niski. Podkreślił, że nie należy do osób zamożnych, a Sąd Okręgowy uznał jego rodzinę za niezamożną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Na wstępie Sąd stwierdza, że sprzeciw został złożony w przewidzianym do tego ustawowym terminie. Zgodnie z art. 83 § 2 p.p.s.a. jeżeli ostatni dzień terminu przypada na sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy, za ostatni dzień terminu uważa się następny dzień po dniu lub dniach wolnych od pracy. Postanowienie Referendarza zostało doręczone skarżącemu w dniu 4 listopada 2016 r., zatem termin do złożenia sprzeciwu upływał w dniu 12 listopada 2016 r. (czyli w dniu następnym po ustawowo wolnym od pracy dniu 11 listopada 2016 r.). W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitymi. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie wykazał on, iż poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jego rodziny. Należy stwierdzić, że zgodnie z oświadczeniem zawartym w formularzu PPF, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i uzyskują miesięcznie wspólny dochód w kwocie 2.950 zł, czyli 1.475 na osobę. Zauważyć trzeba, że zgodnie z Informacją z dnia 21 listopada 2016 r. opublikowaną na stronie Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych o wysokości minimum socjalnego we wrześniu 2016 r. (obliczenia na postawie danych Departamentu Statystyki Społecznej GUS) minimum socjalne wynosiło dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego 1.792,68 zł, czyli 896,34 zł na osobę (d.: https://www.ipiss.com.pl/). Stwierdzić zatem należy, że strona skarżąca ma dochody przekraczające próg minimum socjalnego (nawet jeśli wziąć pod uwagę wyłącznie stałe dochody z renty i emerytury, bez tych z umowy-zlecenia). Po odliczeniu od dochodu gospodarstwa domowego skarżącego kwot opłat stałych: 650 zł czynszu oraz 180 zł za gaz i prąd – pozostaje na miesiąc 1.060 zł na osobę. Ponadto skarżący posiada nieruchomości rolne, warte – według oświadczenia w formularzu – ok. 30-40 tys. zł. Tym samym wnioskodawca nie spełnia wymagań zawartych w ww. przepisie, gdyż jest w stanie opłacić jednorazowo kwotę 100 zł. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. W przedmiotowej sprawie wpis od skargi wynosi 100 zł, natomiast miesięczny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego strony skarżącej to kwota 2.950 zł. Biorąc pod uwagę wskazane wydatki rodziny na tle jej dochodów należy stwierdzić, że opłacenie 100 zł wpisu od skargi nie powoduje zagrożenia sytuacją, w której rodzina nie miałaby zapewnionego minimum warunków socjalnych. Skarżący w formularzu PPF podał, że posiada dług w banku w wysokości około 35.000 zł, natomiast w sprzeciwie wskazał na dług w kwocie 16.000 zł. Odnosząc się do przedstawionych przez skarżącego okoliczności wskazać należy, że ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Należy wyjaśnić, że stosunki publicznoprawne charakteryzują się tym, że jedną ze stron stosunku jest organ władzy publicznej (tj. państwowej lub samorządowej), w którym uprawnienia i obowiązki nie są dobrowolnie ustalane przez strony, lecz określane przez normy bezwzględnie wiążące. Natomiast stosunki prywatne charakteryzują się tym, iż stronami są tutaj osoby fizyczne i prawne. Są nawiązywane najczęściej dobrowolnie i kształtowane w szerokim zakresie automatycznymi decyzjami podmiotów tych stosunków. Dlatego też nie znajduje uzasadnienia, aby wnioskodawca spłacał ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym (czyli kredyty dobrowolnie zaciągnięte na prywatne cele), a jednocześnie żądał, aby koszty związane z wniesieniem skargi (opłata publicznoprawna) pokrywał za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, że to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Ponadto ustanowienie pełnomocnika na obecnym etapie nie jest obowiązkowe i konieczne, ponieważ jak wynika z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Nie jest prawdą, że uznano skarżącego za osobę zamożną, a jedynie stwierdzono, iż nie wykazał on, że nie jest w stanie ponieść kosztu 100 zł, by opłaci proces. każda inna osoba podlegająca procedurze sądowoadministracyjnej, będąca w takiej samej sytuacji faktycznej, spotkałaby się z takim samym rozstrzygnięciem. Na marginesie na podstawie art. 6 p.p.s.a. Sąd poucza, że w razie uwzględnienia skargi przez Sąd pierwszej instancji, skarżącemu przysługuje od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania. Strona skarżąca może złożyć wniosek o zwrot kosztów do Sądu formie pisemnej lub ustnie na rozprawie do protokołu. Dodać trzeba, że strona traci uprawnienie do żądania zwrotu kosztów, jeżeli najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia nie zgłosi wniosku o przyznanie należnych kosztów (art. 200 i 210 p.p.s.a.). Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.