I KZP 14/05

UCHWAŁA Z DNIA 24 MAJA 2005 R. I KZP 14/05 W postępowaniu odwoławczym, toczącym się na skutek zaskarżenia orzeczenia obejmującego zarówno czyn uznany za przestępstwo, jak i czyn zakwalifikowany przez sąd pierwszej instancji jako wykroczenie (art. 400 k.p.k.), sąd odwoławczy stosuje przepisy Kodeksu postępowania kar-nego. Przewodniczący: sędzia SN J. Szewczyk. Sędziowie SN: A. Deptuła, E. Strużyna (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza S., po rozpoznaniu, przedsta-wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., posta-nowieniem z dnia 29 grudnia 2004 r., zagadnienia prawnego wymagające-go zasadniczej wykładni ustawy: „Czy zawarty w art. 400 k.p.k. nakaz stosowania w dalszym toku postępo-wania przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia w przypadku uznania, że czyn oskarżonego stanowi wykroczenie ma zasto-sowanie w sytuacji, gdy w ramach jednego postępowania toczącego się przeciwko oskarżonemu, Sąd pierwszej instancji w tym samym orzeczeniu jednocześnie uznał, że jeden z czynów zarzucanych oskarżonemu stanowi przestępstwo, a drugi czyn stanowi wykroczenie, zaś prokurator we wno-szonej na niekorzyść oskarżonego apelacji kwestionuje całość orzeczenia Sądu pierwszej instancji, a tym samym oznacza, że należy stosować przed 2 Sądem drugiej instancji przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wy-kroczenia, co do czynu uznanego w wyroku Sądu pierwszej instancji za wykroczenie oraz przepisy Kodeksu postępowania karnego co do czynu uznanego w wyroku Sądu pierwszej instancji za przestępstwo, a w przy-padku udzielenia odpowiedzi pozytywnej, czy oznacza to, iż Sąd Odwo-ławczy może wówczas rozpoznać te apelacje łącznie na jednej rozprawie odwoławczej, stosując jednocześnie obie procedury ale orzekając – sto-sownie do przepisów art. 400 k.p.k. – w tym samym składzie tj. składzie określonym w art. 30 § 2 k.p.k., czy też Sąd odwoławczy jest zobowiązany do wyłączenia sprawy o wykroczenie i sprawy o przestępstwa do odrębne-go rozpoznania i stosując wtedy już rozłącznie przepisy Kodeksu postępo-wania w sprawach o wykroczenia i przepisy Kodeksu postępowania karne-go, winien raz orzekać w składzie określonym w art. 14 § 1 pkt 4 k.p.w., a w drugim wypadku orzekać w składzie wynikającym z art. 30 § 2 k.p.k.” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione przez Sąd Okręgowy w K. wątpliwości, które zdaniem tego Sądu wymagały dokonania zasadniczej wykładni ustawy w trybie określonym w art. 441 k.p.k., powstały w następującej sytuacji procesowej. Tomasz S. oskarżony został o popełnienie przestępstw określonych w art. 279 §1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz przestępstwa określonego w art. 278 §1 k.k. Sąd Rejonowy w K., rozpoznając sprawę, na podstawie art. 399 §1 k.p.k. w toku rozprawy uprzedził strony o możliwości zakwalifikowa-nia zarzucanej oskarżonemu kradzieży (art. 278 §1 k.k.) jako wykroczenia określonego w art. 119 §1 k.w. 3 Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2004 r. Sąd Rejonowy uniewinnił oskar-żonego od zarzutu popełnienia przestępstw określonych w art. 279 §1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., natomiast czyn zakwalifikowany w akcie oskarżenia jako kradzież z art. 278 §1 k.k. zakwalifikował jako wykroczenie określone w art. 119 §1 k.w. i na podstawie art. 5 §1 pkt 4 k.p.w. umorzył w tym za-kresie postępowanie z powodu przedawnienia orzekania. Wyrok w całości zaskarżył prokurator apelacją wniesioną po upływie 11 dni od daty doręczenia mu odpisu wyroku z uzasadnieniem. Sąd Okręgowy w K. przy rozpoznawaniu apelacji powziął wątpliwości co do tego w jakim układzie w postępowaniu odwoławczym pozostają wo-bec siebie przepisy Kodeksu postępowania karnego i przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego można wnosić, że uzależnia on rozstrzygnięcie tej kwe-stii od odpowiedzi na pytanie – co należy rozumieć w kontekście art. 400 k.p.k. pod pojęciem „sprawy”. Czy w wypadku, gdy wyrok sądu pierwszej instancji obejmuje orzeczenie zarówno co do przestępstwa jak i co do wy-kroczenia, to w postępowaniu odwoławczym mamy do czynienia z jedną sprawą, do której należy stosować przepisy Kodeksu postępowania karne-go, czy z dwiema sprawami, z których każda będzie wymagała stosowania innej procedury. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie tylko w świetle treści art. 400 k.p.k., ale także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 paździer-nika 2003 r., IV KK 94/03 (OSNKW 2004, z. 2, poz. 16) pojęcie „sprawy” można odnieść tylko do tego czynu, który uznany został za wykroczenie. Trzeba więc przyjąć, że w rozważanej sytuacji występują dwie sprawy, tzn. sprawa o wykroczenie i sprawa o przestępstwo, a w tym układzie powstaje wątpliwość „czy sąd odwoławczy może orzekać na jednej rozprawie odwo-ławczej, stosując obie procedury i – co jeszcze ważniejsze – w jakim skła-dzie miałby orzekać na tej rozprawie”. 4 Wątpliwości Sądu Okręgowego sprowadzają się w szczególności do tego, czy sąd odwoławczy winien rozpoznać apelację w sprawie o wykro-czenie łącznie z apelacją w sprawie o przestępstwo, orzekając w składzie właściwym dla rozpoznania apelacji w sprawie o przestępstwo (art. 29 § 1 k.p.k.) i podjąć decyzję w trybie określonym w art. 430 § 1 k.p.k. w zw. z art. 109 § 2 k.p.w., czy też stosować w takim wypadku zarówno przepisy Kodeksu postępowania karnego jak i przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia „z wszelkimi konsekwencjami (w tym i co do skła-dów orzekających)”, a wreszcie, czy obie procedury nie powinny być sto-sowane po uprzednim wyłączeniu do odrębnego rozpoznania sprawy o czyn zakwalifikowany jako wykroczenie. Sąd Okręgowy zakłada wprawdzie także możliwość uznania, że w omawianym układzie mamy do czynienia z jedną sprawą, a mianowicie „sprawą o przestępstwo”, ale uznając tego rodzaju tezę za wątpliwą, stwierdza, że nie zasługuje ona na uwagę. W pisemnym wniosku złożonym do akt sprawy przez Prokuraturę Krajową wyrażony został pogląd, że do środka odwoławczego wniesionego od orzeczenia obejmującego zarówno czyn stanowiący przestępstwo, jak i czyn zakwalifikowany jako wykroczenie, sąd odwoławczy winien stosować w całości Kodeks postępowania karnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W początkowym okresie obowiązywania Kodeksu postępowania kar-nego z 1997 r. (art. 400 k.p.k.), podobnie jak pod rządami Kodeksu postę-powania karnego z 1969 r. (art. 431 k.p.k.) sprawę, w której po rozpoczęciu przewodu sądowego doszło do ujawnienia, że czyn oskarżonego stanowi wykroczenie, sąd rozpoznawał na zasadach ogólnych. Z dniem 17 października 2001 r. wszedł jednak w życie przepis art. 400 k.p.k. w nowym brzmieniu, znowelizowany przez przepisy wprowadza-jące Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, w związku z prze- 5 jęciem spraw o wykroczenia do właściwości sądów. W nowym ujęciu tego przepisu ustawodawca inaczej niż dotychczas uregulował tryb postępowa-nia sądowego w sytuacji, gdy w wyniku oceny prawnomaterialnej, dokona-nej po rozpoczęciu przewodu sądowego, czyn zakwalifikowany w akcie oskarżenia jako przestępstwo okazuje się wykroczeniem (co może być wy-nikiem zmiany ustaleń faktycznych, kontrawencjonalizacji dokonanej przez ustawodawcę lub konieczności poprawienia błędnej kwalifikacji przyjętej w akcie oskarżenia). W myśl nowego brzmienia art. 400 k.p.k., w takim wypadku sąd nie przekazuje sprawy właściwemu sądowi, ale rozpoznaje ją w tym samym składzie stosując – zamiast przepisów określonych w Kodeksie postępo-wania karnego – przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wykrocze-nia. Można w tym miejscu przypomnieć, że jeżeli fakt, iż czyn zarzucany oskarżonemu nie jest przestępstwem ale wykroczeniem ujawni się przed odczytaniem aktu oskarżenia, sąd do którego akt oskarżenia został wnie-siony nie rozpoznaje sprawy, ale przekazuje ją sądowi właściwemu do spraw wykroczeń (którym jest z reguły wydział grodzki sądu rejonowego). Treść art. 400 k.p.k. w obecnym brzmieniu wraz z całą wprowadzoną w 2001 r. procedurą wykroczeniową, poddana została w piśmiennictwie krytyce (R. Kmiecik: Sprawa o wykroczenie a proces karny, Prokurator 2002, nr 3-4, s. 7). Z punktu widzenia ekonomii procesowej wprowadzone do treści art. 400 k.p.k. rozwiązanie można jednak uznać za słuszne. Po-zwala bowiem na uniknięcie niepotrzebnego angażowania dodatkowych środków, a ponadto ze względu na krótsze okresy przedawnienia orzeka-nia w sprawach o wykroczenia, zapobiega niesłusznemu uniknięciu przez sprawcę kary. W sytuacji, gdy sprawa dotarła już na rozprawę i rozpoczęto przewód sądowy, przekazywanie sprawy sądowi właściwemu do spraw o wykroczenia nie byłoby celowe. 6 Stosowanie przepisu art. 400, zamieszczonego w dziale VIII Kodeksu postępowania karnego, zawierającego przepisy regulujące postępowanie przed sądem pierwszej instancji, nie wywołuje wątpliwości w zasadzie tylko w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji. W sytuacji, gdy po otwarciu przewodu sądowego ujawni się, że czyn oskarżonego stanowi tyl-ko (wyłącznie) wykroczenie a nie przestępstwo, jak zakwalifikowano ten czyn w akcie oskarżenia, sąd proceduje nadal w tym samym składzie, lecz nie w oparciu o przepisy postępowania karnego ale przepisy regulujące postępowanie w sprawach o wykroczenia. Wobec usytuowania przepisu w rozdziale regulującym przewód sądowy, wykładnia językowa użytego w treści tego przepisu zwrotu „w dalszym jej toku” prowadzi do wniosku, że chodzi tu o „dalszy tok” postępowania przed sądem pierwszej instancji, gdzie doszło do ujawnienia, że czyn oskarżonego jest wykroczeniem. Nie wywołuje zastrzeżeń, ani nie komplikuje sytuacji, także taka wy-kładnia omawianego zwrotu, która prowadzi do wniosku, że ustawodawcy chodziło nie tylko o „dalszy tok” rozprawy i postępowania przed sądem pierwszej instancji, ale o „dalszy tok sprawy”. Sprawy – według aktu oskar-żenia – karnej, w której doszło do wyznaczenia rozprawy, a na rozprawie tej, już w trakcie przewodu sądowego okazało się, że jest to w istocie „sprawa o wykroczenie”, i dalszy „tok” tej właśnie sprawy winien przebiegać w myśl przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Po-gląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 paździer-nika 2003 r., IV KK 94/03 (OSNKW 2004, z. 2, poz. 16), że „sprawą o wy-kroczenie” jest nie tylko sprawa, która za taką uznana została w warunkach określonych w art. 400 k.p.k., ale także sprawa, w której dopiero w postę-powaniu odwoławczym ujawniło się, że czyn oskarżonego jest wykrocze-niem – jest wyrazem takiej właśnie wykładni. Pogląd, że w „dalszym toku” postępowania w sprawie o wykroczenie, a więc zarówno w postępowaniu odwoławczym, jak i toczącym się w myśl nadzwyczajnych środków zaskar- 7 żenia, należy stosować przepisy regulujące postępowanie w sprawach o wykroczenia Sąd Najwyższy wyraził także w wyroku z dnia 14 października 2004 r., II KK 276/04 (niepubl.). Przedstawiony przez Sąd Okręgowy problem nie dotyczy jednak ta-kiej sytuacji procesowej, w której w postępowaniu odwoławczym stosować należy tylko jedną procedurę. Nie dotyczy więc wypadku, w którym oma-wiana regulacja obejmuje pełny zakres odpowiedzialności oskarżonego, bez względu na to, czy zarzucono mu popełnienie jednego czynu, czy większej liczby czynów, jeżeli wszystkie podlegają kwalifikacji jako wykro-czenia. W praktyce orzeczniczej jednak znacznie częściej występuje taki układ procesowy, w którym w jednej toczącej się przed sądem sprawie, je-den lub większa liczba czynów jest przestępstwem, jeden lub większa licz-ba czynów okazuje się wykroczeniem, a orzeczenie wydane w tej sprawie jest przedmiotem zaskarżenia. Słusznie Sąd Okręgowy zauważa, że treść art. 400 k.p.k. (zapewne z uwagi na treść art. 458 k.p.k.) nakazywałaby także w takiej sytuacji stoso-wać obie procedury, pomimo zachodzących pomiędzy nimi różnic, i podaje przykłady możliwych konfiguracji przepisów regulujących postępowanie karne i postępowanie w sprawach o wykroczenia. Pomimo podobieństwa występującego w tych przepisach, zachodzą między nimi jednak istotne różnice – m. in. co do terminu wniesienia apela-cji, składu sądu odwoławczego, zakresu postępowania dowodowego na rozprawie apelacyjnej, legitymacji do wniesienia kasacji. Trudno więc nie dostrzegać, że żadna z możliwych konfiguracji stosowania w postępowaniu odwoławczym „odpowiednio” przepisu art. 400 k.p.k. w sprawie obejmują-cej dwa lub więcej czynów, wśród których są zarówno przestępstwa, jak i wykroczenia, nie jest do przyjęcia. Sąd Okręgowy najwyraźniej sam zresztą dostrzega absurdalność każdego z możliwych sformułowanych w uzasad-nieniu postanowienia rozwiązań i nie opowiada się za żadną z tych wersji. 8 W istocie żadna z nich nie jest racjonalna. Nie sposób bowiem uznać za racjonalny taki sposób procedowania w omawianej kategorii spraw, aby stawiać stronom np. wymóg zaskarżania wyroku dwiema odrębnymi apela-cjami, wniesionymi w dwóch różnych terminach (por. art. 445 § 1 k.p.k. i art. 105 § 1 k.p.w.) lub jedną, ale wniesioną w terminie krótszym, niż prze-widziany w przepisach procedury karnej. Nieracjonalne i formalistyczne by-łoby postępowanie odwoławcze prowadzone w takich sprawach z zacho-waniem rozwiązań proceduralnych dotyczących składu sądu (por. art. 29 § 1 k.p.k. i art. 14 § 4 k.p.w.), co wymagałoby zmiany tego składu w trakcie jednego posiedzenia i wydania dwóch odrębnych orzeczeń obejmujących kontrolą jedynie różne fragmenty tego samego wyroku. Nie tylko zasady logiki, ale i zasadę łącznego rozpoznania przewidzianą w art. 34 k.p.k. oraz w art. 11 § 1 k.p.w. naruszałoby prowadzenie postępowania odwoławczego po uprzednim wyłączeniu do odrębnego rozpoznania sprawy o wykrocze-nie, zwłaszcza wówczas gdy pomiędzy poszczególnymi czynami tej samej osoby istnieje ścisły związek przedmiotowy. Przykłady absurdalnych rozwiązań procesowych mających na celu stosowanie „w dalszym toku” w omawianej kategorii spraw dyrektywy sfor-mułowanej w art. 400 k.p.k., uwzględniając językową wykładnię tego zwro-tu, można mnożyć. Z usytuowania przepisu art. 400 w rozdziale Kodeksu postępowania karnego, regulującym postępowanie przed sądem pierwszej instancji wyni-ka, że przepis ten w postępowaniu odwoławczym, zgodnie z art. 458 k.p.k., mógłby być stosowany jedynie „odpowiednio”. Przepisy stosowane „odpowiednio”, to przepisy stosowane w sposób zmodyfikowany, z pewnymi, koniecznymi ze względu na specyfikę określo-nego postępowania zmianami. Występują jednak sytuacje, w których nie jest możliwe „odpowiednie” zastosowanie określonego przepisu. Przyto-czone wyżej przykłady wskazują, że przepis art. 400 k.p.k. nie podlega ta- 9 kiej modyfikacji, w wyniku której mógłby w omawianej kategorii spraw zna-leźć w postępowaniu odwoławczym zastosowanie. Specyficzne cechy po-stępowania odwoławczego w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o wykroczenia niewątpliwie również przesądzają o niemożności wprowadzenia takich modyfikacji w przepisach regulujących postępowanie w sprawach o wykroczenia, aby możliwe było odpowiednie ich stosowanie w myśl art. 400 k.p.k., w postępowaniu odwoławczym, którego przedmio-tem jest orzeczenie obejmujące czyn stanowiący przestępstwo i czyn uznany za wykroczenie. Pogląd, że w takiej kategorii spraw głównym przedmiotem procesu pozostaje kwestia odpowiedzialności karnej oskarżonego (por. S. Waltoś: Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2003, s. 23 i nast.) zasługuje na aprobatę. Orzeczenie w sprawie o wykroczenie, wydane w postępowaniu karnym z pominięciem przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, jest ponadto chronione treścią art. 439a k.p.k. (sam fakt sto-sowania procedury karnej nie stanowi powodu uchylenia takiego orzecze-nia). Zasadne jest więc uznanie, że w wypadku, gdy postępowanie odwo-ławcze obejmuje orzeczenie zawierające rozstrzygnięcie dotyczące czynu stanowiącego przestępstwo i rozstrzygnięcie dotyczące czynu uznanego za wykroczenie, postępowanie to winno się toczyć zgodnie z przepisami jed-nej tylko procedury, właściwej dla głównego przedmiotu procesu karnego. W postępowaniu odwoławczym toczącym się na skutek zaskarżenia orzeczenia obejmującego zarówno czyn uznany za przestępstwo, jak i czyn zakwalifikowany przez sąd pierwszej instancji jako wykroczenie (art. 400 k.p.k.), sąd odwoławczy winien zatem stosować przepisy Kodeksu postę-powania karnego. Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w uchwale.