III PZP 62/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Bała, E. Brzeziński, A. Filcek (autor uzasadnienia), K. Michaluk, W. Myga, E. Mzyk (sprawozdawca), S. Perestaj, M. Rafacz-Krzyżanowska, M. Sadowski (współsprawozdawca), Z. Stypułkowska, S. Szymańska, G. Szymańska, J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL, H. Starszaka, w sprawie z powództwa Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w G. przeciwko Sławomirowi M. i Marianowi W. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 30 grudnia 1987 r.:"Czy umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie zawarte bez zachowania formy pisemnej jest ważna?"podjął następującą uchwałęNieważna jest umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za mienie zakładu pracy powierzone im łącznie, jeżeli nie została zawarta na piśmie.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozpoznania przez Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego w pełnym składzie zagadnienie prawne wystąpiło na tle rozbieżnego orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz rozbieżnych poglądów wyrażanych w literaturze prawniczej.Tak np. w uchwale z dnia 17 października 1980 r. IV PZP 4/80 (NP 1981, nr 7-8, s. 199) Sąd Najwyższy uznał, że umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone im mienie zawarta bez zachowania formy pisemnej jest ważna, gdyż jest to forma zastrzeżona dla celów dowodowych (ad probationem). W tym też kierunku wypowiedzieli się w literaturze prawniczej L. Dzikiewicz: Materialna odpowiedzialność pracownika, Warszawa 1977, s. 152 oraz G. Bienek: Odpowiedzialność materialna pracowników w praktyce sądowej, "Biblioteka Sędziego" nr 25, s. 109.Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w orzeczeniach z dnia 1 lipca 1977 r. IV PR 156/77 (PiŻ 1977, nr 50) oraz z dnia 31 października 1983 r. IV PR 200/83 (nie publikowanym) uznając pisemną formę umowy za warunek wspólnej odpowiedzialności materialnej za powierzone mienie, określonej w art. 125 k.p. Podobne stanowisko zajęli w literaturze prawniczej M. Piekarski w glosie do powołanej uchwały SN z dnia 17 października 1980 r. IV PZP 4/80, opublikowanej wraz z tą uchwałą w NP 1981, nr 7-8, s. 201; J. Wojcieszczak: Forma nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, NP 1975, nr 10-11, s. 1340; A. Krajewski w pracy zbiorowej: Kodeks pracy - Komentarz, Warszawa 1977, s. 492; T. Liszcz: Nieważność czynności prawnych w umownym stosunku pracy, Warszawa 1977, s. 274 - przy czym autorzy ci uznają umowę o wspólnej odpowiedzialności materialnej zawartą bez zachowania formy pisemnej za nieważną. Do poglądu T. Liszcz przyłącza się także B. Wagner: Zakres swobody umów o pracowniczym stosunku pracy, Kraków 1986, s. 138, przypis 31.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 125 § 1 k.p. stanowi, że na zasadach określonych w art. 124 k.p. pracownicy mogą przyjąć wspólną odpowiedzialność materialną za mienie zakładu pracy powierzone im łącznie z obowiązkiem wyliczenia się, przy czym podstawą łącznego powierzenia mienia jest umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej zawarta przez pracowników z zakładem pracy.W art. 126 § 1 k.p. Rada Ministrów upoważniona została do określenia w drodze rozporządzenia zakresu i szczegółowych zasad stosowania art. 125 k.p. oraz trybu łącznego powierzenia mienia. Na podstawie tej delegacji i w jej ramach Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 4 października 1974 r. w sprawie wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników za powierzone mienie (Dz. U. Nr 40, poz. 236), którego § 2 ust. 1 stanowi m.in. że pracownicy "mogą przyjąć na podstawie pisemnej umowy zawartej z zakładem pracy wspólną odpowiedzialność za szkody spowodowane powstaniem niedoboru w powierzonym im łącznie mieniu". Przepis ten ani żaden inny nie przewiduje rygoru nieważności umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej w razie niezachowania zastrzeżonej formy pisemnej.Gdyby zatem - zakładając, że skutki braku formy czynności prawnych z zakresu prawa pracy nie są unormowane w prawie pracy - sięgnąć na podstawie art. 300 k.p. do odpowiedniego stosowania przepisów prawa cywilnego, to należałoby podzielić stanowisko zawarte w powołanej na wstępie uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 października 1980 r. IV PZP 4/80, iż umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników zawarta bez zachowania pisemnej formy jest ważna. Zgodnie bowiem z art. 73 § 1 k.c., jeżeli ustawa zastrzega dla czynności prawnej formę pisemną, czynność dokonana bez zachowania zastrzeżonej formy jest nieważna tylko wtedy, gdy ustawa przewiduje rygor nieważności. Ponieważ redakcja przepisu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 4 października 1974 r. nie wskazuje także, aby przewidziana w nim dla umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej forma pisemna miała być zastrzeżona jedynie dla wywołania niektórych, określonych skutków czynności prawnej, nie wpływających na ważność umowy, co przewiduje art. 73 § 2 k.c. in fine w postaci tzw. formy ad eventum, zachowanie pisemnej formy przy zawarciu umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej miałoby znaczenie tylko dowodowe (ad probationem).Jednakże w świetle przepisów prawa pracy nie można przyjąć założenia o generalnym nieunormowaniu w nim skutków braku formy czynności prawnych z zakresu prawa pracy. Niektóre bowiem przepisy prawa regulują samodzielnie skutki braku zastrzeżonej czynności prawnej, i to w sposób specyficzny, odbiegający od uregulowań zawartych w art. 73-77 k.c. Na przykład brak zastrzeżonej w art. 29 § 1 k.p. pisemnej formy umowy o pracę zobowiązuje zakład pracy, zgodnie z § 3 tego artykułu, do niezwłocznego potwierdzenia pracownikowi na piśmie rodzaju zawartej umowy i jej warunków. Należy więc uznać, że w razie niewypełnienia tego obowiązku przez zakład pracy pracownik może domagać się ustalenia przez sąd pracy rodzaju i warunków zawartej umowy. Z kolei niezachowanie pisemnej formy rozwiązania przez zakład pracy umowy o pracę za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia (art. 30 § 3 k.p.) uprawnia pracownika do dochodzenia roszczeń określonych w art. 46 i 56 k.p.Również z kategorycznego brzmienia rozważanego przepisu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. wynika, że przepis ten samodzielnie normuje skutek niezachowania przewidzianej w nim pisemnej formy umowy o wspólnej odpowiedzialności, uzależniając od zawarcia pisemnej umowy możliwości przyjęcia wspólnej odpowiedzialności materialnej za szkody spowodowane powstaniem niedoboru w powierzonym im łącznie mieniu. Należy zwrócić uwagę, że przepis ten nie ogranicza się do wskazania, iż umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej "powinna być zawarta na piśmie", jak to z różnym skutkiem czynią np. art. 522, 606 i 616 k.c.Przepis § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. stanowi wyraźnie, że pracownicy mogą na podstawie pisemnej umowy zawartej z zakładem pracy przyjąć wspólną odpowiedzialność materialną. Pisemna forma jest więc w brzmieniu tego przepisu przesłanką powstania wspólnej odpowiedzialności, a więc przesłanką skuteczności umowy o wspólnej odpowiedzialności. Niezachowanie tej przesłanki powoduje jej nieważność, a to na podstawie art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., nie ma tu bowiem zastosowania art. 18 § 2 k.p., który dotyczy innych sytuacji, zwłaszcza określenia praw i obowiązków pracownika. Nieważność jako skutek niezachowania pisemnej formy umowy o wspólnej odpowiedzialności odpowiada celowi, dla którego forma ta została ustanowiona - ochronie interesu pracownika przyjmującego na siebie wspólną odpowiedzialność. Należy bowiem zwrócić uwagę na okoliczność, że wprowadzenie wspólnej odpowiedzialności materialnej stanowi wyłom od zasady indywidualnej za powierzone mienie, powodujący odpowiedzialność pracowników także za szkody wyrządzone wyłącznie przez niektórych z nich, chyba że zdołają wykazać, że szkodę wyrządzili w całości lub w stosownej części niektórzy z nich. Zachodzi zatem możliwość przerzucenia części ryzyka prowadzenia działalności z zakładu pracy na pracownika, który odpowiada nie tylko za własne uchybienia, ale także za uchybienia innych pracowników, których nie zawsze mógł skutecznie nadzorować. Toteż wprowadzenie wspólnej odpowiedzialności materialnej wymagało uregulowań ustawowych, zrealizowanych początkowo w ustawie z dnia 17 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników za niedobory w przedsiębiorstwach obrotu towarowego, a następnie w art. 125 k.p. i przepisach wykonawczych zawartych w powołanym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. Przepisy te uzależniają wprowadzenie wspólnej odpowiedzialności od szeregu gwarancji mających zabezpieczyć interesy pracowników przyjmujących na siebie wspólną odpowiedzialność za powierzone mienie. Wśród tych gwarancji znalazła się pisemna forma umowy o współodpowiedzialności. Brak tej formy powodował pod rządem ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. nieważność umowy z mocy art. 63 przepisów ogólnych prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r. Nr 34, poz. 311), a od dnia 1 stycznia 1965 r. na podstawie tego przepisu w związku z art. XII § 2 pkt 1 przep. wprow. k.c. Kategoryczne brzmienie § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 października 1974 r. świadczy o tym, że pod rządem kodeksu pracy ustawodawca nie zamierzał osłabiać rygoru pisemnej formy tej umowy, czyniąc z niej przesłankę skuteczności umowy. Rozluźnienie powyższego rygoryzmu sprzyjałoby wzrostowi zaobserwowanej praktyki nieprzestrzegania przez zakłady pracy pisemnej formy umów o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników, a pośrednio zmniejszeniu orientacji pracowników w istocie tej odpowiedzialności, nie służąc ugruntowaniu praworządności w stosunkach pracy.Uznanie, że umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej zawarta bez zachowania pisemnej formy jest nieważna, powoduje, iż pracownicy, którym w związku z nią powierzono wspólne mienie zakładu pracy, nie ponoszą z reguły odpowiedzialności za szkody w nim powstałe na podstawie przepisów rozdziału II działu piątego kodeksu pracy, a na zasadach ogólnych określonych w rozdziale I tego działu. Wyjątkowo jednak może wejść w rachubę odpowiedzialność na podstawie przepisów rozdziału II. Mianowicie, jeżeli poszczególni pracownicy, po zawarciu umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej bez zachowania pisemnej formy i powierzeniu im wspólnie mienia, pracowali w odrębnie rozliczanych stoiskach i wyłącznie oni przyjmowali i wydawali z nich towar, to odpowiedzialność poszczególnego pracownika za szkody powstałe wskutek niedoboru w prowadzonym przez niego stoisku może być uznana za indywidualną w rozumieniu art. 124 k.p.