I PR 66/63

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnego Domu Towarowego w Poznaniu przeciwko 1) Izabeli K. 2) Stanisławie M. i 3) Eleonorze F. o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 19 października 1962 r. uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do pozwanych Izabeli K. i Stanisławy M. i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowszechny Dom Towarowy w Poznaniu wniósł o zasądzenie od:Izabeli K. kwoty 15.662,36 zł (niedobór za czas od 1.X.1959 r. do 25.V.1960 r. = 403,63 zł; za czas od 25.V. do 11.VII.1960 r. = 3.207,90 zł i za czas od 11.VII. do 25.X.1960 r. = 12.050,83);Stanisławy M. kwoty 14.809,95 zł (za czas od 25.V. do 11.VII.1960 r. = 3.113,55 zł i za czas od 11.VII. do 29.X.1960 r. = 11.696,40 zł);oraz Eleonory F. kwoty 11.696,40 (za czas od 11.VII.1960 r. do 29.X.1960 r.)twierdząc, że pozwane w dniu 11.VII.1960 r. podpisały umową o wspólnej odpowiedzialności materialnej, i że w czasie od 11.VII. do 29.X.1960 r. na powierzonym im stoisku nr 5 - artykułów bawełnianych - powstał niedobór w kwocie 35.443,63 zł.Pozwane wniosły o oddalenie powództwa, przecząc twierdzeniom pozwu, przy czym pozwana K. zarzuciła, że kwotę 403,63 zł zapłaciła, oraz że pozwana F. pracowała na tym stanowisku do dnia 20 września 1960 r., później były tam zatrudnione tylko pozostałe dwie pozwane, a powód nie zawarł z nimi nowej umowy. F. zarzuciła nieprawidłowość spisu zarówno z dnia 11.VII., jak i z dnia 29.VII.1960 r. oraz fakt, że konieczność współpracy z osobami już obciążonymi obowiązkiem spłaty niedoboru - a więc nierzetelnymi - ekskulpuje F., która - gdyby o tym wiedziała - nie podpisałaby umowy o wspólnej odpowiedzialności, a umowę tę podpisała w ogóle dopiero w połowie lipca. Pozwana M. wnosząc o oddalenie powództwa zarzuciła, że nie brała udziału w remanencie sporządzonym w dniu 14 maja 1960 r.; rozpoczęła tam pracę dopiero 20 maja.Sąd Wojewódzki w Poznaniu powództwo oddalił ustalając, że prowadzone przeciwko pozwanym śledztwo w przedmiocie dopuszczenia do niedoborów w okresie rozliczeniowym, od 11.VII. do 29.X.1960 r., zostało prawomocnym postanowieniem umorzone. W konsekwencji postanowienie to jako dokument publiczny ma za sobą domniemanie prawdziwości i winno być przez powoda obalone, zachodzi bowiem podstawa do przerzucenia obowiązku dowodzenia z dłużnika-pracownika na wierzyciela-pracodawcę. Roszczenie o wyrównanie niedoboru powstałego w czasie przed 11.VII.1960 r., jako dotyczącego okresu pozarozliczeniowego nie zasługuje z tej przyczyny na uwzględnienie. Jeżeli natomiast chodzi o niedobór powstały w czasie od 11.VII.1960 r. do 29.X.1960 r., to roszczenia z tego tytułu też nie są uzasadnione, skoro w okresie tym miały miejsce zmiany personalne, bowiem F. rozpoczęła pracę w stoisku nr 5 po trzech tygodniach od zawarcia umowy z 11.VII.1960 r., a w dniu 20.IX.1960 r. została przeniesiona przez dyrekcję powoda do pracy na innym stoisku, mimo to, wbrew przepisowi art. 3 ustawy z 17.VI.1959 r. (Dz. U. z 1959 r. Nr 36, poz. 223) o współodpowiedzialności pracowników za niedobory, dyrekcja nie zawarła nowej umowy. F. nie brała udział w spisie z dnia 11.VII.1960 r., M. nie uczestniczyła w remanencie sporządzonym w dniu 14 maja 1960 r., z tych przyczyn przyjmuje Sąd na podstawie opinii biegłego P. znajdującej się w aktach śledztwa, że nie można ustalić, kiedy niedobór nastąpił, kto ponosi za powstały brak odpowiedzialność, o ile manko sporne jest faktyczne, a nie rachunkowe.Powód w rewizji opartej na przepisie art. 371 § 1 pkt 1, 3 i 4 k.p.c. wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja jest uzasadniona, o ile dotyczy pozwanych K. i M.Pracownicy przy zawarciu umowy o odpowiedzialności wspólnej i po powierzeniu im we właściwy sposób mienia, ponoszą odpowiedzialność wspólną za szkodę spowodowaną mankiem w towarach i innych składnikach majątkowych. Ponoszą ją w częściach określonych w umowie (art. 2 § 4 ustawy z dnia 17.VI.1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników za niedobory). Odpowiedzialność ta jest podzielna, każdy z pracowników odpowiada za taką część szkody, za jaką przyjął na siebie odpowiedzialność w umowie. Dlatego też nie było podstaw do oddalenia powództwa skierowanego przeciwko pozwanym K. i M. o odszkodowanie za niedobory powstałe przed 11 lipca 1960 r. - w częściach, w jakich na siebie odpowiedzialność przyjęły - tylko z tej przyczyny, że niedobory te dotyczą okresu wcześniejszego niż wskazany w pierwotnym żądaniu pozwu. Skoro strona powodowa rozszerzyła powództwo odnośnie tych dwóch pozwanych na okres wcześniejszy, a ta zmiana powództwa nie wpłynęła na właściwość Sądu, była więc dopuszczalna (art. 206 § 1 i 2 k.p.c.); nie było podstaw do nierozpoznania merytorycznego tej części żądań pozwu i jeśli z tej przyczyny wyrok ulega uchyleniu, a stwierdzenie, że nie wiadomo, czy brak inletów powstał w okresie od 25.V. do 11.VII.1960 r. jest dowolne, obowiązkiem sądu, wynikającym z przepisu art. 236 k.p.c., było wyjaśnienie przy pomocy opinii biegłego, kiedy niedobór ten powstał, od kiedy zostały wstawione do remanentu błędne ceny tego towaru. Wówczas dopiero można by stwierdzić stanowczo, czy K. przyjęła inlet po wyższej cenie, co mogłoby wskazywać, że niedobór powstał przed 25.V.1960 r., czy też błędna zmiana ceny nastąpiła w okresie pracy jej i ewentualnie M. Jeżeli chodzi o dalszy okres pracy pozwanych od dnia 11.VII.1960 r., to wprawdzie trafnie przyjmuje Sąd Wojewódzki, że na podstawie przepisu art. 2 § 3 cyt. ustawy każda zmiana personelu w zakładzie powoduje wygaśnięcie umowy o odpowiedzialności wspólnej - i to z dniem nastąpienia zmiany w składzie personelu - niemniej nie znaczy to, że po wygaśnięciu tej umowy i zakończeniu inwentaryzacji pracownicy ci nie odpowiadają wcale, przeciwnie - ponoszą oni odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Trafnie również uzasadnia Sąd Wojewódzki, że nieobecności pracownika w pracy na konkretnym stoisku z powodu przeniesienia go na inne stoisko nie można utożsamiać z nieobecnością pracownika spowodowaną chorobą czy urlopem trwającym ponad 33 dni (art. 6 ustawy).Zgodnie z § 9 rozporządzenia wykonawczego MHW z dnia 8.XII.1959 r. (Dz. U. Nr 70, poz. 416) niezachowanie pewnych terminów przystąpienia do inwentaryzacji uzasadnia zwolnienie od odpowiedzialności wspólnej. Dotyczy to nieprzystąpienia w terminie 7 dni od przeprowadzenia inwentaryzacji z powodu nieobecności pracownika trwającej przeszło 35 dni i niezachowanie 14-dniowego terminu przystąpienia do inwentaryzacji w przypadku wypowiedzenia przez pracownika umowy o odpowiedzialności wspólnej, oraz terminu 3-dniowego w przypadku rozwiązania stosunku pracy ze skutkiem natychmiastowym lub ustania tego stosunku z innych przyczyn. We wszystkich tych przypadkach pracownik (w rozpoznanej sprawie dotyczy to F.), którego sytuacja wywołała konieczność przeprowadzenia inwentaryzacji, będzie wolny od odpowiedzialności wspólnej. Natomiast pozostali pracownicy (K. i M.) w omawianych przypadkach będą wolni od odpowiedzialności wspólnej tylko wówczas, gdy na piśmie - w ciągu 7 dni od upływu wymienionych terminów - choć jeden z nich zażąda przeprowadzenia niezwłocznie inwentaryzacji i żądanie to nie zostanie spełnione przez przedsiębiorstwo. Jeżeli nie wyrażą takiego żądania, ponoszą oni nadal odpowiedzialność wspólną (por. T. Garlicki i E. Piekarski: "Odpowiedzialność wspólna za niedobory", Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1962, str. 80 i nast.).Pozwane K. i M. nie wykazały, by po odejściu F. zażądały sporządzenia remanentu - i to na piśmie, toteż oddalenie skierowanego przeciwko nim powództwa tylko z tej przyczyny skutkuje uchylenie w stosunku do nich wyroku z mocy art. 384 k.p.c. Pozwane mogą bronić się zarzutem, że również strona powodowa w jakiś konkretnie określony sposób przyczyniła się do powstania szkody, przy czym uchybienie to pozostawało w związku przyczynowym z niedoborem (art. 158 § 2 k.z.), niemniej dotychczasowy stan pracy i zabrany materiał dowodowy nie dawały podstawy do całkowitej ekskulpacji pozwanych K. i M.Nieuzasadnione są zarzuty rewizji, o ile dotyczą oddalenia powództwa skierowanego przeciwko Eleonorze F. Pozwana ta - jak słusznie Sąd Wojewódzki ustalił - ani nie przejęła prawidłowo mienia, bowiem umowę podpisała 20.VII.1960 r. i wówczas przystąpiła do pracy, podczas gdy sprzedaż już od około tygodnia była rozpoczęta, a ponadto odeszła na miesiąc przed inwentaryzacją - dnia 20.IX.1960 r. na inne stoisko, toteż została ona zwolniona od odpowiedzialności wspólnej, zgodnie z § 9 cyt. wyżej rozporządzenia wykonawczego. Złożone przez nią oświadczenie, iż przyjmuje na siebie odpowiedzialność również za dalszy okres, pozbawione jest mocy prawnej. Jak to już niejednokrotnie Sąd Najwyższy wyjaśniał, nie jest dopuszczalne przyjęcie odpowiedzialności materialnej za okres, w którym pracownik nie miał możliwości roztoczenia należytej opieki nad powierzonym mu mieniem. Przyjęcie odmiennego w tym względzie zapatrywania prowadziłoby w konsekwencji do niedopuszczalnego w ramach umowy o pracę przerzucenia na pracownika ryzyka prowadzenia przedsiębiorstwa, które zawsze obciąża pracodawcę, a nie pracownika.Z tych przyczyn rewizja powoda, o ile dotyczy oddalenia powództwa w stosunku do F., ulega z mocy art. 383 k.p.c. oddaleniu.