III PZP 6/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek.Sędziowie: B. Błachowska (sprawozdawca), A. Filcek, E. Mzyk, S. Perestaj, Z. Stypułkowska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy postanowienie obowiązujących w zakładzie pracy przepisów o wynagradzaniu, uzależniające prawo pracownika do odprawy pieniężnej z tytułu przejścia na rentę inwalidzką od przyznania temu pracownikowi «stałej renty inwalidzkiej», jest ważne?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Pracownik nabywa prawo do odprawy pieniężnej w związku z przejściem na rentę inwalidzką, chociażby przepisy płacowe określały tę rentę jako "stałą". Uzasadnienie faktyczneMinister Pracy i Polityki Socjalnej w uzasadnieniu pytania prawnego, przytoczonego na wstępie, podał, że wątpliwości powstały w związku z zamieszczeniem w przepisach płacowych (tj. głównie w układach zbiorowych pracy oraz w zakładowych systemach wynagradzania) postanowień uzależniających prawo pracownika do jednorazowej odprawy pieniężnej - w razie rozwiązania stosunku pracy - od przejścia na "stałą rentę inwalidzką", a ponadto z uwagi na wykładnię pojęcia "stałej renty inwalidzkiej" dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 stycznia 1986 r. III PZP 38/85. W tejże uchwale Sąd Najwyższy uznał, że prawo do odprawy przewidzianej w § 62 Układu Zbiorowego Pracy dla Rybaków Morskich z dnia 17 stycznia 1975 r. przysługuje w razie ustalenia, że inwalidztwo pracownika - przynajmniej w najniższej grupie (III grupa) - w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin jest trwałe. Jak wynika z całości argumentacji przytoczonej w uzasadnieniu, w istocie pytającemu chodzi o wyjaśnienie pojęcia "stałej renty inwalidzkiej".Pojęcie "stała renta inwalidzka" użyte jest w niektórych układach zbiorowych pracy, zawartych przed zmianą działu jedenastego kodeksu pracy, np. w układach:- dla Przedsiębiorstw Mechanizacji Rolnictwa (§ 71 ust. 2),- dla Pracowników Zatrudnionych w Kółkach Rolniczych i Spółdzielniach Kółek Rolniczych (§ 25 ust. 4),- dla Rybaków Morskich (§ 62a),- dla Pracowników Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej (art. 14).Takie określenie wprowadzane było do układów przed 1 stycznia 1983 r. np. do UZP dla Pracowników Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej z dnia 28 grudnia 1974 r. wprowadzono art. 14 (przewidujący m.in., że: "Pracownikom przechodzącym na emeryturę i rentę stałą przysługuje odprawa w wysokości ...") protokołem dodatkowym z dnia 26 listopada 1981 r. Wówczas bowiem obowiązywały art. 29a i 29b i rozdział 2a pt. "Renta chorobowa" ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), wprowadzone do niej z dniem 1 stycznia 1975 r. ustawą z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 47, poz. 280). Z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), tj. z dniem 1 stycznia 1983 r., rozdział 2a ustawy z 1968 r. (tak jak cała ustawa) przestał obowiązywać. Wymienione art. 29a i 29b przewidywały tzw. rentę chorobową, mającą wyraźnie ograniczony czas trwania, gdyż renta nie mogła być przyznana bezterminowo, lecz jedynie na okres niezbędny do przywrócenia zdolności do pracy, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy. Renta chorobowa przyznawana była pracownikowi niezdolnemu do podjęcia jakiejkolwiek pracy, który wyczerpał zasiłek chorobowy. Miała więc ona charakter okresowy, gdyż przyznawana była na ściśle określony czas, aczkolwiek przepisy nie używały terminu "renta niestała".Wprowadzanie wówczas do układów zbiorowych pracy normy uzależniającej prawo pracownika do jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na rentę inwalidzką od przesłanki "stałości" renty miało więc swoje uzasadnienie. Chodziło bowiem o to, aby nie przyznawać takiego prawa pracownikom, którzy otrzymali jedynie rentę o charakterze okresowym i niestałym, utożsamianą jednak przez pracowników z rentami inwalidzkimi. Stan prawny uległ zmianie po wejściu w życie ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, która nie przewiduje rent chorobowych z powodu niezdolności pracownika do podjęcia jakiejkolwiek pracy. Artykuł 23 tej ustawy, zawierający ustawową definicję inwalidztwa, uznaje, że inwalidą jest osoba częściowo lub całkowicie niezdolna do wykonywania zatrudnienia z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu. Przepis więc nie różnicuje inwalidztwa na "stałe", "okresowe" czy "trwałe". Podobnego rozróżnienia nie przewidują także art. 24 i 32 tej ustawy, jak również przepisy wykonawcze. Dlatego nie można podzielić poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w zwykłym składzie w orzeczeniu z dnia 16 stycznia 1986 r. III PZP 38/85 wyrażonego w uchwale przytoczonej na wstępie. Sąd Najwyższy niesłusznie utożsamił w tej uchwale pojęcie "stałej renty inwalidzkiej", użyte w układzie zbiorowym pracy, z trwałością inwalidztwa, powołując się na ustawę z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, chociaż ta ustawa nie zawiera pojęcia "trwałości inwalidztwa".W związku z tym należy podnieść, że stałość renty inwalidzkiej, nie jest uzależniona wyłącznie od trwałości inwalidztwa, gdyż jeśli inwalida z trwałym inwalidztwem podejmie zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy, jego renta ulegnie zawieszeniu, pomimo trwałości inwalidztwa. W świetle przepisów ustawy o z.e.p. rentę inwalidzką przyznaje się bez określenia terminu jej pobierania, to jest do czasu ustania inwalidztwa lub zmiany grupy inwalidzkiej zgodnie z art. 78 tej ustawy. Dotyczy to także renty inwalidzkiej III grupy, którą przyznaje się bez określania z góry terminu jej pobierania. Określenie "stała" renta inwalidzka ma charakter potoczny, gdyż nie jest to określenie prawne. Ustawa o z.e.p. zawiera określenie "renta inwalidzka", bez określenia dalszych jej przymiotników. Powyższa analiza prowadzi do wniosku, że wprowadzenie do układów zbiorowych zawartych przed 1 stycznia 1987 r. oraz innych przepisów płacowych pojęcia "stałej renty inwalidzkiej", której przyznanie uprawnia pracownika do odprawy pieniężnej w związku z przejściem na rentę inwalidzką, nie ma obecnie charakteru normatywnego, skoro nie znajduje oparcia w przepisach o zaopatrzeniu emerytalno-rentowym. Uzależnienie prawa pracownika do odprawy w związku z przejściem na rentę inwalidzką od "stałości" tej renty w przepisach układów zbiorowych pracy i innych przepisach płacowych ma charakter historyczny i nie może mieć wpływu na uprawnienie otrzymania przez pracownika tej odprawy, jeżeli przejdzie na rentę inwalidzką bez określenia z góry terminu jej pobierania. Prawny charakter w świetle przepisów ustawy o z.e.p. ma pojęcie "renta inwalidzka". W związku z tym, że pojęcie "stałej" renty inwalidzkiej ma dzisiaj znaczenie historyczne i wobec braku treści normatywnej tego pojęcia, nie ma znaczenia przy ocenie uprawnień pracownika przechodzącego na rentę do odprawy z tego tytułu.Zbędne stało się więc rozważanie teoretycznego zagadnienia ważności tego rodzaju zastrzeżenia. Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.