III PZP 10/88

SentencjaSąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL w sprawie z powództwa Andrzeja S., Henryka S. i Antoniego K. przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Rolniczego w K. o przyznanie diet z tytułu podróży służbowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 19 października 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 3 marca 1988 r. III PZP 35/87:"Czy pracownicy przedsiębiorstw budowlano-montażowych wykonujący pracę na budowach zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładów pracy i dojeżdżający do tej pracy oraz powracający z niej codziennie do miejsca zamieszkania mają prawo do diet przewidzianych w uchwale nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obszarze kraju (jedn. tekst Mon. Pol. z 1981 r., nr 14, poz. 106 ze zm.)?"podjął następującą uchwałę:Pracownicy przedsiębiorstw budowlano-montażowych, wykonujący pracę na budowach zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy i dojeżdżający do tej pracy oraz powracający z niej codziennie do miejsca zamieszkania, nie mają prawa do diet przewidzianych w uchwale nr 90 Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na obszarze kraju (jedn. tekst Mon. Pol. z 1981 r. nr 14, poz. 106 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneINormatywną definicję podróży służbowej zawiera § 1 ust. 2 uchwały nr 90 Rady Ministrów z 27.IV.1973 r. w sprawie diet i innych należności za czas podróży służbowych na terenie kraju (jedn. tekst Mon. Pol. nr 14, z 1981 r., poz. 106 ze zm.).Przepis ma następujące brzmienie:"Podróżą służbową jest wykonywanie zadania określonego przez zakład pracy poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy, zwaną dalej "stałym miejscem pracy", w terminie i miejscu określonym w poleceniu wyjazdu służbowego".Interpretując przepis w oderwaniu od innych postanowień uchwały nr 90 oraz od przeznaczenia diet - można przyjąć, że podróżą służbową jest każda podróż związana z wykonywaniem zadania przez pracownika poza siedzibą zakładu pracy.Takie pojęcie podróży służbowej przyjmował Sąd Najwyższy w niektórych orzeczeniach. Ten kierunek orzecznictwa utożsamia miejscowość stanowiącą siedzibę zakładu pracy ze stałym miejscem pracy pracownika i dlatego przyjmuje, że jeżeli pracownik wykonuje zadania (chociażby wchodzące w normalny zakres jego obowiązków) poza miejscowością będącą siedzibą zakładu pracy, to przysługują mu diety na podstawie uchwały nr 90. Przykładowo można tu wymienić wyrok SN z 21.III.1983 r. I PRM 35/83 (OSPiKA z 1984 r., z. 3, poz. 44) oraz uchwałę z 17.IX.1985 r. III PZP 37/85 (OSPiKA z 1986 r., z. 6, poz. 94).Inaczej był interpretowany § 1 ust. 2 przedmiotowej uchwały nr 90 w uzasadnieniu wyroku SN z 1.IV.1985 r., I PR 19/85 (OSPiKA z 1986 r., z. 3, poz. 46). Sąd m.in. stwierdził, że należy odróżnić miejsce pracy pracownika od siedziby zakładu pracy. Miejsce świadczenia pracy stanowi jeden z istotnych składników umowy o pracę obustronnie uzgodnionej chociażby w sposób dorozumiany. Miejsce to może być określone jako stałe bądź jako miejsce ruchome, przy czym w tym ostatnim wypadku zmienność miejsca pracy może wynikać z samego charakteru (rodzaju) pełnionej pracy. Nie ma żadnych uzasadnionych podstaw do konstruowania ogólnego do mniemania, że miejscem świadczenia pracy jest zawsze siedziba zakładu pracy. Te rozważania doprowadziły Sąd do wniosku, że kierowcy, wykonując pracę polegającą na usługach transportowych na rzecz różnych oddziałów przedsiębiorstw, zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy, nie mają prawa do diet.Ta rozbieżność orzecznictwa była m.in. przyczyną, że zwykły skład orzekający SN przedstawił na skład powiększony pytanie przytoczone w sentencji uchwały.Wątpliwość przedstawiona w pytaniu powstała w sprawie, w której trzech pracowników (kierownik budowy, majster, elektryk) przedsiębiorstwa budownictwa rolniczego domagało się ustalenia, że mają prawo do diet z tytułu podróży służbowej, jaką odbywają wykonując swe normalne obowiązki pracownicze na różnych budowach, zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy. W ciągu jednego dnia roboczego wykonują pracę na jednej bądź dwóch budowach, dowożeni są z siedziby przedsiębiorstwa do pracy i z pracy zakładowym środkiem lokomocji. Jeżeli czas przejazdu do pracy i z pracy przekracza 2 godziny otrzymują ryczałt przewidziany w § 4 ust. 1 uchwały nr 78 Rady Ministrów z 17.IV.1981 r. w sprawie świadczeń dla pracowników czasowo przeniesionych (Mon. Pol. Nr 11, poz. 84 z późn. zm.).IIJak już była o tym mowa - interpretacja § 1 ust. 1 uchwały nr 90 wyłącznie przy pomocy metody wykładni gramatycznej prowadzi do utożsamienia pojęcia: "siedziby zakładu pracy" z pojęciem: "stałego miejsca pracy".Budzi to poważne zastrzeżenie, gdyż czym innym - w świetle prawa - jest siedziba zakładu pracy, a czym innym "stałe miejsce pracy" pracownika.Normatywną treść pojęcia "zakład pracy" zawiera art. 3 k.p., a normatywną treść pojęcia "siedziba osoby prawnej" zawiera art. 41 k.c. W myśl cyt. art. 41 k.c. siedziba osoby prawnej może być określona w ustawie lub opartym na niej statucie lub też będzie to miejscowość, w której ma siedzibę jej organ zarządzający.Miejsce pracy pracownika jest natomiast składnikiem umowy o pracę. Wprawdzie w pisemnych umowach o pracę często strony nie określają stałego miejsca pracy pracownika, co nie oznacza, że strony chociażby w sposób dorozumiany, nie ustalają tego składnika. Art. 29 § 1 k.p. nie wymaga, aby w pisemnej umowie o pracę bezwzględnie było wymienione miejsce pracy pracownika. Miejsce to bowiem często wynika z charakteru i rodzaju pracy oraz struktury organizacyjnej zakładu.Charakter i rodzaj pracy pracownika oraz struktura organizacyjna zakładu pracy niejednokrotnie determinuje, iż stałym miejscem pracy pracownika jest jedna miejscowość, a w innych sytuacjach - kilka miejscowości.Taka specyfika występuje w przedsiębiorstwach budowlano-montażowych. Najczęściej prowadzą one budowy zlokalizowane również poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy. Pracownicy zatrudnieni w tych przedsiębiorstwach często wykonują swą normalną pracę na więcej niż jednej budowie. Dla przykładu pracownik zatrudniony w charakterze kierownika budowy, czy majstra może wykonywać swe normalne obowiązki na jednej budowie, a może jednak nadzorować pracę pracowników na dwóch czy trzech budowach. Ich stałym miejscem pracy będzie miejscowość, w której te budowy są zlokalizowane. Dowożenie ich zakładowym środkiem lokomocji do pracy z miejscowości stanowiącej siedzibę zakładu pracy lub z miejscowości stanowiącej ich miejsce zamieszkania i odwożenie po pracy, nie stanowi żadnej podróży służbowej. Jest to bowiem tylko droga do pracy i z pracy, a nie "wykonywanie zadania określonego przez zakład pracy" w poleceniu wyjazdu służbowego. Jeżeli nawet te budowy nie będą zakładem pracy w rozumieniu art. 3 k.p. nie zmienia to charakteru podróży jako drogi do pracy i z pracy, co potwierdza art. 128 k.p. W myśl wymienionego przepisu czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji zakładu pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. A więc stałym miejscem pracy może być również "inne miejsce wyznaczone do wykonywania pracy", a nie tylko zakład pracy w rozumieniu art. 3 k.p.W § 3 ust. 1 uchwały nr 90 odróżnia się "pracę wykonywaną stale lub głównie" od "siedziby zakładu pracy" i od "stałego miejsca pracy". Rozróżnienie między pracą stale wykonywaną od stałego miejsca pracy jest o tyle niezrozumiałe, że przecież stale pracę można wykonywać tylko w stałym miejscu pracy. Jeżeli jednak uwzględni się dosłownie brzmienie § 1 ust. 2 przedmiotowej uchwały, to wtedy zrozumiała jest niekonsekwencja przyjęta w § 3 ust. 1. Przy przyjęciu bowiem w § 1 ust. 2, że siedziba zakładu pracy jest stałym miejscem pracy pracownika, doprowadza to do takich nielogiczności jak § 3 ust. 1, iż przyjmuje się, że stałe wykonywanie pracy w określonym miejscu nie stanowi stałego miejsca pracy pracownika.Uzasadnienie prawneZ tych wszystkich względów Sąd Najwyższy uznał, że § 1 ust. 2 jest nieprecyzyjnie i niejasno sformułowany, zawiera określenia uproszczone i pewien skrót myślowy dlatego nie można opierać się na jego dosłownym brzmieniu, lecz trzeba uwzględniać nadto wykładnię funkcjonalną przy jego wykładni.W pytaniu chodzi o prawo pracowników przedsiębiorstw budowlano-montażowych do diet. W myśl § 4 uchwały dieta stanowi ekwiwalent pieniężny na pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania w czasie podróży służbowej i kosztów dojazdu przewidzianych w tym przepisie. Pracownicy przedsiębiorstw budowlano-montażowych, zatrudnieni na budowach zlokalizowanych poza miejscowością stanowiącą siedzibę zakładu pracy, dowożeni codziennie do pracy i z pracy, nie ponoszą żadnych zwiększonych kosztów utrzymania w czasie dojazdów, ani w czasie pracy.Obowiązuje ich bowiem czas pracy w rozmiarach podobnych jak czas pracy innych pracowników przedsiębiorstwa ustalony dla danej grupy pracowników, na budowach wykonują swoje normalne obowiązki, do których zobowiązali się w umowie o pracę, nie wykonują natomiast żadnych dodatkowych zadań, stąd też nie otrzymują żadnego polecenia wyjazdu służbowego od pracodawcy, a ich dojazd do pracy i z pracy stanowi drogę do pracy i z pracy, a nie podróż służbową.Uzasadnia to odpowiedź jak w uchwale.