WRN 26/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk H. Kmieciak (sprawozdawca). Sędziowie: ppłk E. Matwijów, mjr W. Oziębło, ppłk B. Szerszenowicz, płk E. Zawiłowski. Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk P. Tomaszewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 21 września 1989 r. sprawy Zdzisława N., prawomocnie skazanego w trybie postępowania w stosunku do nieobecnych za przestępstwo określone w art. 124 § 1 k.k. na karę śmierci z pozbawieniem praw publicznych na zawsze oraz konfiskatę mienia w całości, z powodu rewizji nadzwyczajnej, wniesionej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na korzyść skazanego od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 28 maja 1983 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Zdzisława N. przekazał Naczelnej Prokuraturze Wojskowej do uzupełnienia postępowania przygotowawczego.Uzasadnienie faktycznePowołanym na wstępie wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. Zdzisław N. uznany został za winnego popełnienia zbrodni szpiegostwa (art. 124 § 1 k.k.) w postaci zarzuconej mu w akcie oskarżenia, czyli tego, że "w okresie swych licznych wyjazdów zagranicznych, działając na szkodę Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nawiązał kontakty z pracownikami służb specjalnych Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, a następnie - biorąc udział w wywiadzie - zbierał i przekazywał pracownikom tych służb interesujące ich wiadomości".Wyrok ten uprawomocnił się w I instancji.Obecnie w rewizji nadzwyczajnej na korzyść skazanego Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Zdzisława N. sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie - prokuratorowi do uzupełnienia śledztwa.Podstawę rewizji nadzwyczajnej stanowią zarzuty:1) obrazy przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść wyroku (art. 387 pkt 2 k.p.k., a w szczególności:a) art. 360 § 2 pkt 1 w zw. z art. 295 § 1 pkt 2 k.p.k. - na skutek niewskazania czasu popełnienia zarzuconego i przypisanego czynu oraz rodzaju przekazywanych wiadomości,b) art. 357 k.p.k. - wskutek oparcia wyroku na okolicznościach nie mających dostatecznego uzasadnienia w ujawnionym na rozprawie materiale dowodowym,c) art. 372 § 1 pkt 1 k.p.k. - polegającej na jednostronnej ocenie materiału dowodowego bez bliższej analizy wszystkich ujawnionych na rozprawie dowodów - zarówno potwierdzających, jak i podważających oskarżenie - oraz braku ustosunkowania się do dowodów przeciwnych;2) rażącej niewspółmierności kary (art. 387 pkt 4 k.p.k.) "na skutek orzeczenia jej w najwyższym przewidzianym przez ustawę wymiarze, mimo nieustalenia okresu przestępczej działalności oraz rodzaju, a co za tym idzie wagi i znaczenia przekazywanych wiadomości, co było niezbędne dla prawidłowości oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa przypisanego czynu i wymierzenia właściwej kary".Po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej, który poparł rewizję nadzwyczajną w części wnoszącej o uchylenie wyroku skazującego i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także po wysłuchaniu obrońcy, który wniósł o uniewinnienie skazanego,Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Prawomocny wyrok skazujący wydany w trybie postępowania w stosunku do nieobecnych (rozdz. 42 k.p.k.), w odróżnieniu od takiego wyroku wydanego w postępowaniu zwyczajnym, może być uchylony nie tylko innym orzeczeniem zapadłym w wyniku rewizji nadzwyczajnej lub wznowienia postępowania, ale również - co jest niezwykle istotne - określonym aktem woli samego skazanego. Ustawa procesowa bowiem stanowi (art. 417 k.p.k.), że w razie ujęcia skazanego lub jego dobrowolnego zgłoszenia się, sąd, którego wyrok uprawomocnił się, na wniosek skazanego, złożony we właściwym terminie, wyznacza rozprawę, a ów "wyrok traci moc z chwilą stawienia się oskarżonego na rozprawę". Można przypuszczać, że skazany po ujęciu lub dobrowolnym zgłoszeniu się zechce doprowadzić do ponowienia rozprawy już w zwyczajnym trybie, przeto wyrok skazujący wydany w postępowaniu w stosunku do nieobecnych na ogół uważa się z góry za wyrok, którego wykonanie jest mało prawdopodobne. Z tego przekonania zaś wypływa niekiedy w praktyce tendencja do nieprzykładania należytej staranności w zakresie sposobu przeprowadzenia postępowania w stosunku do nieobecnych, a nawet - co gorsza - zaniżania merytorycznych wymagań wobec niego. Tendencję tę trzeba oczywiście uznać za absolutnie niedopuszczalną, wręcz szkodliwą. I to nie tylko daleko, że pozostaje w sprzeczności z wyraźnym postanowieniem ustawy (art. 416 k.p.k.), w myśl którego postępowanie w stosunku do nieobecnych "toczy się według zasad ogólnych", a konieczne odmienności wynikają wyłącznie z natury rzeczy. Również - jeżeli nie przede wszystkim - z tego powodu, że chodzi tu o postępowanie szczególne (wyjątkowe), które jedynie zgodnie z ustawą (art. 415 k.p.k.) "może się toczyć", ale wcale nie musi. Decydując się więc na prowadzenie tego postępowania (zamiast postępowania zwyczajnego, które z mocy art. 15 § 1 k.p.k. podlegałoby zawieszeniu), należy pamiętać, że z racji nieuczestniczenia w nim oskarżonego i w konsekwencji braku jego wyjaśnień, potwierdzających lub podważających stawiane mu zarzuty, istnieje wymaganie szczególnie starannego przeprowadzenia tego postępowania tak, by nie uchybić żadnym nakazom proceduralnym, zwłaszcza tym natury gwarancyjnej, a skazanie oprzeć na dowodach absolutnie jednoznacznie świadczących o winie oskarżonego, tj. takich, które nie dałyby się podważyć bez względu na treść wyjaśnień, jakie oskarżony mógłby złożyć, gdyby był obecny. Jeżeli wymowa dowodów, na których opiera się oskarżenie, nie jest jednoznaczna, a sposób ich oceny i - w konsekwencji - rodzaj ustaleń faktycznych zależy od wyjaśnień oskarżonego, to powstaje w ogóle przeszkoda do orzekania co do istoty sprawy w trybie postępowania w stosunku do nieobecnych. Orzekanie co do istoty sprawy w tych warunkach oznaczałoby przecież niedopełnienie obowiązku dochodzenia prawdy (art. 2 § 1 k.p.k.), a w szczególności podejmowania starań o usunięcie wszelkich wątpliwości, zanim przystąpi się do ich rozstrzygania według zasady określonej w art. 3 § 3 k.p.k., jak również stwarzałoby nie dający się usprawiedliwić stan rzeczy osądzonej (art. 11 pkt 7 k.p.k.). (...).