III PZP 3/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Myślicki. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, K. Michaluk (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Stefana R. przeciwko (...) Zakładom Środków Opatrunkowych w P. o odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 20 sierpnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy legitymację bierną do występowania w sprawie o jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej ma zakład pracy, który w chwili stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu nie zatrudnia już pracownika (art. 32 ust. 2 pkt 2 zd. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych), jeżeli narażenie na powstanie lub nawrót tej choroby powstały w tym zakładzie podczas zatrudnienia pracownika?"podjął następującą uchwałę:Pracownikowi, który wskutek choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu przysługuje jednorazowe odszkodowanie, także po ustaniu zatrudnienia, od zakładu pracy, w którym zatrudnienie narażało go na powstanie lub nawrót choroby zawodowej (art. 32 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - jedn. tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144). Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Pabianicach zasądził od (...) Zakładów Środków Opatrunkowych na rzecz Stefana R. 37.500 zł jako odszkodowanie z tytułu trwałego uszczerbku na zdrowiu (15 %) spowodowanego chorobą zawodową. Sąd ustalił, że powód doznał uszkodzenia słuchu wskutek działania w środowisku pracy czynników szkodliwych dla zdrowia (hałasu), co stosownie do § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294) uznaje się za chorobę zawodową.W rewizji od tego wyroku dyrektor pozwanych Zakładów zarzucał Sądowi naruszenie § 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych oraz art. 291 § 1 k.p. twierdząc, iż powód wystąpił z roszczeniem po czterech latach od zakończenia pracy, a nadto, że chorobę zawodową może tylko ustalić komisja lekarska ds. inwalidztwa i zatrudnienia.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 20 sierpnia 1987 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne sformułowane w sentencji uchwały. Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego wynikały z następujących przyczyn:Powód Stefan R. pracował w pozwanych Zakładach od dnia 17 maja 1972 r. do dnia 31 sierpnia 1982 r. w narażeniu na działanie hałasu przekraczającego dopuszczalne natężenie i tym samym w warunkach sprzyjających powstaniu choroby zawodowej słuchu. Podczas zatrudnienia powód nie skarżył się na pogorszenie się słuchu. Od dnia 31 sierpnia 1982 r. nie pracował w związku z przejściem na wcześniejszą emeryturę.W dniu 20 sierpnia 1986 r. Instytut Medycyny Pracy rozpoznał u powoda głuchotę asymetryczną i stwierdził, że "charakter zmian w narządzie słuchu nie daje podstaw do rozpoznania zawodowego uszkodzenia słuchu", a następnie Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wydał dnia 19 marca 1987 r. decyzję nie uznającą zmian w narządzie słuchu za chorobę zawodową. Odmienne natomiast stanowisko zajął biegły lekarz - otolaryngolog w opinii z dnia 2 czerwca 1987 r. stwierdzając samoistny i zawodowy charakter schorzenia narządu słuchu.Wątpliwości Sądu powstały na tle sformułowań art. 32 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144), a w szczególności ust. 2 pkt 2 zd. 1, który wyjaśnia pojęcie zakładu pracy jako zakładu zatrudniającego pracownika "w czasie, kiedy stwierdzono stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu". Z takiej redakcji przepisu mogłoby wynikać, że legitymacja bierna zakładu pracy zależy w tym przypadku od tego, czy w momencie stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu pracownik pozostawał w zatrudnieniu w tymże zakładzie pracy. Sąd Wojewódzki skłaniał się do alternatywnego ujmowania treści analizowanej normy prawnej, co mogło dawać podstawę - w zależności od okoliczności - do stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu w zbiegu z trwającym zatrudnieniem poszkodowanego lub też, że uszczerbek wystąpił po ustaniu zatrudnienia, ale w związku z działaniem tych szkodliwych czynników. Zdaniem Sądu, występujące w tym przepisie pojęcie "pracownik" nie uzasadnia ograniczenia odpowiedzialności zakładu pracy do osób pozostających w stosunku pracy w chwili powstania szkody.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne zważył, co następuje:Podstawową kwestią wątpliwości Sądu rewizyjnego jest możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych od zakładu pracy zatrudniającego pracownika, jeżeli choroba zawodowa ujawniła się w kilka lat po zakończeniu zatrudnienia narażającego na niebezpieczeństwo jej powstania. Rozważany problem opiera się zatem na dwóch przeciwstawnych aspektach: a) że skuteczność dochodzonych roszczeń wiąże się wyłącznie z datą powstania uszczerbku z okresu zatrudnienia, b) że istotą sporu jest zagrożenie dla zdrowia wynikające z wykonywania konkretnej pracy bez względu na datę powstania uszczerbku. Drugi punkt widzenia znajduje prawne uzasadnienie w przepisach ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144).W myśl przepisów tej ustawy świadczenia przysługują wówczas, gdy choroba zawodowa wystąpi "w związku z zatrudnieniem pracownika" (art. 3), to oznacza, iż zakończenie stosunku pracy nie może tego związku zniweczyć, jeżeli wykonywaniu pracy towarzyszyło narażenie pracownika na działanie szkodliwych dla zdrowia czynników. Materialnoprawna podstawa do przyznawania pracownikowi jednorazowego odszkodowania pieniężnego wynika z art. 9 powołanej ustawy z uwarunkowaniami odnoszącymi się jedynie do stwierdzenia choroby zawodowej objawiającej się stałym lub długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (powyżej 10 %). Za choroby zawodowe uprawniające do świadczeń uważa się choroby określone w wykazie chorób zawodowych, jeżeli zostały spowodowane działaniami szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy (art. 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. o chorobach zawodowych).Przedawnienie roszczeń o jednorazowe odszkodowanie rozpoczyna swój bieg nie od dnia, w którym poszkodowany mógł wiedzieć o istnieniu narażenia na powstanie choroby, lecz od dnia, w którym "pracownik dowiedział się o doznaniu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo jego zwiększeniu się co najmniej o 10 %" (uchwała 7 sędziów SN z dnia 17 października 1984 r. III PZP 29/84 - OSNCP 1985, z. 2-3, poz. 21). Dowiedzenie się o szkodzie oznacza w tym przypadku moment, w którym poszkodowany zdaje sobie sprawę z ujemnych następstw zdarzenia, a więc gdy ma świadomość doznanej szkody, ustalenie zaś tej daty jest kwestią faktu, a nie prawa. Argumenty natury proceduralnej nie mają w tym przypadku wpływu na materialnoprawną ocenę zasadności roszczeń.Przedstawione zagadnienie prawne wywodzi się z materii obejmującej "postępowanie w sprawie świadczeń". Jest to odrębny rozdział (8) w ustawie statuujący - w art. 32 - przede wszystkim zasadę, że: 1) pracownikom uspołecznionych zakładów pracy przysługuje odszkodowanie bez względu na to, czy jego źródłem jest wypadek przy pracy czy też choroba zawodowa (ust. 1 pkt 1), 2) w razie wątpliwości - szczególnie gdy w grę wchodzi kilka zakładów pracy - odszkodowanie przysługuje od tego zakładu pracy, który zatrudniał pracownika w czasie, kiedy stwierdzono uszczerbek na zdrowiu (ust. 2 pkt 2 zd. 1), 3) w przypadku dalszych wątpliwości przysługują świadczenia od ostatniego zakładu pracy, w którym występowało narażenie na powstanie lub nawrót choroby zawodowej (ust. 2 pkt 2 zd. 2).Analiza treści art. 32 powołanej ustawy prowadzi do wniosku, iż nie tworzy on przeszkód do dochodzenia jednorazowego odszkodowania z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci pracownika po ustaniu zatrudnienia. Szczególnie wówczas, gdy narażenie na możliwość powstania choroby występowało w kilku zakładach, świadczenia przysługują od ostatniego zakładu pracy, w którym narażenie takie występowało.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę sformułowaną w sentencji.