III PZP 29/84

Skład orzekającyPrzewodniczący SN: F. Rusek. Sędziowie SN: A. Filcek, E. Jachczyk (współsprawozdawca), T. Kasiński, W. Myga, S. Perestaj, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Od jakiej chwili rozpoczyna bieg termin przedawnienia roszczenia pracownika o jednorazowego odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, przewidziane w art. 9-11 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144?:"powziął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Bieg przewidzianego w art. 291 § 1 k.p. terminu przedawnienia roszczenia o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 9-11 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - tekst jednolity: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) rozpoczyna się od dnia, w którym pracownik dowiedział się o doznaniu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo jego zwiększeniu się co najmniej o 10%.Uzasadnienie faktycznePrzedstawienie zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zostało uzasadnione rozbieżnością orzecznictwa w sprawach o sygn. I PRN 14/81, III PRN 17/81, III PRN 29/81 i II PR 2/84. W wyroku z dnia 19.VIII.1981 r. w sprawie III PRN 29/81 Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przedawnienie roszczenia o jednorazowe odszkodowanie zaczyna biec od dnia, w którym pracownik poszkodowany w wypadku przy pracy mógł zgłosić w zakładzie pracy wniosek o jednorazowe odszkodowanie, tzn. kiedy powinien był wiedzieć o istnieniu trwałego uszczerbku zdrowia w związku z wypadkiem i miał praktyczną możliwość dokonania w zakładzie pracy zgłoszenia wniosku o odszkodowanie. Podobny pogląd prawny znalazł wyraz w wyroku z dnia 22.III.1984 r. w sprawie II PR 2/84, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że bieg terminu przedawnienia z art. 291 § 1 k.p. o jednorazowe odszkodowanie pieniężne z tytułu choroby zawodowej zaczyna się od dnia, w którym poszkodowany pracownik dowiedział się o szkodzie lub gdy przy zachowaniu odpowiedniej staranności mógł wystąpić z wnioskiem o przyznanie odszkodowania w najwcześniej możliwym terminie.Do takiej konkluzji doszedł Sąd Najwyższy, ponieważ przyznanie świadczeń zależy od złożenia wniosku przez pracownika, a wniosek taki może on złożyć dopiero wtedy, gdy dowie się o istnieniu szkody. W obu jednak tych sprawach brak jest uzasadnienia, dlaczego bieg terminu przedawnienia może rozpocząć się od dnia, w którym pracownik powinien był wiedzieć o doznanym uszczerbku na zdrowiu lub mógł się o nim dowiedzieć przy dołożeniu odpowiedniej staranności.Początek biegu przedawnienia nigdy nie jest uzależniony od praktycznej możliwości zgłoszenia roszczenia, czyli od czynności o charakterze technicznym. Brak możliwości dokonania zgłoszenia wniosku o odszkodowanie może natomiast uzasadniać - w okolicznościach konkretnej sprawy - nieuwzględnienie terminu przedawnienia (art. 292 § 2 zdanie drugie k.p.).W ostatnio wymienionym orzeczeniu Sąd Najwyższy wyraźnie zastrzegł się, że nie podziela poglądu wyrażonego w sprawie III PRN 14/81, w myśl którego roszczenie odszkodowawcze pracownika w związku z chorobą zawodową powstaje w dacie doznania przez niego stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Stanowisko to jest trafne, ponieważ roszczenie pracownika - przy takiej konstrukcji prawnej - mogłoby się przedawnić, zanim powziął on wiadomość o szkodzie wywołanej w szczególności długo rozwijającą się chorobą zawodową. W takim przypadku powołanie się przez zakład pracy na upływ terminu przedawnienia pozostawałoby w sprzeczności z podstawową zasadą prawa pracy, w myśl której zakład pracy ma przede wszystkim obowiązek zapewnić pracownikowi bezpieczne i higieniczne warunki pracy (art. 15 k.p.), a w razie naruszenia tego obowiązku wynagrodzić szkodę. W świetle zaś przepisu art. 9 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r. brak jest podstaw do odmiennego traktowania odszkodowania za skutki wypadku przy pracy i za skutki choroby zawodowej.Natomiast w wyroku z dnia 8.VII.1981 r. w sprawie III PR 17/81 przedstawiony został zupełnie odmienny pogląd, sprowadzający się do tego, że dniem wymagalności, a zarazem początkowym dniem okresu przedawnienia roszczenia pracownika o jednorazowe odszkodowanie przewidziane w art. 11 ustawy wypadkowej z 1968 r. (obecnie art. 9 ust. 1) może być tylko dzień powzięcia przez pracownika wiadomości o istnieniu (wydaniu) orzeczenia, o którym mowa w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie jednorazowych odszkodowań i innych świadczeń przysługujących w razie wypadku przy pracy (Dz. U. Nr 22, poz. 144).Pogląd ten jest jednak nietrafny, ponieważ nie uwzględnia tego, że wymagane przez przepisy wykonawcze orzeczenie zespołu lekarzy oraz określone formy działania zakładu pracy są działaniami natury proceduralnej, które nie małą wpływu na materialnoprawną ocenę, kiedy zaczął biec termin przedawnienia roszczenia. To słusznie bowiem zakwestionowane stanowisko prowadziłoby do pozbawienia pracownika realizacji jego roszczenia w sensie materialnoprawnym, w następstwie czego nie miałby on prawa do dochodzenia swego roszczenia przed organami rozpatrującymi spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy.Wprawdzie tryb przewidziany w przepisach rozporządzenia wydanego na podstawie art. 38 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych powinien być zachowany, jednakże złożenie wniosku do zakładu pracy nie przerywa biegu przedawnienia, gdyż tylko czynność przedsięwzięta przed organami powołanymi do rozpatrywania sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy powoduje przerwę biegu przedawnienia (art. 295 ust. 1 pkt 1 k.p.).Podstawowym problemem, jaki wyłonił się w tej sprawie, jest określenie charakteru roszczenia pracownika o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Rozważając to zagadnienie na tle przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8), Sąd Najwyższy w sprawie III PZP 8/69 (OSNCP z 1970 r., z. 3, poz. 41) uchwalił w dniu 24.X.1969 r. zasadę prawną, w myśl której roszczenie o jednorazowe odszkodowanie ulega przedawnieniu z upływem lat 10. Z uzasadnienia uchwały wynika, że przepis ten należy zakwalifikować do dziedziny stosunków pracy, dla których zgodnie z art. XII § 2 przepisów wprowadzających k.c. - do czasu wydania odpowiednich przepisów ustawodawstwa pracy - pozostają w mocy art. 105-117 p.o.p.c. W świetle zaś art. 105 p.o.p.c. roszczenia majątkowe przedawniają się z upływem lat 10.Z dniem 1.I.1975 r. wszedł w życie kodeks pracy (art. I przepisów wprowadzających k.p.), który zmienił - na tym odcinku - stan prawny. Rozdział VI działu X k.p. został poświęcony postępowaniu w sprawach wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych. Zawiera on przepisy o charakterze materialnoprawnym. Przykładowo można wymienić art. 232 stanowiący, że pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy lub zachorował na chorobę zawodową, przysługują z tego tytułu świadczenia na zasadach i warunkach określonych odrębnymi przepisami. Spory natomiast o świadczenia przysługujące pracownikom od zakładu pracy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową zostały przekazane do rozstrzygnięcia zakładowym komisjom rozjemczym. Ustawodawca jednak nie tylko przekazał je do tego trybu postępowania, ale zarówno w tytule działu XII, jak i w treści art. 248 § 1 k.p. zaliczył je wyraźnie do spraw ze stosunku pracy. Jak dotąd zresztą ani w doktrynie, ani w judykaturze nie prezentowano poglądu odmiennego, a więc nie twierdzono, że roszczenia, o których mowa, nie mają swego źródła w dziedzinie stosunków pracy.Z tej też przyczyny nie można podzielić poglądu, że roszczenie o którym mowa - wynika z przepisów o ubezpieczeniu społecznym i jako takie nie ulega przedawnieniu. Odszkodowanie bowiem opiera się bądź na przepisach prawa cywilnego, bądź jak to zostało wyżej wykazane, na przepisach prawa pracy. W konsekwencji więc należy dojść do wniosku, że w rozważanym przypadku ma zastosowanie przepis art. 291 § 1 k.p., w myśl którego roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.Na pytanie natomiast, kiedy roszczenie to staje się wymagalne, nie znajdujemy w ustawie odpowiedzi. W takim przypadku zachodzi konieczność sięgnięcia do analogii i rozważenia, jak kształtuje się ten problem na tle innych przepisów regulujących materię odszkodowania. I tak już najbliższy paragrafowi 1 art. 201 k.p. paragraf 2 tego przepisu stanowi, że roszczenia zakładu pracy o naprawienie szkody wyrządzonej przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ulegają przedawnieniu z upływem 1 roku od dnia, w którym zakład pracy powziął wiadomość o wyrządzeniu przez pracownika szkody. W świetle zaś prawa cywilnego roszczenie np. z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę moralną (art. 445 § 1 k.c.), w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia (art. 444 § 1 k.c.) ulega przedawnieniu z upływem lat 3, licząc również od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia.Na nawiązanie do przepisu art. 442 § 1 k.c. - w drodze analogii - pozwala fakt, że oba te przepisy, tj. art. 291 § 1 k.p. w związku z art. 9 § 1 ustawy wypadkowej i art. 442 § 1 k.c. w związku z art. 445 § 1 k.c., dotyczą szkody na osobie. Szkoda w rozumieniu przepisu art. 442 § 1 k.c., jeżeli jej wynikiem jest uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, wiąże się z reguły z utratą zdolności do pracy lub zmniejszenia widoków na przyszłość. Jest to więc szkoda bardzo zbliżona do szkody powodującej stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu. Dlatego też celowe i zasadne jest, aby w takich przypadkach początek biegu przedawnienia był traktowany jednakowo.W konkluzji więc należy dojść do wniosku, że w rozważanym przypadku roszczenie staje się wymagalne, gdy uprawniony ma realną możność żądania zaspokojenia roszczenia. Dopóki zaś nie wie on, że na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, dopóty nie ma możliwości żądania zaspokojenia roszczenia i przedawnienie nie rozpoczyna biegu.Analogiczna sytuacja ma miejsce wówczas, gdy uszczerbek, o którym wyżej mowa, ulegnie zwiększeniu co najmniej o 10% w stosunku do tego, który był podstawą przyznania odszkodowania. I w tym przypadku bieg terminu przedawnienia rozpocznie się dopiero od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o pogorszeniu stanu zdrowia. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11.II.1963 r. III PO 6/62 (OSNCP 1964 r. poz. 87) trafnie wyjaśniono, że dowiedzenie się o szkodzie oznacza moment, w którym poszkodowany zdaje sobie sprawę z ujemnych następstw zdarzenia, wskazujących na fakt powstania szkody, a więc innymi słowy, gdy ma świadomość doznanej szkody.Odpowiedź natomiast na pytanie, kiedy w konkretnym przypadku pracownik dowiedział się o doznaniu wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu lub o pogorszeniu się z tej przyczyny stanu jego zdrowia, jest już kwestią faktu, a nie prawa. Ogólnie można powiedzieć, że będzie to dzień, w którym poszkodowany doznał ewidentnego kalectwa, np. utraty ręki, bądź też w którym dowiedział się ze źródeł kompetentnych o istocie swego schorzenia, jako konsekwencji wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Może to przeto być dzień, w którym doszła do wiadomości poszkodowanego decyzja państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego stwierdzająca chorobę zawodową. Dotyczy to również orzeczenia komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia lub właściwego zakładu służby zdrowia (art. 216 i art. 218 k.p.) uprawnionego do przeprowadzenia badań lekarskich pracowników (§ 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 10 grudnia 1974 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników - Dz. U. Nr 48, poz. 296), a także zaświadczenia lekarzy specjalistów, pod których opieką pozostawał poszkodowany pracownik. W razie zaś sporu organ rozpoznający sprawę ustali na podstawie całokształtu okoliczności dzień, w którym poszkodowany powziął wiadomość o szkodzie i od którego rozpoczął bieg termin 3-letniego przedawnienia.