III PZP 63/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Filcek, K. Michaluk, W. Myga, E. Mzyk (współsprawozdawca), Z. Stypułkowska, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, B. Skirzyńskiego, w sprawie z powództwa Jadwigi N. przeciwko (...) Zakładom Chemii Gospodarczej (...) w B. o przywrócenie do pracy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 30 grudnia 1987 r.:"Czy radca prawny przedsiębiorstwa państwowego wyznaczony jako pełnomocnik dyrektora w sporze między radą pracowniczą a dyrektorem może się wyłączyć od udziału w tej sprawie w postępowaniu przed sądem, jeżeli w przedmiocie sporu wydał uprzednio na wniosek rady pracowniczej korzystną dla niej opinię prawną?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Radca prawny przedsiębiorstwa państwowego nie ma obowiązku występowania w charakterze pełnomocnika procesowego dyrektora w sporze z radą pracowniczą.Uzasadnienie faktyczneSposób wykonywania obsługi prawnej i zakres obowiązków radcy prawnego w państwowych i spółdzielczych jednostkach organizacyjnych reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145). Do zadań radcy prawnego należy w szczególności umacnianie porządku prawnego i ochrona prawna interesów jednostki organizacyjnej, w której wykonuje on obsługę prawną (art. 2). Radca prawny jest radcą jednostki organizacyjnej, a nie jej organów. W przedsiębiorstwie państwowym tymi organami są: dyrektor, ogólne zebranie pracowników (delegatów) i rada pracownicza. Organem jednostki organizacyjnej radca prawny obowiązany jest udzielać opinii i porad prawnych oraz wyjaśnień w zakresie stosowania prawa (art. 7 ust. 1 pkt 1). Wykonywanie obsługi prawnej przez radcę prawnego powinno być realizowane w zasadzie w ramach stosunku pracy (art. 8). A zatem w zakresie nie uregulowanym odrębnie w ustawie o radcach prawnych wobec radcy prawnego zatrudnionego w jednostce organizacyjnej stosuje się przepisy prawa pracy. Podporządkowanie więc radcy prawnego kierownikowi jednostki organizacyjnej wynika również z przepisów prawa pracy, z uwzględnieniem szczególnych unormowań zawartych w ustawie o radcach prawnych (np. art. 12-14). Charakter zawodu radcy prawnego stwarza swoistą jego sytuację prawną jako pracownika. Dlatego też zakres i treść poleceń wydawanych radcy prawnemu przez kierownika jednostki organizacyjnej należy oceniać z uwzględnieniem przepisów ustawy o radcach prawnych.Do zadań radcy prawnego zatrudnionego w jednostce organizacyjnej należy również występowanie przed sądem i innymi organami orzekającymi w charakterze pełnomocnika tej jednostki organizacyjnej (art. 7 ust. 1 pkt 6). Obowiązek ten radca prawny realizuje na skutek polecenia pracowniczego kierownika jednostki organizacyjnej i udzielonego mu pełnomocnictwa. Radca prawny jako pracownik obowiązany jest wykonać takie polecenie kierownika, jeżeli nie istnieją przyczyny wyłączenia się od wykonania tej czynności wymienione w art. 15 ustawy o radcach prawnych.Inaczej przedstawia się sytuacja prawna radcy jako pełnomocnika procesowego organów przedsiębiorstwa państwowego. Ustawa o radcach prawnych ani przepisy prawa pracy nie zawierają obowiązku występowania radcy prawnego w charakterze pełnomocnika organów jednostki organizacyjnej, w której jest on zatrudniony. Z mocy art. 6913 k.p.c. w sprawach z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, a więc między innymi w przewidzianych tymi przepisami sporach pomiędzy dyrektorem i radą pracowniczą, zdolność sądową mają wymienione organy przedsiębiorstwa. W tych sporach radca prawny na podstawie art. 6915 k.p.c. nie może być pełnomocnikiem rady pracowniczej, natomiast może być pełnomocnikiem dyrektora. Poza tym z mocy § 3 tego przepisu w sprawach między tymi organami przedsiębiorstwa a organem założycielskim lub sprawującym nadzór nad przedsiębiorstwem radca prawny może być pełnomocnikiem obu wymienionych organów przedsiębiorstwa, pod warunkiem niesprzeczności interesów między tymi organami. Powołany art. 6915 k.p.c. dotyczy pełnomocnictwa procesowego i w tym zakresie stanowi uzupełnienie zakresu obsługi prawnej radcy prawnego, przez umożliwienie mu wykonania wskazanych w tym przepisie czynności na rzecz jednego bądź obu wymienionych organów przedsiębiorstwa. Udzielenie odpowiedzi na przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne zależy w pierwszej kolejności od rozważenia i wykładni treści art. 6915 § 2 k.p.c. w powiązaniu z przepisami ustawy o radcach prawnych. Treść tego przepisu wyraźnie wskazuje na fakultatywność wymienionej w nim powinności radcy prawnego, co wyraża się w użyciu przez ustawodawcę wyrazu "może". Tak ujęta treść rozważanego przepisu mogłaby być rozumiana jako zależność udzielenia radcy prawnemu pełnomocnictwa tylko od woli dyrektora przedsiębiorstwa. Wyznaczenie zaś radcy prawnego przez dyrektora do reprezentowania go w sporze z radą pracowniczą w ramach podporządkowania pracowniczego zobowiązywałoby radcę prawnego do wykonania tej czynności. Jednakże taka wykładnia rozważanego przepisu budzi poważne wątpliwości w związku z treścią ustawy o radcach prawnych. Obowiązek radcy prawnego dotyczący występowania w charakterze pełnomocnika jednostki organizacyjnej w postępowaniu sądowym i innym wynika w szczególności z art. 7 ust. 1 pkt 6 ustawy o radcach prawnych. Jeżeli ustawodawca uznał za stosowne określenie tego obowiązku w szczególnej - w stosunku do przepisów prawa pracy - ustawie, to tym samym zaakcentował specyficzny charakter czynności reprezentowania jednostki organizacyjnej w sporach sądowych i innych, w stosunku do ogólnych obowiązków pracowniczych radcy prawnego. Dlatego też obowiązek występowania radcy prawnego także w charakterze pełnomocnika procesowego organu zatrudniającej go jednostki organizacyjnej musiałby wynikać z przepisu ustawy o radcach prawnych, bądź też innego przepisu, nie zaś bezpośrednio z obowiązków pracowniczych ogólnie wyrażonych w przepisach prawa pracy. Radca prawny ma obowiązki pracownicze wobec zakładu pracy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Stosunek pracy nie istnieje natomiast pomiędzy radcą prawnym i dyrektorem przedsiębiorstwa.Należy przy tym podkreślić, że w sporze między dyrektorem a radą pracowniczą uczestnikami sporu są te organy. Jednostka organizacyjna (przedsiębiorstwo) zatrudniająca radcę prawnego nie jest uczestnikiem tego sporu. Obowiązek reprezentowania dyrektora przez radcę prawnego w sporze z radą pracowniczą nie wynika z przepisów prawa. W szczególności obowiązku tego nie można wyprowadzić z ustawy o radcach prawnych, przepisów prawa pracy, a także z treści art. 6915 § 2 k.p.c. Przepis ten jest skonstruowany treściowo analogicznie jak art. 87 k.p.c. i stanowi uzupełnienie tego przepisu co do podmiotów mogących być pełnomocnikami procesowymi w sprawach nim objętych. Artykuł 6915 k.p.c. był potrzebny ze względu na przyznanie zdolności sądowej organom przedsiębiorstwa oraz treści zawartej w nim regulacji, wyłączającej dopuszczalność udzielenia pełnomocnictwa radcy prawnemu przez radę pracowniczą, natomiast umożliwiającej reprezentowanie dyrektora w sporze między tymi organami. Jeżeli zatem obowiązek występowania radcy prawnego w charakterze pełnomocnika procesowego dyrektora nie wynika z ustawy o radcach prawnych oraz innego przepisu prawa, to konieczne staje się zastosowanie ogólnych przepisów o pełnomocnictwie procesowym. Nie ma bowiem oparcia w przepisach prawa także pogląd, że dyrektor przedsiębiorstwa może wydać polecenie służbowe (pracownicze) radcy prawnemu zobowiązujące do występowania w jego imieniu jako pełnomocnika w sporze z radą pracowniczą, ponieważ - jak to już zaznaczono - obowiązek ten nie wynika ze stosunku pracy.W konsekwencji uznać należy, że wystąpienie radcy prawnego w charakterze pełnomocnika dyrektora w sporze z radą pracowniczą, zależy od zgodnej woli obu tych podmiotów. Udzielenie zatem pełnomocnictwa radcy prawnemu przez dyrektora będzie skuteczne, jeżeli radca prawny wyrazi zgodę (przyjmie pełnomocnictwo).Za takim stanowiskiem przemawiają także inne ważkie argumenty prawne. Radca prawny obowiązany jest chronić interes zatrudniającej go jednostki organizacyjnej. W sporze między dyrektorem i radą pracowniczą interes tej jednostki może być zgodny ze stanowiskiem dyrektora albo rady pracowniczej. Jeżeli w sporze tym interes przedsiębiorstwa byłby zgodny ze stanowiskiem rady pracowniczej, to radca prawny broniąc stanowiska dyrektora jako jego pełnomocnik działałby z naruszeniem art. 2 ustawy o radcach prawnych.Poza tym radca prawny stosownie do treści art. 7 ust. 1 pkt 1 tej ustawy ma obowiązek udzielania organom jednostki organizacyjnej, a tym samym i radzie pracowniczej, opinii i porad prawnych oraz wyjaśnień z zakresu stosowania prawa. Nałożenie na radcę prawnego obowiązku reprezentowania dyrektora, w szczególności w sytuacji, gdy uprzednio wydał on już na wniosek rady pracowniczej korzystną dla niej opinię prawną w przedmiocie następczo zaistniałego sporu - jak to miało miejsce w sprawie, w której przestawiono zagadnienie prawne - stawiałoby go nie tylko w kłopotliwej sytuacji prawnej, ale kłóciłoby się z zasadami obowiązującej radcę prawnego etyki i godności wykonywania zawodu. Należy bowiem założyć, że radca prawny przy wydaniu opinii, działał zgodnie ze swą wiedzą i w przekonaniu o trafności wyrażonego poglądu. Reprezentując natomiast dyrektora w sporze z radą pracowniczą powinien wspierać jego stanowisko i w konsekwencji zwalczać wydaną opinię prawną dla rady pracowniczej, będącej przeciwnikiem dyrektora w sporze. Takie określenie obowiązków radcy prawnego podważałoby też jego pozycję w zatrudniającej go jednostce organizacyjnej jako pracownika i prawnika zobowiązanego do umacniania porządku prawnego oraz podważałoby zaufanie do jego osoby w opinii organów przedsiębiorstwa i ogółu pracowników.Ustawodawca dostrzegał niewłaściwość takiej sytuacji i dał temu wyraz w art. 6915 k.p.c. dopuszczając możliwość reprezentowania przez radcę prawnego łącznie dyrektora i rady pracowniczej jedynie pod warunkiem, że między tymi organami nie istnieje sprzeczność interesów. Wprawdzie w sporze między tymi organami radca prawny może reprezentować dyrektora z mocy art. 6915 § 2 k.p.c., ale przy uwzględnieniu zadań i istoty wykonywanej przez niego funkcji. Te przesłanki - jak można mniemać - spowodowały, że ustawodawca ani w tym przepisie, ani w żadnym innym nie nałożył na radcę prawnego obowiązku występowania w charakterze pełnomocnika dyrektora w sporze z radą pracowniczą. Treść tego przepisu uzasadnia twierdzenie, że wolą ustawodawcy było, by radca prawny podjął się reprezentowania dyrektora w tym sporze, jeżeli ani względy prawne, ani inne uzasadnione przyczyny nie przemawiają za uchyleniem się radcy prawnego od wykonania tej czynności. Przeszkód natury prawnej czy etycznej nie można byłoby się też z reguły doszukiwać w przypadku zlecenia radcy prawnemu reprezentowania dyrektora przed sądem w sprawach rejestrowych przedsiębiorstwa (np. w sprawie o wpis do rejestru - § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych - Dz. U. Nr 31, poz. 171). Radca prawny powinien się uchylić od przyjęcia pełnomocnictwa dyrektora tylko w razie kolizji interesów organów przedsiębiorstwa i własnego usprawiedliwionego przeświadczenia o niesłuszności stanowiska dyrektora.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi stwierdzającej, że radca prawny nie ma obowiązku występowania w charakterze pełnomocnika procesowego dyrektora w sporze z radą pracowniczą, zgodnej także z poglądem wyrażonym przez prokuratora Prokuratury Generalnej PRL. Udzielona odpowiedź nie jest adekwatna do treści przedstawionego składowi siedmiu sędziów pytania z uwagi na to, że wyrażony w uchwale pogląd - jako dalej idący niż przedstawione pytanie prawne - spowodował zbędność rozważania dopuszczalności wyłączenia się radcy prawnego od udziału w sporze.