III PZP 53/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, A. Filcek, J. Wasilewski, W. Myga, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Sztejn, po rozpoznaniu wniosku Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, skierowanego przez Pierwszego Prezes Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w świetle ust. 3 art. 35 Karty Nauczyciela określającego, co należy rozumieć przez godzinę ponadwymiarową, nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie za wszystkie godziny ponadwymiarowe przydzielone w planie organizacyjnym szkoły, jeżeli nie zachodzi okoliczność nieodbycia zajęć z przyczyn leżących po stronie nauczyciela?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Zamieszczenie w planie organizacyjnym szkoły godzin ponadwymiarowych przypadających w dniach ustawowo wolnych od pracy oraz w dniach wolnych od pracy i w okresach przerw w pracy szkoły ustalonych w przepisach o organizacji roku szkolnego, w których nie odbywają się zajęcia dydaktyczne lub wychowawcze, nie uprawnia do wynagrodzenia przewidzianego w art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) za nieodbyte godziny ponadwymiarowe. Uzasadnienie faktycznePowołany w pytaniu prawnym art. 35 ust. 3 Karty Nauczyciela stanowi, że przez godzinę ponadwymiarową rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych lub wychowawczych powyżej obowiązującego tygodniowego wymiaru godzin dydaktycznych lub wychowawczych.Artykuł 35 ust. 4 określa natomiast wysokość wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, przydzielone nauczycielowi w planie organizacyjnym szkoły, przyznając to wynagrodzenie również w wypadku usprawiedliwionego nieodbycia zajęć.Jak wynika z uzasadnienia pytania prawnego, wątpliwości wyrażone w sposób ogólny, w sformułowaniu tego pytania, sprowadzają się w istocie rzeczy do tego, czy nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie za zamieszczone w planie organizacyjnym godziny ponadwymiarowe przypadające w dniach, w których szkoła zgodnie z obowiązującymi przepisami nie prowadzi działalności dydaktycznej czy wychowawczej.Dotyczy to zaś dni ustawowo wolnych od pracy, jak niedziele czy święta określone odrębnymi przepisami (art. 138 § 1 k.p.), oraz dni wolnych od pracy i przerw w pracy szkoły (np. przerwy świąteczne, związane z praktykami w szkołach zawodowych czy wcześniejszym zakończeniem zajęć w klasach programowo najwyższych) ustanawianych przez Ministra Edukacji Narodowej z upoważnienia ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz. U. Nr 32, poz. 160 ze zm.), dla każdego roku szkolnego, w przepisach o organizacji roku szkolnego.Przytoczone wyżej wątpliwości powstały w związku z wyjaśnieniem Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 września 1988 r., według którego nauczycielowi nie należy wypłacać wynagrodzenia za nieodbyte godziny ponadwymiarowe wyznaczone w planie organizacyjnym szkoły przypadające na tego rodzaju przerwy w zajęciach, gdyż przerwy te powinny być uwzględnione w planie przez kierownika szkoły.W piśmie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 6 marca 1989 r. wyrażony został pogląd, że sam fakt nieprawidłowego zamieszczenia w planie organizacyjnym szkoły zajęć w godzinach ponadwymiarowych w dniach ustawowo wolnych od pracy lub w okresach przewidzianych przepisami przerw w pracy szkoły nie może stanowić podstawy do wypłaty wynagrodzenia za nieodbyte godziny ponadwymiarowe. W piśmie tym informuje się o zamierzonych działaniach w celu usprawnienia zasad planowania zajęć w godzinach ponadwymiarowych przez odpowiednie zmniejszenie przydziału godzin ponadwymiarowych w tygodniu, w którym przypadają dni wolne od pracy lub ustalone w przepisach o organizacji roku szkolnego przerwy w pracy szkoły.Problem więc polega na tym, czy sam fakt zamieszczenia w planie organizacyjnym szkoły zajęć w godzinach ponadwymiarowych w dniach, w których z mocy obowiązujących przepisów szkoła nie prowadzi zajęć dydaktycznych czy wychowawczych, może być uznany za przydzielenie nauczycielowi tych zajęć w rozumieniu art. 35 ust. 3 Karty Nauczyciela. Przydzielenie bowiem nauczycielowi zajęć w godzinach ponadwymiarowych w planie organizacyjnym szkoły stanowi jedną z podstawowych przesłanek warunkujących powstanie prawa do wynagrodzenia, o którym mowa w art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela.Na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej.Stosownie bowiem do art. 35 ust. 1 Karty Nauczyciela - nauczyciel może być zobowiązany do pracy w godzinach ponadwymiarowych w wypadkach szczególnych, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji programu nauczania lub wychowania. Z przepisu tego wynika, że nauczyciel może mieć przydzielone godziny ponadwymiarowe tylko w takich dniach, w których może być realizowany program nauczania czy wychowania, czyli w dniach, w których przewidywane jest faktyczne prowadzenie zajęć w szkole. Tylko bowiem w takich warunkach powstaje po stronie szkoły obowiązek zorganizowania nauczycielowi zajęć w godzinach ponadwymiarowych, a po stronie nauczyciela gotowość do odbycia tych zajęć.Prowadzi to do wniosku, że zamieszczenie w planie organizacyjnym szkoły określonej liczby godzin ponadwymiarowych w każdym tygodniu bez wyłączenia tych dni, w których zgodnie z obowiązującymi przepisami szkoła nie prowadzi działalności dydaktycznej czy wychowawczej, nie może być uznane za przydzielenie nauczycielowi zajęć w godzinach ponadwymiarowych, uprawniające do wynagrodzenia przewidzianego w art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela za nieodbyte godziny ponadwymiarowe.Jak wyjaśniono bowiem w powołanej w uzasadnieniu pytania prawnego uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1987 r. III PZP 3/87 (OSNCP 1987, z. 11, poz. 165), podstawowym warunkiem uznania za usprawiedliwione nieodbycie przez nauczyciela zajęć w godzinach ponadwymiarowych jest jego gotowość do odbycia tych zajęć.Nie nakłada się natomiast na nauczyciela obowiązku gotowości do wykonania zajęć w godzinach ponadwymiarowych w takich dniach, w których zgodnie z prawem zajęcia te nie odbywają się w szkole.W sytuacji takiej nie ciąży też na szkole obowiązek zorganizowania zajęć w godzinach ponadwymiarowych, toteż nie można mówić o ryzyku związanym z prowadzeniem szkoły, w ramach którego zobowiązana jest ona zapewnić nauczycielowi realizację przydzielonych mu godzin ponadwymiarowych - do czego nawiązuje powołana w uzasadnieniu pytania prawnego uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1987 r. III PZP 29/87 (OSNCP 1989, z. 1, poz. 9).Pogląd wyrażony w tej uchwale bowiem dotyczył zdarzeń trudnych do przewidzenia przez szkołę i nauczyciela, jak np. przerwy w nauczaniu spowodowanej warunkami atmosferycznymi czy nie usprawiedliwionej absencji uczniów, a nie przewidzianych przepisami prawa dni wolnych od pracy lub przerw w działalności szkoły.Rozważania powyższe nie dotyczą, rzecz oczywista, przydzielonych nauczycielowi prawidłowo zajęć w godzinach ponadwymiarowych, także w wymienionych dniach wolnych od pracy lub w okresach przerw w pracy, jeżeli szkoła prowadzi wówczas określoną działalność dydaktyczną lub wychowawczą. Odnosi się to także do placówek oświatowo-wychowawczych o ruchu ciągłym (np. domy dziecka, internaty, ośrodki szkoleniowe, zakłady wychowawcze oraz szkoły zaoczne), w których zajęcia prowadzone są również w niedziele czy święta. W takich też sytuacjach o prawie nauczyciela do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe decyduje spełnienie przesłanek, przewidzianych art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela.Z wymienionych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.