III CZP 25/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), A. Wielgus. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii Jadwigi S. z udziałem Anny B. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze z dnia 26 czerwca 1985 r. w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po Helenie S. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 20 marca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy w sprawie o stwierdzenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu zwykłego dopuszczalne jest ustalenie przez sąd spadku treści testamentu w oparciu o dowody z zeznań świadków lub przesłuchania uczestników postępowania w przypadku braku w trakcie postępowania oryginału tego testamentu?2. Czy osoba zainteresowana spadkobraniem, która wykaże we właściwym postępowaniu, że utraciła oryginał testamentu na skutek czynu niedozwolonego osoby trzeciej, może domagać się odtworzenia tego testamentu w całości lub w istotnej części jego treści wszelkimi środkami dowodowymi i uzyskać na takiej podstawie stwierdzenie nabycia spadku?"podjął następującą uchwałę:Treść zaginionego testamentu własnoręcznego oraz fakt sporządzenia tego testamentu w przepisanej formie ustala - na podstawie wszelkich środków dowodowych - sąd spadku, jako przesłankę rozstrzygnięcia o dziedziczeniu, w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku. Uzasadnienie faktyczneHelena S. zmarła w dniu 22 lutego 1985 r. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 1985 r. Sąd Rejonowy w Jeleniej Górze stwierdził, że spadek po niej nabyła na podstawie testamentu notarialnego z dnia 8 września 1972 r. uczestniczka postępowania Anna Jadwiga B. Wnioskodawczyni Maria Jadwiga S. złożyła wniosek o zmianę tego postanowienia i o stwierdzenie, że to ona nabyła w całości spadek po Helenie S. na podstawie testamentu własnoręcznego, sporządzonego przez nią 12 kwietnia 1978 r. Fakt sporządzenia testamentu własnoręcznego i jego treści uczestniczka postępowania przyznała. Zarzuciła jednak, że przez zniszczenie na dwa dni przed śmiercią spadkodawczyni odwołała testament holograficzny. Według wnioskodawczyni testament ten samowolnie zniszczył ojciec uczestniczki postępowania. Ustaliwszy, że nie doszło do odwołania testamentu własnoręcznego, Sąd Rejonowy orzekł zgodnie z żądaniem wnioskodawczyni. Przy rozpoznaniu rewizji uczestniczki postępowania dla Sądu Wojewódzkiego powstało zagadnienie prawne sformułowane na wstępie niniejszej uchwały. Testament jest jednostronną odwołalną czynnością prawną, mocą której spadkodawca rozporządził swym majątkiem na wypadek śmierci. Ważność testamentu własnoręcznego, jako aktu formalnego, została uwarunkowana od napisania go w całości przez spadkodawcę pismem ręcznym, podpisania i opatrzenia datą (art. 949 k.c.). Testament traci skuteczność z chwilą odwołania go - wyraźnie lub w sposób dorozumiany (art. 946, 947 k.c.) - przez testatora (art. 943 k.c.). Dlatego, nie będąc odwołaniem - zarówno zagubienie, jak i samowolne zniszczenie go przez osobę trzecią - nie prowadzi do pozbawienia testamentu własnoręcznego skuteczności prawnej. Zajście takiego zdarzenia aktualizuje więc tylko potrzebę odtworzenia formy i ustalenia treści zagubionego (samowolnie zniszczonego przez osobę trzecią) testamentu własnoręcznego. Testament sporządzony w tej formie ma charakter dokumentu prywatnego (art. 245 k.p.c.). Toteż, w braku ograniczeń w tym względzie, dopuszczalne jest wykazywanie za pomocą wszelkich środków dowodowych (nie wyłączając dowodu z zeznań świadków oraz z przesłuchania stron) faktu sporządzenia testamentu własnoręcznego w przepisanej formie oraz jego treści (art. 246 k.p.c.). Na dopuszczalność tego wskazywał wyraźnie art. 94 dekretu z dnia 8 października 1946 r. - prawo spadkowe (Dz. U. Nr 60, poz. 328). Z zaniechania przeniesienia tego przepisu do księgi czwartej kodeksu cywilnego nie można wyprowadzać odmiennych wniosków. Regulował on przecież rozkład ciężaru dowodu w tego rodzaju sprawach. Tę "lukę" wypełnia zatem bardziej ogólny przepis art. 6 k.c.Tak odtworzony testament ma moc prawną oryginału testamentu własnoręcznego. Przeciwko wypowiedzianemu poglądowi nie przemawia żaden z dwóch orzeczeń SN, powołanych na uzasadnienie swych wątpliwości przez Sąd Wojewódzki. W pierwszym z nich (z dnia 13 marca 1963 r. III CR 131/62 - OSNCP 1964, z. 2, poz. 39) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że zeznaniami świadków nie można dowodzić tego, czego nie zawiera protokół testamentu zwykłego, a w drugim rozważał skutki odwołania testamentu sporządzonego w kilku egzemplarzach (z dnia 30 czerwca 1972 r. I CR 402/72 - OSNCP 1973, z. 3, poz. 49). To wskazuje, że orzeczenia te dotyczą innej problematyki aniżeli rozważana przy udzieleniu odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne.Pomiędzy wnioskodawczynią i uczestniczką postępowania powstał spór co do tego, czy spadkobierczyni na kilka dni przed śmiercią odwołała korzystny dla wnioskodawczyni własnoręczny testament, czy też dokument tego testamentu samowolnie zniszczył ojciec uczestniczki postępowania. Jest to zatem spór co do tego, czy wnioskodawczyni dziedziczy po spadkodawczyni Helenie S. Takie sprawy z reguły rozstrzyga sąd spadku w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 670 § 1, 677 § 1, 679 k.p.c.). Nie ma bowiem przepisu szczególnego, który by upoważniał sąd spadku do odsyłania w takich kwestiach uczestników postępowania na drogę postępowania procesowego. Brak zaś byłoby interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie treści zaginionego testamentu (o ustalenie odwołania testamentu), skoro interes uczestniczek może być zaspokojony w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 189 k.p.c.). W tym postępowaniu więc sąd (w uzasadnieniu postanowienia) - jako przesłankę rozstrzygnięcia o dziedziczeniu - ustala, jaka była treść i czy zachowano formę wymaganą dla ważności testamentu własnoręcznego.Mając na uwadze przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).