II KR 79/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Budzianowski.Sędziowie SN: K. Jarząbek (spr.), J. Żurawski.Protokolant: E. Nowakowska.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kępiński.SentencjaSąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 1987 r. sprawy Zenona C., oskarżonego z art. 240 pkt 1, art. 239 § 3, art. 266 § 4 i art. 18 § 2 w zw. z art. 288 § 1 oraz w zw. z art. 10 § 2 k.k.; Mariana Ż., oskarżonego z art. 241 § 3 i art. 267 w zw. z art. 10 § 2 k.k. z powodu rewizji, wniesionych przez obrońców oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 5 listopada 1986 r.,uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Wrocławiu wyrokiem z dnia 5 listopada 1986 r., w sprawie III K 16/86 uznał za winnych:1. oskarżonego Zenona C. tego, że:w okresie od lipca 1981 r. do lutego 1983 r. w W. w warunkach przestępstwa ciągłego, jako funkcjonariusz Wydziału Paszportów miejscowego Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych odpowiedzialny w szczególności za kwalifikowanie spraw co do zasadności przyznania paszportu i kontrolowania prawidłowości danych zawartych we wnioskach paszportowych, przyjął korzyść majątkową w łącznej kwocie 520.000 zł, w tym:-20.000 zł od Mariana Ż. za spowodowanie wydania mu paszportu mimo braku warunków niezbędnych dla otrzymania takiego dokumentu,-500.000 zł od Jana W. za przyjęcie od niego wniosku paszportowego ze zdjęciami oraz poświadczenie na wniosku niezgodnej z prawdą tożsamości osoby i daty urodzenia,a w konsekwencji spowodowanie wydania J.W. paszportu na nazwisko Marka S. i umożliwienie mu nielegalnego przekroczenia granicy na podstawie tego paszportu,tj. przestępstwa określonego w art. 240 pkt 1, 239 § 3, 266 § 4 i 18 § 2 w zw. z art. 288 § 1 k.k. oraz w zw. z art. 10 § 2 i 58 k.k.;2. oskarżonego Mariana Ż. tego, że:w lipcu 1981 r. w J., będąc mieszkańcem województwa wałbrzyskiego, celem uzyskania w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych nienależnego mu z tytułu właściwości miejscowej paszportu, przez złożenie nieprawdziwego oświadczenia, wyłudził od Ireny Ż., Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w J., potwierdzenie zameldowania na pobyt stały w tej miejscowości, a następnie takie miejsce zamieszkania od dwóch lat podał we wniosku paszportowym, który przedłożył Zenonowi C., pełniącemu funkcję opisaną w pkt I aktu oskarżenia, wręczając mu jednocześnie korzyść majątkową w postaci 20.000 zł,tj. przestępstwa określonego w art. 267 i 241 § 3 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k.i skazał:1)oskarżonego Zenona C. na podstawie art. 240 pkt 1 w zw. z art. 10 § 3, art. 36 § 3, art. 40 § 1 i art. 46 § 2 k.k. na karę 7 (siedmiu) lat pozbawienia wolności, 500.000 zł grzywny, pozbawienie praw publicznych na okres lat 4 (czterech) i konfiskatę części mienia w postaci samochodu osobowego,2)oskarżonego Mariana Ż. na podstawie art. 241 § 1 w zw. z art. 10 § 3 k.k. na karę 2 (dwóch) lat pozbawienia wolności, którą na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 lipca 1986 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 126) złagodził o połowę, tj. do jednego roku.Od wyroku tego wnieśli rewizje obrońcy oskarżonych.Obrońca oskarżonego Zenona C. w rewizji zarzucił:-obrazę przepisów postępowania, a w szczególności art. 3 § 3 k.p.k., art. 4 § 1 k.p.k., polegającą na rozstrzygnięciu istotnych wątpliwości na niekorzyść oskarżonego oraz na dowolnej ocenie materiału dowodowego z naruszeniem zasad logiki i doświadczenia życiowego, a także art. 357 k.p.k. i 372 § 1 k.p.k. poprzez nierozważenie wielu okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego;-błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia mogący mieć wpływ na treść wyroku polegający na błędnej ocenie dowodów, a w szczególności jednostronnej ocenie zeznań św. Jana W.,i wniósł:-o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wyeliminowanie z opisu czynu zarzucanego oskarżonemu art. 240 § l k.k. i 239 § 3 k.k. oraz zakwalifikowanie czynu oskarżonego z art. 266 § 1 k.k. i 18 § 2 w. zw. z art. 288 § 1 k.k. oraz w zw. z art. 10 § 2 i 58 k.k., i za to wymierzenie oskarżonemu odpowiedniej do stopnia zawinienia kary.Obrońca oskarżonego Mariana Ż. w rewizji zarzucił:I.obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie:a)art. 10 § 2 k.k. - polegającą na błędnym uznaniu, że czyn oskarżonego wyczerpuje znamiona pozostających w kumulatywnym zbiegu przepisów z art. 267 k.k. i 241 § 3 k.k., w sytuacji gdy działanie oskarżonego składać się miało z dwóch odrębnych czynów, a mianowicie:-wprowadzenia w błąd organów państwowych co do miejsca zamieszkania oskarżonego, oraz-udzielenia korzyści majątkowej funkcjonariuszowi MO, a więc niepodlegających stosowaniu kumulatywnej kwalifikacji prawnej,b)art. 267 k.k. - przez błędne jego zastosowanie do działania oskarżonego, które nie wyczerpuje znamion określonych w art. 267 k.k., lecz stanowi wykroczenie, polegające na wprowadzeniu organu państwowego w błąd co do miejsca zamieszkania, karalne na podstawie art. 65 § 1 k.w., a nie art. 267 k.k.;II.obrazę przepisów postępowania, a mianowicie art. 3 § 1 i 3, 4 § 1, 357 i 372 § 1 pkt 1 k.p.k. w stopniu mającym wpływ na treść zaskarżonego wyroku przez:a)dokonanie ustaleń w zakresie wręczenia korzyści majątkowej osk. Zenonowi C. przez osk. Mariana Ż. w sposób ogólnikowy, z pominięciem istotnych okoliczności, ujawnionych w toku przewodu sądowego, a mających zasadnicze i istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy w zakresie zarzucanego oskarżonemu aktem oskarżenia czynu,b)niedostateczne rozważenie ujawniających się w zeznaniach św. Jana W. wątpliwości oraz poczytanie ich wyłącznie na niekorzyść oskarżonego,c)dokonanie jednostronnej i dowolnej oceny materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do niesłusznego przypisania oskarżonemu M.Ż. czynu w postaci przestępstwa przewidzianego w art. 267 i 241 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k., mimo że materiał dowodowy zebrany w sprawie na to nie pozwalał;III.błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę orzeczenia, polegający na dokonaniu ustaleń w zakresie przypisanej osk. M.Ż. winy na podstawie błędnych przesłanek, wysnutych z dowolnie przeprowadzonej i niepełnej oceny dowodów, w istocie wykluczających możliwość uznania go winnym w zakresie przyjętym przez Sąd I instancji,i wniósł:-o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie osk. M.Ż. od zarzucanego mu czynu z art. 241 § 3 k.k., zaś umorzenie postępowania w odniesieniu do czynu z art. 65 § 1 k.w. z uwagi na przedawnienie karalności, ewentualnie-o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Na rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym obrońcy oskarżonych zarzucili nadto:-obrońca osk. Z.C. obrazę przepisów art. 313 § 2 i 350 k.p.k.;-obrońca osk. M.Ż. obrazę art. 172 § 2 k.p.k. i wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie przesądzając w niczym ostatecznego rozstrzygnięcia zauważyć należy, że postępowanie w sprawie dotknięte jest takimi uchybieniami, że z tego powodu zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Stwierdzając powyższe, Sąd Najwyższy miał na uwadze to, że Sąd Wojewódzki w dążeniu do wykrycia prawdy materialnej napotykał na znaczne przeszkody, które sprawiły, że postępowanie sądowe w sprawie przeprowadzone zostało z oczywistą obrazą zasady ciągłości (nieprzerywalności) rozprawy i orzekania.W sprawie niniejszej przewodniczący rozprawy zarządził w dniu 6 sierpnia 1985 r. przerwę w rozprawie (po dwóch dniach jej prowadzenia i przesłuchaniu oskarżonych i większości świadków) do dnia 8 sierpnia 1985 r. W tym dniu po dodatkowym przesłuchaniu osk. M.Ż. i św. J.K. przewodniczący rozprawy zarządził przerwę do dnia 28 sierpnia 1985 r. Następnie zaś rozprawa została przerwana do dnia 12 i 24 września 1985 r. W dniu 24 września 1985 r. Sąd Wojewódzki postanowił zwrócić się do Konsulatu PRL w Chicago o powtórne przesłuchanie w charakterze świadka Jana W. i do czasu uzyskania tego dowodu postępowanie karne przeciwko oskarżonym zawiesił, które następnie podjął w dniu 25 lutego 1986 r. W dniu 11 marca 1986 r. Sąd Wojewódzki za zgodą stron postanowił rozprawę prowadzić w dalszym ciągu. Na rozprawie tej przeprowadzono dowód z protokołu dodatkowego przesłuchania św. J.W. oraz z dokumentów, po czym przewodniczący rozprawy zamknął przewód sądowy i udzielił głosu prokuratorowi i obrońcom oskarżonych. Po wysłuchaniu tych głosów, Sąd Wojewódzki wznowił przewód sądowy i odroczył rozprawę w celu ponownego przesłuchania św. Jana W.Następna rozprawa odbyła się w dniu 5 listopada 1986 r., którą również za zgodą stron Sąd prowadził w dalszym ciągu. Na rozprawie tej Sąd Wojewódzki odczytał protokół z dodatkowego przesłuchania św. Jana W., jego oświadczenie, wysłuchał wyjaśnień oskarżonych: Z.C., że nie wziął on korzyści majątkowej od Jana W. i M.Ż., iż oskarżony ten nie mówił do tegoż J.W., że po powrocie do kraju wręczy korzyść majątkową osk. Z.C.Po dokonaniu tych czynności przewodniczący zamknął przewód sądowy i udzielił głosu stronom, a po naradzie ogłosił wyrok.Z przedstawionego wyżej przebiegu postępowania przed Sądem Wojewódzkim wynika, że wyrok w sprawie zapadł po upływie 15 miesięcy od dnia pierwszej rozprawy, przy czym większość materiału dowodowego przeprowadzono w pierwszym miesiącu tego postępowania sądowego, a nadto w toku rozprawy Sąd ten stwierdził, że istnieje "długotrwała przeszkoda" uniemożliwiająca prowadzenie postępowania w stadium rozprawy, w wyniku czego postępowanie zawiesił.W związku z powyższym zauważyć należy, że jest rzeczą zrozumiałą, iż żadna ustawa procesowa nie może przewidywać zasady ciągłości (koncentracji, nieprzerywalności) rozprawy głównej w czystej postaci, dopuszcza więc - opowiadając się zdecydowanie za tą zasadą (arg. z art. 313 § 2, art. 352, art. 355 i art. 359 k.p.k.) - odstępstwa od niej tylko w wypadkach przez ustawę określonych.Tak więc według art. 347 k.p.k. przewodniczący rozprawy głównej może przerwać rozprawę:a)dla sprawdzenia dowodu,b)dla wypoczynku lubc)z innej różnej przyczyny.W myśl art. 350 k.p.k. "Sąd może odroczyć rozprawę tylko wtedy, gdy zarządzenie przerwy nie byłoby wystarczające".Przepisy zezwalające na prowadzenie rozprawy w dalszym ciągu po przerwie (z reguły) i po odroczeniu (pod pewnymi warunkami) są przepisami szczególnymi, przewidującymi wyjątki od zasady koncentracji rozprawy (art. 313 § 2 k.p.k.).W razie zawieszenia postępowania brak takiego wyjątkowego przepisu, który zezwalałby na prowadzenie rozprawy w dalszym ciągu, jak przy przerwie lub odroczeniu, prowadzi do wniosku, że po podjęciu zawieszonego postępowania rozprawę należy prowadzić od początku. Przepisów wyjątkowych nie można interpretować rozszerzająco.Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że wprawdzie art. 350 § 2 k.p.k. pozwala na kontynuowanie rozprawy odroczonej, nie stosując formalnych ograniczeń co do okresu, który upływa pomiędzy rozprawami, jednakże ze względu na wyjątkowy charakter tego przepisu, stanowiącego odstępstwo od zasady ciągłości rozprawy, jak też ze względu na zbliżony charakter odroczenia czy przerwy, okres ten nie może być rażąco dłuższy od okresu przewidzianego dla przerwy w rozprawie.Tym bardziej odnieść to należy do sytuacji, gdy okres między rozprawami trwa po kilka miesięcy, który powoduje zatarcie w pamięci składu sądzącego wrażeń odniesionych z rozprawy. Kontynuowanie rozprawy w takiej sytuacji uznać należy też za sprzeczne z treścią art. 350 § 2 k.p.k.Podnieść też należy, iż Sąd Wojewódzki nie zwrócił uwagi na to, że protokoły z przesłuchania św. Jana W. z dnia 6 stycznia 1986 r., z dnia 17 września 1986 r. nie odpowiadają wymogom określonym w art. 134, art. 136 i art. 172 § 2 k.p.k.W protokole z dnia 6 stycznia 1986 r. nie wymieniono osób, które uczestniczyły w tej czynności procesowej, świadek nie podpisał oświadczenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, a nadto brak jest wyraźnego zaznaczenia, że osobą przesłuchującą świadka był z-ca Konsula Generalnego Wiesław M., którego podpis znajduje się pod tym protokołem. Jeżeli zaś chodzi o protokół przesłuchania z dnia 17 września 1986 r., to oprócz dwóch pierwszych wymienionych wyżej braków, protokół ten nie został podpisany przez osobę przesłuchującą św. J.W. Stwierdzenie autentyczności podpisu świadka pod tym protokołem nie może być równoznaczne z podpisem osoby przeprowadzającej czynność procesową.Niepodpisanie protokołu przesłuchania świadka przez wszystkie osoby (zgodnie z art. 136 § 1 k.p.k.) biorące udział w tej czynności procesowej powoduje, że protokół taki choćby był podpisany przez osobę przesłuchaną, nie odpowiada wymogom procesowym i nie podlega odczytaniu na rozprawie, a zatem może być traktowany tylko jako zapisek.Co się tyczy protokołu, który nosi datę 23 stycznia 1985 r., to stwierdzić należy, iż oprócz tego, że nie wymieniono osób biorących udział w przesłuchaniu świadka i że nie podpisał on oświadczenia stosownie do art. 172 § 2 k.p.k. - dokładna analiza jego treści wskazuje na to, iż został sporządzony nie w tym dniu, w którym odbyło się przesłuchanie świadka.Z wyżej przytoczonych powodów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki winien zażądać przesłuchania św. J.W. zgodnie z zasadami określonymi w przepisach Kodeksu postępowania karnego oraz w miarę potrzeby wyjaśnić okoliczności, które wynikają z rewizji obrońców oskarżonych.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w części dyspozytywnej wyroku.