III PZP 16/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, H. Chilmon, w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Zagranicznego Artykułów Przemysłowych (...) przeciwko Eugeniuszowi W. i Jerzemu Z. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 17 marca 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy jest dopuszczalne powództwo wzajemne pracownika o roszczenie ze stosunku pracy w sprawie z powództwa zakładu pracy o roszczenie z zakresu pracowniczej odpowiedzialności materialnej, a w razie odpowiedzi twierdzącej, jaki skład sądu wojewódzkiego jest właściwy do rozpoznania w sprawie, w której sąd rejonowy orzekł również w zakresie takiego powództwa wzajemnego?"podjął następującą uchwałę:W sprawie z powództwa zakładu pracy o roszczenie z zakresu pracowniczej odpowiedzialności materialnej dopuszczalne jest powództwo wzajemne pracownika o roszczenie z zakresu prawa pracy, jeżeli spełnione są warunki przewidziane w art. 204 k.p.c. Sąd Wojewódzki, jako sąd rewizyjny, orzeka w takiej sprawie w składzie trzech sędziów zawodowych, wyznaczonym na podstawie art. 47 § 3 w związku z art. 477(3) § 2 k.p.c. Uzasadnienie faktycznePowód - właściciel Przedsiębiorstwa Polonijnego - domagał się zasądzenia od pozwanych pracowników Eugeniusza W. kwoty 600.000 zł i od Jerzego Z. kwoty 109.244 zł z tytułu pobranych przez nich i nie rozliczonych zaliczek.Pozwany Jerzy Z. wytoczył powództwo wzajemne o kwotę 126.000 zł, na które składały się między innymi roszczenia o zwrot kosztów delegacji, a także o wynagrodzenie za pracę za listopad i grudzień 1983 r.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy wyrokiem z dnia 1 grudnia 1987 r. oddalił powództwo główne w całości oraz uwzględnił częściowo powództwo wzajemne do kwoty 56.857 zł.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rozpoznając rewizję powoda w składzie trzech sędziów zawodowych, zarządzonym w trybie art. 47 § 3 w zw. z art. 477(3) § 2 k.p.c., przedstawił Sądowi Najwyższemu wymienione w treści uchwały zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Źródłem wątpliwości zawartych w pytaniu prawnym są różne składy sądu wojewódzkiego jako sądu rewizyjnego, właściwe do rozpoznawania sprawy z powództwa zakładu pracy o roszczenie z zakresu materialnej odpowiedzialności pracownika oraz z powództwa pracownika o roszczenie ze stosunku pracy. W pierwszym z wymienionych przypadków, zgodnie z art. 47 § 4 k.p.c., jest to skład trzech sędziów zawodowych, a w drugim, stosownie do art. 477(3) § 2 k.p.c. sąd rewizyjny rozpoznaje sprawę w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników.W związku z tym, w uzasadnieniu pytania prawnego zawarta jest sugestia, że przytoczona wyżej odmienność składów sądu rewizyjnego przemawia za niedopuszczalnością powództwa wzajemnego pracownika o roszczenia ze stosunku pracy, mimo że nadają się one do potrącenia z roszczenia zakładu pracy.Sugestii tej nie można podzielić.Warunki materialnoprawne dopuszczalności powództwa wzajemnego zostały określone w art. 204 § 1 k.p.c. W myśl tego przepisu powództwo wzajemne jest dopuszczalne, jeżeli roszczenie wzajemne jest w związku z roszczeniem powoda lub nadaje się do potrącenia. Związek taki zaś zachodzi między roszczeniem zakładu pracy dotyczącym odpowiedzialności materialnej pracownika a roszczeniem pracownika ze stosunku pracy, gdyż źródłem obydwu roszczeń jest wiążący strony stosunek pracy. Ponadto, jak to trafnie przyjęto w uzasadnieniu pytania prawnego, art. 87 k.p. w zw. z art. 505 pkt 4 k.c. nie stoi na przeszkodzie przedstawieniu roszczeń pracownika do potrącenia i wierzytelnością dochodzoną przez pracodawcę.Przepisy procesowe dotyczące omawianej materii zawarte są natomiast w § 2 art. 204 k.p.c. Z treści tego przepisu wynika, że służą one realizacji podstawowego celu instytucji powództwa wzajemnego, jakim są przede wszystkim względy związane z ekonomią procesową. Znalazło to wyraz w odpowiednim ukształtowaniu, w tym przepisie, właściwości rzeczowej sądu zabezpieczającej łączne rozpoznanie wzajemnych roszczeń stron.Z tego też punktu widzenia nie może zasługiwać na aprobatę pogląd, który z uwagi na odmienność składów sądu wojewódzkiego jako sądu rewizyjnego - właściwych do rozpoznania powództwa głównego pracodawcy i powództwa wzajemnego pracownika - prowadziłby w tym sądzie do oddzielnego ich rozpoznania. Pozbawiałoby to bowiem pracownika, w instancji rewizyjnej, przysługującego mu prawa do korzystania z instytucji powództwa wzajemnego, niwecząc cel i funkcję tego powództwa.Pogląd taki nie dałby się także pogodzić z racjami, jakie legły u podstaw przepisów ustrojowych, powierzających rozpoznawanie spraw z zakresu prawa pracy sądom pracy jako odrębnym jednostkom organizacyjnym sądów rejonowych i sądów wojewódzkich (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - Dz. U. Nr 20, poz. 85), oraz przepisów procesowych przekazujących te sprawy do odrębnego trybu postępowania (dział III ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - kodeks postępowania cywilnego).Powierzenie spraw z zakresu prawa pracy wyspecjalizowanym organom sądowym, znaczne odformalizowanie postępowania, nałożenie na sądy obowiązku działania z urzędu ma na celu stworzenie odpowiednich warunków sprzyjających prawidłowej ochronie praw, których źródłem jest stosunek pracy.W świetle powyższych założeń, rozwiązania problemu stanowiącego przedmiot pytania prawnego należy poszukiwać w uregulowaniach zawartych w art. 47 § 3 k.p.c. mającym - z mocy art. 4773 § 2 k.p.c. - odpowiednie zastosowanie do spraw z powództwa pracownika.Z uregulowań tych wynika, że ustawodawca przewidział celowość rozpoznawania tych spraw przez sąd rewizyjny w składzie trzech sędziów zawodowych, jako w składzie wyższej fachowości, ze względu na szczególną zawiłość sprawy.Sytuacja zaś taka ma miejsce wówczas, gdy rozpoznaniem w jednej sprawie objęte są powództwo pracodawcy i wzajemne powództwo pracownika. Występują bowiem w takiej sprawie zarówno kwestie natury materialnoprawnej związane z ochroną praw dwóch różnych podmiotów stosunku pracy, jak i kwestie natury procesowej związane z odmiennościami uregulowania w zakresie postępowania w stosunku do tych podmiotów, co stanowi przesłankę do wydania zarządzenia, o którym mowa w powołanym art. 47 § 3 k.p.c.Z tych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.