V CSK 555/18

Sygn. akt V CSK 555/18 POSTANOWIENIE Dnia 11 września 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości M. S. prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą Firma Handlowa M. w T. przy uczestnictwie N. S.A. w W., N. Sp. z o.o. w W. (poprzednio N. Kancelaria (...) Sp. z o.o. w W.) i F. S.A. w P. o wpis do rejestru zastawów, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 września 2019 r., na skutek skargi kasacyjnej uczestnika N. Sp. z o.o. w W. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 12 marca 2018 r., sygn. akt XIX Ga (...), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od uczestnika N. Sp. z o.o. w W. na rzecz uczestnika F. S.A. w P. kwotę 600 (sześćset) zł, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE W związku ze skargą kasacyjną uczestnika N. sp. z o.o. w W. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 12 marca 2018 r., sygn. akt XIX Ga […]Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność 2 postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Zatem nie w każdej sprawie, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia. W judykaturze Sądu Najwyższego, odwołującej się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeszcze w okresie obowiązywania kasacji zostało utrwalone stanowisko, że ograniczenie dostępności i dopuszczalności kasacji nie jest sprzeczne z Konstytucją RP, ani z wiążącymi Polskę postanowieniami konwencji międzynarodowych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53). Podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). Skarżący zarzucił: 1) naruszenie prawa procesowego, tj. art. 410 § 1 k.p.c. w zw. z art. 407 § 1 k.p.c., art. 13 § 2 k.p.c. i art. 524 § 2 k.p.c. przez uznanie, iż skarga o wznowienie postępowania uczestnika F. sp. z o.o. z dnia 30 stycznia 2015 r. została złożona w terminie, w sytuacji gdy skarga ta została złożona w dniu 4 lutego 2015 r. z przekroczeniem trzymiesięcznego terminu liczonego od dnia dowiedzenia się o podstawie wznowienia, co nastąpiło w dniu 30 stycznia 2014 r., tj. w dniu kiedy wnoszący skargę uczestnik otrzymał pismo spółki N. S.A. z dnia 27 stycznia 2014 r. informujące o ustanowieniu prawa zastawu rejestrowego i wzywające do zwolnienia spod egzekucji wierzytelności; 2) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (jedn. tekst: Dz. U. z 2018 r., poz. 2017; dalej: „u.r.z.z.r.”) w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że oznaczenie wierzytelności dokonane przez strony umowy zastawu rejestrowego przez wskazanie określonej 3 na konkretny dzień (zawarcia umowy zastawu) wysokości wierzytelności, które przysługiwały zastawnikowi wobec zastawcy, nie spełnia wymogu określenia „wierzytelności zabezpieczonej zastawem”, tj. dokonanie wykładni oświadczeń woli złożonych przez strony bez uwzględnienia okoliczności w jakich oświadczenia woli zostały złożone, bez uwzględnienia zgodnego zamiaru stron i celu umowy; art. 3 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 7 ust. 2 pkt 3 u.r.z.z.r. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że oznaczenie przedmiotu zastawu rejestrowego przez wskazanie, że przedmiotem zastawu jest zbiór wierzytelności lub praw stanowiących całość gospodarczą chociażby jego skład był zmienny w postaci należności zastawcy o określonej kwocie podanej w umowie, ustalonej na podstawie bilansu zastawcy na konkretny dzień, a także wskazanie, że dłużnikami zastawionych wierzytelności pozostają dłużnicy określonej kategorii, nie spełnia wymogu określenia „przedmiotu zastawu”; art. 40 ust. 3 u.r.z.z.r. w zw. z art. 58 § 3 k.c., przez odmowę wpisu zastawu do rejestru zastawów z naruszeniem przesłanki oddalenia wniosku o wpis do rejestru, tj. mimo braku „oczywistego naruszenia prawa”. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Przesłanki te nie zostały spełnione. Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentacje prawną, wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającą na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49, z dnia 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75, z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14, nie publ.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie 4 to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 nie publ. i przywołane tam orzecznictwo). Oczywistą zasadność skargi kasacyjnej skarżący upatruje w przyjęciu skargi uczestnika F. S.A. o wznowienie postępowania, pomimo że nie została złożona w terminie. Wbrew stanowisku skarżącego nie może być mowy o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. Po pierwsze, obecna skarga o wznowienie została wniesiona nie w dniu 4 lutego 2015 r., lecz w dniu 2 lutego 2015 r. (k. 349/2; art. 165 § 2 k.p.c.). Po drugie, termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania przez uczestnika F. S.A. rozpoczął bieg od dnia 19 stycznia 2015 r., czyli od dnia postanowienia Sądu Okręgowego w K., w którym uznano, że skarżący nie był w stanie dochować terminu do wniesienia skargi na orzeczenie Referendarza sądowego z dnia 24 grudnia 2013 r. i dlatego rozpoznana postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 7 marca 2014 r. skarga na orzeczenie Referendarza nie była przedmiotem merytorycznej oceny. Wniesiona w dniu 25 marca 2014 r. (k. 113) wraz z apelacją przez uczestnika skarga o wznowienie postępowania została odrzucona postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 29 września 2014 r. jako niedopuszczalna, gdyż Sąd uznał, że została wniesiona przed uprawomocnieniem się postanowienia co do istoty sprawy, skoro postanowienie Sądu Rejonowego utrzymujące w mocy postanowienie Referendarza sądowego zostało zaskarżone przez uczestnika apelacją (k. 208). W wyniku rozpoznania apelacji uczestnika od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 7 marca 2014 r., Sąd Okręgowy w K. w powołanym postanowieniu z dnia 19 stycznia 2015 r. uznał, że skarga na orzeczenie Referendarza sądowego nie została przez uczestnika F. S.A. złożona w terminie i tym samym w postępowaniu apelacyjnym nie były przedmiotem oceny i badania merytoryczne zarzuty zawarte w apelacji tego uczestnika, a także wskazał, że uczestnik może wystąpić ze skargą o wznowienie postępowania (k. 279). W konsekwencji, dopiero od 19 stycznia 2015 r. uczestnik F. S.A. mógł skutecznie wystąpić ze skargą o wznowienie postępowania. Okoliczność, że już w marcu 2014 r., a zatem w terminie wynikającym z art. 524 k.p.c. w zw. z art. 407 k.p.c., uczestnik wniósł skargę o wznowienie postępowania, która została 5 odrzucona - jako przedwczesna z uwagi na złożenie apelacji i przyjęcie przez sąd pierwszeństwa postępowania apelacyjnego, które, co oczywiste, z formalnego punktu widzenia wyklucza wniesienie skargi przed prawomocnym zakończeniem sprawy - dowodzi dochowania przez uczestnika należytej staranności. Występowania istotnego zagadnienia prawnego skarżący upatruje w konieczności wyjaśnienia, czy: 1) oznaczenie wierzytelności w sposób dokonany przez strony umowy zastawu rejestrowego przez wskazanie określonej na konkretny dzień (zawarcia umowy zastawu) wysokości wierzytelności, które przysługiwały zastawnikowi wobec zastawcy, spełnia wymóg „określenia wierzytelności zabezpieczonej zastawem” w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 4 u.r.z.z.r., czy też konieczne jest, jak wskazał Sąd w zaskarżonym orzeczeniu, podanie rodzaju wierzytelności i daty zawarcia umowy, z której wierzytelność wynika, nawet w sytuacji, gdy strony w umowie zastawu podają wprost kwotę wierzytelności zabezpieczonej zastawem oraz czy ewentualne uchybienia tego rodzaju w określeniu wierzytelności zabezpieczonej zastawem stanowią „oczywiste naruszenie prawa” w rozumieniu art. 40 ust. 3 u.r.z.z.r. dające podstawę do oddalenia wniosku o wpis; 2) czy oznaczenie przedmiotu zastawu dokonane przez strony umowy zastawu rejestrowego przez wskazanie, że przedmiotem zastawu jest zbiór wierzytelności lub praw stanowiących całość gospodarczą chociażby jego skład był zmienny w postaci należności zastawcy na konkretny dzień, a także wskazanie konkretnej kategorii dłużników zastawionych wierzytelności, spełnia wymóg „określenia przedmiotu zastawu” w rozumieniu art. 3 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 7 ust. 2 pkt 3 u.r.z.z.r. oraz czy ewentualne uchybienia tego rodzaju w określeniu przedmiotu zastawu stanowią „oczywiste naruszenie prawa” w rozumieniu art. 40 ust. 3 u.r.z.z.r., dające podstawę do oddalenia wniosku o wpis. Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia polega na sformułowaniu tego zagadnienia i wskazaniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej oraz innych podobnych spraw (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., 6 II CZ 35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, Nr 12, poz. 151, z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, nie publ., z dnia 15 czerwca 2016 r., V CSK 4/16, nie publ.). Przedstawione przez skarżącego zagadnienie nie spełnia przymiotu istotności w powyższym rozumieniu, gdyż nie uwzględnia jednoznacznej treści powołanych przepisów w odniesieniu do treści umowy zastawniczej, która była podstawą wniosku o dokonanie wpisu. Przede wszystkim, w umowie zastawniczej nie została zindywidualizowana w sposób ustawowy zabezpieczona wierzytelność. W istocie więc skarżący formułując powyższe zagadnienie zmierza do uzupełnienia umowy zastawniczej z pominięciem wymogu pisemności zastrzeżonego pod rygorem nieważności. Wskazanie w art. 40 ust. 3 u.r.z.z.r., iż podstawą oddalenia wniosku o wpis jest oczywiste naruszenie prawa, wskazuje, iż kognicja sądu nie ogranicza się do samej funkcji rejestracyjnej. Postępowanie o wpis zastawu rejestrowego jest podobne do postępowania wieczysto-księgowego, na gruncie którego wyjaśniono już, że kontroli sądu podlega również skuteczność materialno-prawna czynności prawnej, która stanowi podstawę wpisu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1955 r., II CO 116/54, OSN 1956, nr 1, poz. 15; z dnia 11 czerwca 2008 r., V CSK 17/08, nie publ.; z dnia 7 grudnia 2011 r., II CSK 604/10, nie publ.). Wynika to ze szczególnej roli sądu w przeciwdziałaniu dokonywania wpisów sprzecznych z rzeczywistym stanem rzeczy. Księgi wieczyste są publicznym rejestrem praw dotyczących nieruchomości i dlatego ich funkcje muszą być rozpatrywane z punktu widzenia interesu publicznego, a jest nim zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego. Nie znajduje uzasadnienia ograniczenie roli sądu w postępowaniu o wpis w księdze wieczystej do organu rejestrowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2011 r., IV CSK 123/11, nie publ.). Zgodnie z art. 39 ust. 1 zd. 2 u.r.z.z.r. do wniosku o wpis należy dołączyć umowę zastawniczą, która stosownie do art. 3 ust. 1 tej ustawy powinna być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności oraz powinna określać m.in. przedmiot zastawu w sposób odpowiadający jego właściwościom (art. 3 ust. 2 pkt 3) oraz wierzytelność zabezpieczoną zastawem przez oznaczenie stosunku prawnego, 7 z którego ta wierzytelność wynika lub może wynikać, oraz najwyższej sumy zabezpieczenia (art. 3 ust. 2 pkt 4). Zważywszy na wymóg zawarcia umowy zastawniczej w formie pisemnej pod rygorem nieważności oraz ustawowo wymienione obligatoryjne elementy umowy zastawniczej, brak któregokolwiek z nich w pisemnej umowie, skutkuje sankcją nieważności umowy. Z art. 3 ust. 2 pkt 4 u.r.z.z.r. jednoznacznie wynika, że określenie wierzytelności zabezpieczonej zastawem następuje przez oznaczenie stosunku prawnego, z którego ta wierzytelność wynika lub może wynikać oraz przez podanie najwyższej sumy zabezpieczenia; oba elementy, w postaci oznaczenia stosunku prawnego, z którego wynika wierzytelność oraz wskazania najwyższej sumy zabezpieczenia, muszą być spełnione koniunkcyjnie. Oznaczenie najwyższej sumy zabezpieczenia nie jest identyczne z oznaczeniem stosunku prawnego, z którego wynika lub może wynikać wierzytelność. Obowiązek dołączenia do wniosku o wpis umowy zastawniczej implikuje konieczność zbadania przez sąd rejestrowy, w ramach sformalizowanej kognicji określonej w art. 40 ust. 3 u.r.z.z.r., m.in. obligatoryjnych elementów umowy zastawniczej, a tym samym jej ważności; wszak jest to dokument, który stanowi podstawę wpisu. Umowa zastawnicza, która nie zawiera obligatoryjnego elementu jest nieważna, a nieważność takiej umowy stanowi oczywiste naruszenie prawa (art. 40 ust. 3 u.z.r.r.z.). Zgodnie z art. 40 ust. 3 rozpoznając wniosek o wpis, sad bada jedynie treść i formę wniosku oraz dokumentów stanowiących podstawę wpisu w zakresie danych podlegających wpisowi. Sąd oddala wniosek o wpis, jeżeli treść dokumentów stanowiących jego podstawę oczywiście narusza prawo. Zatem w postępowaniu rejestrowym, podobnie jak w postępowaniu wieczysto-księgowym obowiązują zasady formalizmu i wyłączności pisemności postępowania. Wyłączona jest możliwość prowadzenia dowodów osobowych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 265/04, nie publ.; z dnia 12 kwietnia 2013 r., IV CSK 515/12, nie publ.). W umowie zastawniczej z dnia 16 października 2013 r. nie określono z jakiego stosunku prawnego wynika zabezpieczana wierzytelność: „w związku 8 z faktem, że zastawnikowi przysługują względem zastawcy wierzytelności pieniężne w wysokości 3 736 003,88 zł zwanymi dalej wierzytelnościami”. W tych okolicznościach, skoro umowa zastawnicza nie zawiera obligatoryjnego elementu, tj. oznaczenia zabezpieczonej wierzytelności, druga część zagadnienia prawnego dotycząca kwestii oznaczenia przedmiotu zastawu przestaje już mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 398²¹ k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie za zastępstwo procesowe ustalone według minimalnej stawki taryfowej (§ 8 ust. 1 pkt 12 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz. U., poz. 1800 ze zm. w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz. U. 2016, poz. 1668). aj