III CZP 65/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Miłkowski.Sędziowie SN: T. Bielecki (sprawozdawca), T. Bukowski. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Piotra B. z udziałem Ewy Krystyny P., Elżbiety W., Janiny T. i Henryka T. o stwierdzenie nabycia spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 18 maja 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy małoletni w wieku 10 do 11 lat, nie należący do kręgu spadkobierców ustawowych, który po zajęciach w szkole podstawowej wykonuje systematycznie pomocnicze prace w należącym do jego matki gospodarstwie rolnym, może być spadkobiercą testamentowym gospodarstwa rolnego?"podjął następującą uchwałę:Małoletni w wieku 10-11 lat, nie należący do kręgu spadkobierców ustawowych, wykonujący - po zajęciach w szkole podstawowej - systematycznie pomocnicze prace w gospodarstwie rolnym nie może być spadkobiercą testamentowym gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia - w trybie art. 391 k.p.c. - zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następujących okoliczności:Piotr B. wniósł o stwierdzenie, że spadek - wraz z należącym doń udziałem w gospodarstwie rolnym - po Kurcie B., zm. dnia 24 stycznia 1988 r., dziedziczą - na podstawie ustawowego porządku - córki spadkobierczyni Ewa P. i Elżbieta W. - w częściach równych. Postępowanie toczy się z udziałem Henryka T. ur. dnia 1 stycznia 1977 r., którego reprezentuje matka Janina T. - jako przedstawicielka ustawowa. Kurt B. w chwili śmierci był rozwiedziony; z małżeństwa miał dwie córki, uczestniczki postępowania - Ewę P. i Elżbietę W. Dzieci pozamałżeńskich ani przysposobionych nie miał. W skład spadku wchodzi m.in. udział w nieruchomości rolnej o pow. 1,40 ha w J., należącej do gospodarstwa rolnego. Wnioskodawca jest bratem spadkobiercy i współwłaścicielem tej nieruchomości. Uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - z ustawy ma tylko Ewa P., która w 1980 r. ukończyła zasadniczą szkołę rolniczą. W dniu 18 czerwca 1984 r. spadkobierca sporządził testament notarialny, mocą którego powołał do całego spadku małoletniego Henryka T., syna Zdzisławy i Janiny z F. T. Henryk T. nie należy do grona osób, które mogłyby dziedziczyć spadek po Kurcie B. z ustawy (art. 931-937 k.c.).Postanowieniem z dnia 12 lipca 1988 r. Sąd Rejonowy w Szczytnie stwierdził, że spadek po Kurcie B. - w tym również wchodzący w jego skład udział spadkodawcy w gospodarstwie rolnym w J. - dziedziczy Henryk T. w całości. Orzeczenie to zaskarżył wnioskodawca. Postanowieniem z dnia 1 grudnia 1988 r. Sąd Wojewódzki w Olsztynie uchylił zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi I instancji do ponownego rozpatrzenia z zaleceniem ustalenia, czy Henryk T. spełnia przesłanki z art. 1065 § 1 k.c. w związku z art. 160 § 1 k.c.W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy w Szczytnie - postanowieniem z dnia 23 lutego 1989 r. stwierdził, że wchodzący w skład spadku udział w gospodarstwie rolnym, położonym w J., dziedziczy córka spadkobiercy Ewa P. z mocy ustawy. Sąd ten ustalił, że matka Henryka T. Janina T. w chwili otwarcia spadku prowadziła i prowadzi wraz z najstarszym synem Janem T. (ur. w 1966 r.) gospodarstwo rolne o pow. 18,60 ha we wsi J. Domownikami jej są również synowie: Wiesław T. (ur. w 1974 r.) i Henryk T. (ur. w 1977 r.), uczęszczający do szkoły podstawowej. Po zajęciach szkolnych wracają ok. godz. 15.00 do domu. Po południu syn Henryk - podobnie jak syn Wiesław - wykonuje pomocnicze prace w gospodarstwie rolnym matki - w szczególności - przyprowadza krowy z pastwiska, przynosi karmę dla inwentarza, przygotowuje parnik z ziemniakami, rąbie drzewo na opał, utrzymuje czystość w podwórzu, pomaga przy żniwach i wykopkach. Czynności te wykonuje zazwyczaj wówczas, gdy najstarszy syn jest zajęty innymi pracami w gospodarstwie rolnym matki. Pomoc tę świadczy w rozmiarze 1-2 godzin dziennie. Na podstawie tych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że Henryk T. nie ma kwalifikacji do testamentowego dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1065 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1 k.c.).W chwili otwarcia spadku miał bowiem 10 lat, uczęszczał do szkoły podstawowej i w gospodarstwie rolnym wykonywał tylko prace pomocnicze. Czynności te jednak nie mogą być traktowane jako stała praca w gospodarstwie rolnym, bezpośrednio przy produkcji rolnej (art. 160 § 1 pkt 1 k.c.); nie ukończył też - ze względu na wiek - szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego (art. 160 § 1 pkt 2 k.c.). Udział w gospodarstwie rolnym spadkobiercy zatem dziedziczy córka spadkodawcy Ewa P. - jako spadkobierczyni ustawowa (art. 931 § 1 k.c. w zw. z art. 1059 pkt 1 i art. 160 § 1 pkt 2 k.c.).Postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 23 lutego 1989 r. zaskarżyła przedstawicielka ustawowa Henryka T., wnosząc o zmianę tego postanowienia i orzeczenie, że udział spadkobiercy w gospodarstwie rolnym w J. nabył Henryk T., lub o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Szczytnie do ponownego rozpoznania. Rewidująca zarzuciła obrazę art. 160 § 1 pkt 2 k.c. przez przyjęcie, że dziecko w wieku 10-11 lat nie może być uznane za stale pracujące w gospodarstwie rolnym bezpośrednio przy produkcji rolnej. W związku z rewizją Sąd Wojewódzki w Olsztynie przedstawił Sądowi Najwyższemu - w trybie art. 391 § 1 k.p.c. - pytanie prawne, przytoczone w sentencji uchwały. Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Instytucja testamentu spełnia - w ramach całokształtu prawa spadkowego - istotną i ważną funkcję. Umożliwia bowiem spadkodawcy przystosowanie porządku dziedziczenia do istniejących w konkretnym wypadku stosunków. Zasada swobody testowania wyrażona w art. 941 k.c. w zw. z art. 926 § 1 k.c. - w odniesieniu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - doznaje jednak ograniczeń wynikających z art. 1058-1088 k.c., w szczególności spadkodawca może powołać w charakterze spadkobiercy testamentowego gospodarstwa rolnego osobę fizyczną, nie należącą do kręgu spadkobierców ustawowych, tylko wówczas gdy w chwili otwarcia spadku pracuje ona stale w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, bezpośrednio przy produkcji rolnej lub ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 1065 § 1 w zw. z art. 160 § 1 k.c. i § 3 ust. 1 i 3 rozp. Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie... dziedziczenia gospodarstw rolnych - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86 ze zm.).W rozpoznawanej sprawie chodzi o udzielenie odpowiedzi na pytanie - czy testator mógł skutecznie powołać do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osobę małoletnią, nie należącą do kręgu spadkobierców ustawowych (art. 931-937 k.c.), liczącą w chwili otwarcia spadku 10-11 lat, która w dacie śmierci spadkodawcy uczęszczała do szkoły podstawowej i po zajęciach szkolnych wykonywała systematycznie pomocnicze prace w gospodarstwie rolnym swojej matki. Przystępując do odpowiedzi na to pytanie stwierdzić - przede wszystkim - należy, że przepisy kodeksu cywilnego nie określają dolnej granicy wieku małoletniego, od której praca w gospodarstwie rolnym czyniłaby zadość wymaganiom z art. 160 § 1 pkt 1 k.c., nie określają również rozmiaru tej pracy. Rozwiązania powyższego pytania zatem należy szukać w przepisach innych ustaw. W kodeksie rodzinnym i opiekuńczym zawarte są postanowienia konkretyzujące i rozwijające zasady wyrażone w art. 80 Konstytucji PRL. Artykuł 87 k.r.o. stanowi, że rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Dziecko zamieszkujące u rodziców i posiadające dochody z własnej pracy powinno przyczyniać się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny (art. 91 § 1 k.r.o.), dziecko zaś pozostające na utrzymaniu rodziców i mieszkające u nich obowiązane jest pomagać im w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa (art. 91 § 2 k.r.o.).W doktrynie i orzecznictwie wyjaśniono, że użyte w art. 91 § 2 k.r.o. słowo "pomoc" obejmuje czynności o charakterze pracy fizycznej zarówno w gospodarstwie domowym, jak i gospodarstwie rolnym czy też warsztacie rzemieślniczym. Wyjaśniono też, że nasilenie tej pomocy może być tylko takie, aby dziecko mogło się przygotować do przyszłej pracy - stosownie do swych uzdolnień (art. 96 k.r.o.), a więc by rozmiar pomocy nie pozostawał w kolizji ze zdobywaniem odpowiednich kwalifikacji i przygotowywaniem się do wykonywania obranego kierunku działalności zawodowej oraz nie wpływał ujemnie na rozwój fizyczny i umysłowy. Inne podejście bowiem byłoby sprzeczne z jedną z przewodnich zasad prawa rodzinnego i opiekuńczego - jaką jest zasada dobra dziecka. Ustawodawca mając na względzie dobro dziecka, a zwłaszcza jego prawidłowy rozwój i stworzenie mu właściwych warunków przygotowania do życia (zgodnie ze zdolnościami i zamiłowaniami do obranego zawodu) - obciążył rodziców obowiązkiem alimentacyjnym na rzecz dziecka nawet pełnoletniego, jeśli nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, a jednocześnie nie ma dochodów z majątku, które wystarczyłyby na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (art. 133 i 135 k.r.o.).W rozważanej kwestii nie można też pominąć pewnych zasad wynikających z kodeksu pracy. W szczególności - zgodnie z art. 22 § 2 k.p. - pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat; jest to bowiem wiek, w którym - z reguły - rozwój fizyczny i umysłowy pozwala na podjęcie normalnej pracy zawodowej. Zatrudnienie osoby, która nie ukończyła lat 15, jest zabronione (art. 190 § 2 k.p.). Tylko w przypadkach wyjątkowych, ściśle przewidzianych przez kodeks i przepisy wykonawcze (art. 191 § 5 k.p. w zw. z § 1 i 2 rozp. Ministra Pracy... z dnia 21 października 1974 r. w sprawie zatrudnienia osób, które nie ukończyły 15 lat... - Dz. U. Nr 43, poz. 260) osoba w wieku powyżej lat 14 a przed osiągnięciem lat 15, która ukończyła szkołę podstawową, może być - na wniosek przedstawiciela ustawowego - zatrudniona (ale tylko) w celu nauki zawodu, a jeśli jest inwalidą - w celu przyuczenia do określonej pracy. Zakaz zatrudniania osób, które nie osiągnęły określonego wieku, podyktowany jest szkodliwym wpływem pracy skooperowanej na fizyczny i umysłowy rozwój młodego organizmu. Dla wykładni art. 160 § 1 pkt 1 k.c. - w rozważanym zakresie - nie mogą też pozostawać bez znaczenia niektóre przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: z 1989 r. Dz. U. Nr 24, poz. 133). Zwrócić - w szczególności - należy uwagę na treść art. 17 ust. 1 tej ustawy, który stanowi, że do okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, wymaganych do uzyskania prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej - zalicza się okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim - po ukończeniu 16 lat (por. też art. 2 pkt 2 ustawy). Dotychczasowe spostrzeżenia i uwagi pozwalają na wyprowadzenie wniosku, że systematyczne wykonywanie przez małoletniego, w wieku poniżej lat 15, prac pomocniczych w gospodarstwie rolnym swoich rodziców lub innym gospodarstwie rolnym - bezpośrednio przy produkcji rolnej - nie może być uważane za "stałą pracę" w rozumieniu art. 160 § 1 pkt 1 k.c. Praca takiego małoletniego, choćby miała określoną - niekiedy nawet znaczną - wartość ekonomiczną, może być traktowana jako wypełnienie obowiązku wynikającego z art. 91 § 2 w zw. z art. 87 k.r.o., nie może natomiast być uważana za pracę w gospodarstwie rolnym, jaką ma na względzie art. 1065 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1 pkt 1 k.c. Mając na uwadze panujące stosunki w rodzinach chłopskich oraz specyfikę gospodarstwa rolnego jako "warsztatu" produkcji rolnej, w którym istnieje szeroki zakres różnych prac (ciężkich i lekkich, w polu i obejściu), można w pewnych wypadkach uznać pracę małoletniego za pracę w gospodarstwie rolnym w znaczeniu, o jakie chodzi w art. 160 § 1 pkt 1 k.c.Zachodzić to będzie - w szczególności - gdy małoletni ukończył szkołę podstawową, ma co najmniej 15 lat, jest prawidłowo rozwinięty pod względem fizycznym i umysłowym, jego praca w gospodarstwie rolnym przynosi wymierne efekty ekonomiczne. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na postawione pytanie udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).