III UZP 34/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Bała, M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Myślicki, S. Perestaj, M. Sadowski (sprawozdawca), S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Jana T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 29 lipca 1987 r.:"Czy pracownik, który po zaprzestaniu wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie podjął zatrudnienie w połowie wymiaru czasu pracy, ma prawo do ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury na podstawie art. 79 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) - w sytuacji gdy między tymi zatrudnieniami nie było przerwy?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Pracownik, który po zaprzestaniu wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie podjął zatrudnienie w połowie wymiaru czasu pracy, ma prawo do ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury także w sytuacji, gdy między tymi zatrudnieniami nie było przerw (art. 79 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozpoznania składowi powiększonemu Sądu Najwyższego zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmieniającego decyzję organu rentowego przez uwzględnienie wniosku ubezpieczonego o ponowne ustalenie wysokości emerytury od nowej podstawy jej wymiaru, stanowiącej przeciętne miesięczne wynagrodzenie z okresu ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, wykonywanego w pełnym wymiarze czasu pracy po przyznaniu emerytury (od dnia 1 maja 1985 r. do dnia 30 kwietnia 1986 r.). Wnioskodawca po okresie pobierania emerytury podjął z dniem 18 kwietnia 1983 r. pracę w pełnym wymiarze czasu i wykonywał ją w takim zakresie do dnia 30 kwietnia 1986 r., co spowodowało zawieszenie prawa do emerytury.Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy stwierdzając, że nie nastąpiło ustanie zatrudnienia z dniem 30 kwietnia 1986 r., skoro bez żadnej przerwy podjął on wykonywanie zatrudnienia z następnym dniem, w wymiarze 1/2 etatu.W rewizji nadzwyczajnej został wyrażony pogląd, że do ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury jest niezbędne całkowite zaprzestanie wykonywania pracy na okres przerwy w zatrudnieniu co najmniej jednodniowej, przed podjęciem kolejnego zatrudnienia w wymiarze czasu nie mniejszym niż połowa obowiązującego w danym zawodzie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wykonanie przez emeryta lub rencistę zatrudnienia po przyznaniu mu świadczenia stwarza sytuację pozwalającą na ponowne ustalenie wysokości tego świadczenia, w oparciu o nową podstawę wymiaru, obliczoną według zarobków uzyskanych z tytułu tego zatrudnienia. Możliwość ta wynika z przepisu art. 79 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).Wątpliwości prawne przedstawione w pytaniu dotyczą wykładni przepisu art. 79 ust. 4 ustawy, określającego jeden z warunków ponownego ustalenia podstawy wymiaru świadczenia, a mianowicie ustania zatrudnienia podjętego lub kontynuowanego po przyznaniu świadczenia. Zatrudnienie to, aby mogło stanowić źródło ponownego ustalenia podstawy wymiaru świadczenia, musi być wykonywane w wymiarze nie niższym niż połowa wymiaru czasu pracy obowiązującego pracownika w danym zawodzie; zatrudnienie w niższym wymiarze - co wynika z treści art. 12 ust. 1 ustawy o z.e.p. - nie jest uwzględnione przy ustalaniu prawa do świadczeń określonych w ustawie, zarówno po raz pierwszy, jak i przy ponownym ustalaniu prawa lub wysokości świadczenia.Ustawa o z.e.p. nie zawiera normatywnego wyjaśnienia użytego w art. 79 ust. 4 zwrotu "ustanie zatrudnienia". Natomiast samo pojęcie "zatrudnienie" zostało zdefiniowane w art. 5 pkt 2 ustawy, stanowiącym, że użyte w ustawie określenie zatrudnienie oznacza wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy. Pojęcie to - w zakresie prawa ubezpieczeń społecznych - obejmuje zatem jednoznaczne występowanie stosunku pracy (stosunku prawnego) oraz wykonywania pracy w ramach tego stosunku (stanu faktycznego), co nie odpowiada rozumieniu pojęcia zatrudnienie występującego w prawie pracy, jako pozostawanie w stosunku pracy (por. np. art. 28 i 36 k.p.).W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1985 r. III UZP 21/85 (OSNCP 1985, z. 11, poz. 179) wyjaśniono, że "przez ustanie zatrudnienia, o jakim mowa w art. 79 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., należy rozumieć każde ustanie zatrudnienia, a nie tylko zaprzestanie na stałe wykonywania zatrudnienia". Pogląd ten Sąd Najwyższy podziela w niniejszym składzie. Postanowienia art. 79 ustawy o z.e.p. nie zakazują podejmowania zatrudnienia po ponownym ustaleniu wysokości świadczenia ani nie przewidują, w razie jego podjęcia, utraty prawa do ustalonej ponownie wysokości świadczenia. W powyższym zakresie przepisy obowiązującej ustawy mają inną treść w porównaniu z poprzednim art. 72 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), stanowiącym, że podwyższone świadczenie po ponownym ustaleniu jego wysokości następującym po ustaniu zatrudnienia wypłaca się, jeżeli rencista nie osiąga zarobku z tytułu zatrudnienia lub dochodu z innych źródeł.Jak wynika z porównania tego przepisu z art. 79 ustawy o z.e.p., w tym ostatnim pominięto ograniczenie korzystania z podwyższonego świadczenia, w następstwie dalszego, po jego ponownym ustaleniu, zatrudnienia. Należy zatem przyjąć, że odstępstwo od tego ograniczenia było wyrazem woli ustawodawcy zniesienia poprzedniego, restryktywnego traktowania aktywności zarobkowej rencistów i emerytów, a więc zmian w polityce zatrudnienia.W ten sposób przepisy ustawy o z.e.p. praktycznie zrównały - w zakresie możliwości i skutków podejmowania pracy - sytuację emerytów i rencistów, którym przyznano świadczenia ustalając ich wysokość po raz pierwszy, z tymi, którzy uzyskali ponowne ustalenie podstawy wymiaru w oparciu o wynagrodzenie uzyskane z zatrudnienia kontynuowanego lub podjętego po przyznaniu świadczenia. Sytuacje te różnią się tylko o tyle, o ile przyznanie prawa do emerytury i renty z ustaleniem ich wysokości po raz pierwszy nie jest uzależnione od ustania zatrudnienia. W obu jednak przypadkach ustalenie wysokości świadczenia następuje jako pochodne od podstawy wymiaru określonej na takich samych zasadach zawartych w art. 16 ustawy.Podstawę wymiaru świadczeń - zgodnie z przepisami art. 16 - stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacane pracownikowi za okres ostatnich 12 miesięcy albo kolejnych 24 miesięcy z ostatnich 12 lat zatrudnienia, lub gdy było określane w wysokości zryczałtowanej, to - albo kwota ryczałtu obowiązująca w ostatnim miesiącu zatrudnienia, albo przeciętne miesięczne wynagrodzenie z okresu ostatnich 36 miesięcy zatrudnienia. Zarówno więc pierwsze, jak i ponowne ustalenie podstawy wymiaru świadczeń zostało odniesione do "ostatniego zatrudnienia" pracownika. Nie budzi wątpliwości, że przez ostatnie zatrudnienie rozumieć należy nie zatrudnienie ostatnie w ogóle, po jakim nie mogłoby już nastąpić dalsze zatrudnienie, lecz jako zatrudnienie ostatnie w stosunku do chwili przyznania świadczenia lub dokonania ponownego ustalenia wysokości jego podstawy.O ile określenie daty kończącej ostatnie zatrudnienie przy przyznawaniu świadczenia po raz pierwszy wynika z przepisu art. 76 ustawy o z.e.p., o tyle dla ponownego ustalenia jego podstawy ogólna zasada nie wystarcza, następuje bowiem ono już po wcześniejszym przyznaniu prawa. Dopiero przepis art. 79 ust. 4 ustawy, przyjmując jako warunek ponownego ustalenia wysokości świadczenia ustanie zatrudnienia, określił tym samym końcowy termin ostatniego zatrudnienia, o jakim mowa w art. 16 ustawy.Powyższe rozważania prowadzą ostatecznie do wniosku, że przewidziane w art. 79 ust. 4 ustawy o z.e.p. ustanie zatrudnienia dotyczy tego zatrudnienia, z którego wynagrodzenie będzie, stosownie do wniosku ubezpieczonego, stanowiło podstawę ponownie ustalonego wymiaru emerytury lub renty.Jak już zostało stwierdzone, w ustawie o z.e.p. pojęcie zatrudnienia jest stosowane w innym znaczeniu niż w przepisach kodeksu pracy. Podobnie nie można stawiać znaku równości pomiędzy zwrotem "ustanie zatrudnienia" w rozumieniu prawa pracy, oznaczającym zakończenie stosunku pracy, a tym samym zwrotem w rozumieniu przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Nie można uznać, aby dochodziło do ustania zatrudnienia w znaczeniu przyjętym przez tę ustawę, gdy po ustaniu stosunku pracy zostaje nawiązany następny stosunek pracy, a pracownik stale wykonuje pracę w takim samym wymiarze czasu. Pomimo ustania stosunku pracy nie następuje w takiej sytuacji ustanie wykonywania pracy w ramach stosunków prawnych tego samego rodzaju.Odmiennie sprawa przedstawia się jednak, gdy następujące po sobie stosunki pracy powodują zmniejszenie wymiaru wykonywanej pracy. Jak bowiem zostało to już zaznaczone, ustawa o z.e.p., w zakresie kształtowania prawa do rent i emerytur, nadaje doniosłe znaczenie wymiarowi zatrudnienia osoby objętej ubezpieczeniem. W przypadku gdy ulega zakończeniu stosunek pracy, w ramach którego pracownik wykonywał pracę, a następnie zostaje nawiązany stosunek pracy, w ramach którego praca jest wykonywana w mniejszym niż poprzednim wymiarze, dochodzi do ustania wykonywania pracy w dotychczasowym zakresie.Reasumując należy przyjąć, że ustanie zatrudnienia, o jakim mowa w analizowanym przepisie, oznacza zaprzestanie wykonywania pracy w ramach dotychczasowego stosunku pracy, z którego wynagrodzenie ma być przyjęte - stosownie do wniosku zainteresowanej osoby - do ponownego ustalenia podstawy wymiaru świadczenia. Tak rozumiane ustanie zatrudnienia następuje także wówczas, gdy po zakończeniu wykonywania pracy w ramach jednego stosunku pracy pracownik bezpośrednio podejmuje wykonywanie pracy w ramach innego stosunku pracy, w wymiarze czasu niższym od poprzedniego. Wniosek powyższy odbiega od poglądu przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1987 r. II URN 82/87 (nie publikowanym), iż ustanie zatrudnienia następuje dopiero, gdy między zakończeniem wykonywania pracy a dalszym jego podjęciem w zmniejszonym wymiarze (nie mniejszym niż 1/2 etatu) istnieje przerwa, w okresie której praca w ogóle nie jest wykonywana. Wymagania przerwy między okresami różnego co do wymiaru zatrudnienia nie można dopatrzyć się w treści przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.