III CZP 71/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz. Sędziowie SN: W. Patulski (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana K., Wandy S. i Barbary B. przeciwko Januszowi S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach, postanowieniem z dnia 25 września 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy brak po stronie powodowej zdolności sądowej społecznego komitetu budowy świetlicy wiejskiej korzystającego z dotacji państwowej - da się zgodnie z art. 70 § 1 k.p.c. uzupełnić?- a w razie odpowiedzi twierdzącej - Czy uzupełnienie takie może nastąpić w formie wstąpienia do dalszego udziału w sprawie Skarbu Państwa zamiast takiego komitetu bądź wyznaczonych przez ten komitet osób fizycznych?"podjął następującą uchwałę:Brak zdolności sądowej powodowego społecznego komitetu budowy świetlicy wiejskiej może być w myśl art. 70 § 1 k.p.c. uzupełniony przez wstąpienie do udziału w sprawie Skarbu Państwa albo osób fizycznych będących członkami tego komitetu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości, wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.W dniu 6 grudnia 1976 r. mieszkańcy wsi J. w gminie S., na zebraniu ogólnowiejskim, zawiązali Społeczny Komitet Budowy Świetlicy, jednakże nie przyjęto żadnego statutu, na podstawie którego miał działać powołany Komitet. Budynek świetlicy został wybudowany w latach 1977-1982 na gruntach stanowiących własność trzech mieszkańców tej wsi, a w tym również pozwanego, przy czym środki finansowe na tę budowę pochodziły z dobrowolnych składek ludności i z dochodów z zabaw zorganizowanych we wsi, a także z dotacji Urzędu Gminnego w S.W pozwie z dnia 24 stycznia 1986 r. wymieniony Komitet wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego kwoty 214.000 zł, podnosząc, że pozwany, będący skarbnikiem tego Komitetu, nie rozliczył się z wpływów i wydatków w powyższej wysokości.Pozwany w piśmie procesowym z dnia 11 marca 1986 r. wniósł o oddalenie powództwa, a równocześnie wystąpił z powództwem wzajemnym, domagając się od wspomnianego Komitetu kwoty 11.383 zł podnosząc przy tym, że wpłacił na rzecz komitetu wyższą kwotę niż to wynikało z rozliczeń wpływów i wydatków. Następnie, na kolejnej z rzędu rozprawie w dniu 25 listopada 1986 r., pozwany zarzucił, iż Społeczny Komitet Budowy Świetlicy w J. nie ma osobowości prawnej, a tym samym brak jest po jego stronie zdolności sądowej. W związku z tym zarzutem Sąd Rejonowy w Jędrzejowie postanowieniem z dnia 22 grudnia 1986 r. zobowiązał stronę powodową do usunięcia braku w postaci dowodu rejestracji Komitetu. Pełnomocnik powoda nie przedstawił dowodu rejestracji, lecz w piśmie procesowym z dnia 22 stycznia 1987 r. wniósł o wezwanie trzech członków Komitetu (imiennie wskazanych), którzy w toku dalszego procesu powinni występować w charakterze powodów. Sąd Rejonowy potraktował wskazane osoby fizyczne jako powodów i po przeprowadzeniu dalszego postępowania dowodowego i po zamknięciu rozprawy zasądził wyrokiem z dnia 14 kwietnia 1987 r. na ich rzecz od pozwanego kwotę 80.653 zł, oddalając w pozostałej części powództwo główne oraz w całości powództwo wzajemne.Powyższy wyrok zaskarżył tylko pozwany, podnosząc m.in. w rewizji, że "podstawienie", w toku procesu do niniejszej sprawy, osób fizycznych w miejsce Społecznego Komitetu Budowy Świetlicy w J. - stanowi "wejście do sprawy" zupełnie innego podmiotu.Przedstawiając, w związku z powyższą rewizją pozwanego, Sądowi Najwyższemu przedmiotowe pytanie prawne, Sąd Wojewódzki w Kielcach wyraził wątpliwość, czy na tle dotychczasowej judykatury Sądu Najwyższego w tym zakresie (m.in. wyroku z dnia 21 marca 1964 r. I CR 697/62, OSNCP 1965, z. 5, poz. 73; uchwały z dnia 7 lipca 1966 r. III PZP 11/66, OSNCP 1966, z. 11, poz. 189; postanowienia z dnia 10 kwietnia 1985 r. I CZ 89/84, OSNCP 1986, z. 1-2, poz. 16 oraz postanowienia z dnia 29 stycznia 1986 r. IV CR 488/85, OSNCP 1986, z. 10, poz. 169) prawidłowy jest pogląd, iż brak zdolności sądowej społecznego Komitetu (występującego po stronie powodowej) może być zgodnie z art. 70 § 1 k.p.c. uzupełniony w toku procesu, czy to przez wstąpienie do dalszego udziału w sprawie Skarbu Państwa lub przez wystąpienie wyznaczonych osób fizycznych.Uzasadnienie prawneUdzielając pozytywnej odpowiedzi na sformułowane w części wstępnej uchwały pytanie prawne Sąd Najwyższy miał na uwadze następującą argumentację:Ponieważ od początku niniejszego procesu wymieniony Komitet nie miał, w myśl art. 64 k.p.c., zdolności sądowej (na co Sąd pierwszej instancji wbrew art. 202 zdanie drugie k.p.c. z urzędu nie zwrócił uwagi), przeto rzecz sprowadza się obecnie do odpowiedzi na dwa pytania, po pierwsze: kto powinien występować w procesie w charakterze strony (zarówno w charakterze powoda albo pozwanego) w sprawach związanych z działaniami podejmowanymi przez taki Komitet w obrocie cywilnoprawnym, oraz po drugie: czy brak w zakresie zdolności sądowej może być w toku dalszego procesu uzupełniony (a w tym także postępowaniu rewizyjnym), zwłaszcza że Sąd Rejonowy nie wyznaczył stronie powodowej w postanowieniu z dnia 22 grudnia 1986 r. odpowiedniego terminu z art. 70 § 2 k.p.c. (por. orzeczenie SN z dnia 17 kwietnia 1947 r. C III 70/47, OSN 1949, z. 2, poz. 40).Na wstępie należy podkreślić, że działalność tego rodzaju Społecznych Komitetów pozostaje w interesie społeczeństwa i Państwa, gdyż umożliwia m.in. wykorzystanie inicjatyw ludności wiejskiej, służących, w ostatecznym rachunku, zaspokajaniu potrzeb kulturalnych wiejskiej społeczności. Za popieraniem tego rodzaju działalności ze strony Państwa, świadczą także przepisy uchwały nr 132 Rady Ministrów z dnia 2 września 1977 r. w sprawie czynów społecznych oraz pomocy Państwa w ich organizowaniu i realizacji (M.P. Nr 27, poz. 122), a także dotacja Skarbu Państwa na pokrywanie niektórych wydatków z tym związanych, co w niniejszej sprawie wyraziło się refundacją wielu kwot, wpłaconych na rzecz wymienionego Komitetu ze strony Urzędu Gminnego w S. (patrz: opinia biegłego sądowego - akta). W związku z powyższym, przy zaistnieniu przesłanek wymienionych w powołanej uchwale Rady Ministrów, zlokalizowanie inwestycji na gruntach społecznych i pełnienie funkcji inwestora przez organ administracji państwowej, zarówno do dochodzenia roszczeń przysługujących takiemu Komitetowi, jak i do odpowiedzialności za roszczenia wynikające z zobowiązań tego komitetu może jako strona w sądowym postępowaniu występować Skarb Państwa (art. 67 § 2 k.p.c.), przy czym droga sądowa, z uwagi na osobę fizyczną występującą po przeciwnej stronie, nie zostaje wyłączona (art. 2 § 2 oraz art. 199 § 1 k.p.c.).Jeżeli nie zachodzą przesłanki przewidziane w § 1 i 10 powołanej uchwały Rady Ministrów (o czym mogą świadczyć okoliczności, iż nieruchomości pod budowę świetlicy nie zostały wywłaszczone i że inwestorem nie był terenowy organ administracji państwowej, a na co zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego), to w myśl art. 64 § 1 k.p.c. stroną w procesie mogą być osoby fizyczne (dorośli mieszkańcy danej wsi), które stanowią wymieniony Komitet. Osoby te wchodzące w skład Komitetu budowy świetlicy, zgodnie z wolą mieszkańców swej wioski, realizowały przez szereg lat wspólny cel, jakim było wybudowanie wiejskiej świetlicy. Nie chodzi przy tym o wyznaczenie takich czy innych osób (jak to w pytaniu prawnym sugeruje Sąd Wojewódzki), lecz o wszystkie osoby wchodzące w skład takiego Komitetu, powołanego na zebraniu ogólnowiejskim. Ustalenia składu Komitetu nie powinny napotykać większych trudności, jeśli się zważy, że istnieje dokumentacja dotycząca jego powołania i działalności, przy czym (jak na to wskazuje treść pozwu) liczbowo Komitet ten był niewielki, a część jego składu faktycznie występowała w dotychczasowym postępowaniu sądowym. W konsekwencji chodzi więc nie o wyznaczenie czy wskazanie (zresztą nie wiadomo przez kogo) osób reprezentujących czy zastępujących przedmiotowy Komitet, co mogłoby doprowadzić do zapozwania zupełnie innego podmiotu, ale o uzupełnienie braków w zakresie zdolności sądowej (art. 70 k.p.c.), przez umożliwienie występowania w procesie wszystkim zainteresowanym osobom fizycznym, tworzącym wspomniany Komitet. W tym kontekście należy podnieść, iż jakkolwiek brak zdolności procesowej skutkuje odrzucenie pozwu, to jednak w myśl art. 70, 71, 174 § 1 pkt 1, art. 199 § 1 pkt 3 i art. 202 zdanie drugie k.p.c. brak ten w toku procesu może być uzupełniony, i to bez względu na to, czy dotyczy to strony pozwanej, czy też strony powodowej (nb. w niniejszej sprawie wspomniany Komitet występował jednocześnie jako powód i jako pozwany z powództwa wzajemnego), co w powołanych już orzeczeniach SN zostało wyraźnie zaakcentowane (por. końcową część uzasadnienia orzeczenia z dnia 10 kwietnia 1985 r. I CZ 89/84, OSNCP 1986, z. 1-2, poz. 16).Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na pytanie prawne jak w sentencji uchwały.