III CZP 93/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN St. Dmowski.Sędziowie SN: H. Ciepła, A. Wypiórkiewicz (spr.).Protokolant: B. Krzyżewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi G. przeciwko Tadeuszowi G. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 15 listopada 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ł. postanowieniem z dnia 28 września 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.,1."Czy w przypadku nieodpłatnego przekazania własności gospodarstwa rolnego umową sporządzoną przed naczelnikiem gminy w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r., o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) na rzecz jednego ze współmałżonków będzie ono stanowiło składnik majątku odrębnego, czy wchodzi do majątku wspólnego małżonków?2.Czy w sytuacji opisanej w punkcie 1 uznając dopuszczalność analogicznego stosowania art. 33 pkt 2 k.r.o. Sąd władny jest badać zamiar przekazujących gospodarstwo rolne w chwili zawierania przez nich tej umowy w oparciu o wszelkie dostępne dowody, czy też postanowienie przekazujących w tym przedmiocie wynikać musi z treści samej umowy?"podjął następującą uchwałę:1. Gospodarstwo rolne przekazane jednemu z małżonków na podstawie art. 43 ust. 1 i art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r., o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) stanowi jego majątek odrębny (art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).2. Gospodarstwo takie wchodzi do majątku wspólnego wówczas, gdy na podstawie powyższych przepisów zostało przekazane obojgu małżonkom.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.W dniu 16 czerwca 1978 r. Hipolit i Klementyna małż. K. oraz powódka Jadwiga G., ich córka i następca, zawarli przed Naczelnikiem Miasta i Gminy w Z., na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich (Dz. U. Nr 32, poz. 140), umowę o przekazaniu własności i posiadania gospodarstwa rolnego o pow. 3,137 ha. W dacie tej czynności, jak i obecnie powódka pozostawała w małżeństwie z pozwanym Tadeuszem G. z tym, że wspólność majątkowa została później zniesiona wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. z dnia 21 lipca 1988 r.Na skutek nie porozumień małżeńskich powódka Jadwiga G. wystąpiła przeciwko mężowi Tadeuszowi G. o wydanie gospodarstwa rolnego nabytego na podstawie wymienionej na wstępie ustawy jako przedmiotu jej odrębnego majątku.Sąd Rejonowy, wyrokiem z dnia 13 czerwca 1989 r., powództwo zasądził na podstawie art. 222 § 1 k.c.Rozpoznając sprawę, na skutek rewizji pozwanego, który zarzucił, że objęta pozwem nieruchomość stanowi składnik majątku wspólnego stron, skoro umowa o przekazaniu nie zawiera odmiennego zastrzeżenia, Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość co do zagadnienia prawnego, czy przekazanie gospodarstwa rolnego na rzecz jednego z małżonków na podstawie cyt. ustawy z dnia 27 października 1977 r. stanowi darowiznę w rozumieniu art. 33 pkt k.r.o. niezaliczaną do majątku wspólnego, czy też jako swoista umowa o charakterze mieszanym jest nabyciem w znaczeniu art. 32 § k.r.o., a przez to zdarzeniem skutkującym powiększenie majątku dorobkowego obojga małżonków. Dla Sądu Wojewódzkiego wątpliwym pozostaje również zagadnienie, czy wola darczyńcy, jeśli jest nim osoba przekazująca gospodarstwo rolne, "odnośnie wejścia przedmiotu darowizny do majątku wspólnego małżonków" winna być wyrażona w treści ustawy czy też może być ujawniona w każdy inny sposób.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota uregulowanej w art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy polegała na nieodpłatnym przeniesieniu na rzecz następcy posiadania lub własności tego gospodarstwa (jeżeli rolnik był jego właścicielem) w celu uzyskania przez rolnika zaopatrzenia ze środków społecznego ubezpieczenia w postaci emerytury lub renty inwalidzkiej (por. art. 2 i art. 10 oraz art. 75 pkt 3 wymienionej ustawy). Umowa stanowiła jeden z ustawowych warunków, od których zaistnienia uzależnione było przyznanie rolnikowi świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego. Umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy zachowała taki charakter także na gruncie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.).Sprawia on, że umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy, będąc czynnością prawa cywilnego, nie jest jednak darowizną w rozumieniu art. 888 i następnych Kodeksu cywilnego, dla której istotna jest sama bezpłatność świadczenia kosztem majątku darczyńcy, niezależnego od przyczyny skłaniającej go do zaciągnięcia zobowiązania. Tymczasem umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy związana jest z uprawnieniem rolnika do otrzymania świadczenia emerytalnego lub rentowego w tym m.in. sensie, że niespełnienie przez rolnika pozostałych warunków uzyskania zaopatrzenia pozbawia umowę jej przyczyny, a z kolei unieważnienie umowy skutkuje wstrzymanie wypłaty przyznanych rolnikowi świadczeń (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 września 1984 r., sygn. III UZP 45/84 - OSNCP z 1985 r., z. 4, poz. 44). Stąd też przyjęta została w orzecznictwie sądowym zasada, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w zamian za emeryturę lub rentę zachodzi wówczas, gdy taki był zgodny zamiar i cel stron (por. m.in. uchwałę składu 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1985 r., sygn. III UZP 35/85 - OSNCP z 1986 r., z. 6, poz. 88). Do wspomnianej umowy nie mają w szczególności zastosowania przepisy o odwołaniu darowizny na podstawie art. 898-900 Kodeksu cywilnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 1980 r., sygn. III CZP 44/80 - OSNCP z 1981 r., z. 2-3, poz. 24). Podsumowując powyższe uwagi należy przyjąć, że umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy jest umową prawa cywilnego uregulowaną szczególnym aktem prawnym z zakresu ubezpieczenia społecznego, do której mają zastosowanie ogólne przepisy Kodeksu cywilnego w częściach nieunormowanych tym aktem prawnym. Stwierdzenie takie jest istotne z punktu widzenia potrzeb praktyki sądowej, jednakże nie jest jeszcze wystarczające dla udzielenia Sądowi Wojewódzkiemu odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne.Chodzi bowiem o wyjaśnienie, czy umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy w zamian za emeryturę lub rentę może być traktowana jako darowizna w rozumieniu art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, której przedmiot (m.in.) zaliczany jest do odrębnego majątku każdego z małżonków, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Zagadnienie to istotnie budzi poważną wątpliwość w szczególności ze względu na sens znaczeniowy użytego w wymienionym przepisie pojęcia darowizny i cel unormowania, który może uzasadnić dość szeroką wykładnię zakresu tego pojęcia, co też można zauważyć w praktyce orzecznictwa sądowego traktującego jako darowiznę także dokonywane przysporzenia (wyposażenia), jak również darowizny mieszane. Z życiowego punktu widzenia przedmioty uzyskane z darowizny nie są dorobkiem małżonków, gdyż dorobek, chociaż w prawnym znaczeniu majątku wspólnego (por. art. 31 i art. 32 § 1 k.r.o.) jest pojmowany szeroko, to jednak praktycznie zawsze kojarzy się z określonym osiągnięciem połączonym z wysiłkiem ekonomicznym, które z reguły nie występuje przy darowiźnie. Stąd też według przyjętego uregulowania przedmioty pozyskane z darowizny, podobnie jak nabyte przez dziedziczenie i zapis, nie powiększają majątku wspólnego małżonków powstałego z dorobku, chyba że darczyńca (spadkodawca) inaczej postanowi, Czynnik woli darczyńcy w tym przedmiocie wyraża zasadę swobodnego jego wyboru w czynieniu szczodrobliwości. W tym znaczeniu, o jakim teraz mowa, umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy wykazuje cechy upodabniające ją do darowizny, gdyż, polegając na nieodpłatnym przeniesieniu prawa (posiadania), oznacza w istocie w stosunku do następcy przysporzenie majątkowe kosztem wyzbycia się przez rolnika gospodarstwa bez zastrzeżenia od "obdarowanego" wzajemnych świadczeń. Nie ma zatem dostatecznych racji, które pozwoliłyby uzasadnić pogląd, że przedmiot umowy przekazania jako dorobek jest składnikiem majątku wspólnego następcy i jego małżonka w rozumieniu przepisów o ustawowej wspólności (por. art. 31 k.r.o.). Natomiast są takie racje dla przyjęcia stanowiska przeciwnego, co nie przeczy ocenie prawnej umowy przekazania na gruncie prawa cywilnego jako umowy niemieszczącej się wśród umów wymienionych w Kodeksie cywilnym. Chodzi tu bowiem o szczególny, ale istotny aspekt konsekwencji prawnych, powodowanych umową ze względu na obowiązywanie małżeńskiego ustawowego ustroju majątkowego. Należy zatem dalej wnioskować, że nie ma potrzeby w omawianym stanie faktycznym stosowania art. 33 pkt 3 k.r.o. w drodze analogii, gdyż można objąć jego hipotezą także umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy w zamian za zaopatrzenie emerytalne lub rentowe.To, co zostało dotychczas rozważone, prowadzi do udzielenia odpowiedzi na drugie pytanie Sądu Wojewódzkiego takiej jak w sentencji niniejszej uchwały, wszakże nadto ze szczególnym zwróceniem uwagi na uregulowanie ustawowe (por. art. 52 ust. 1 ustawy z 1977 r.) przyjmujące, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następuje w drodze pisemnej umowy (obecnie umowy zawartej w formie aktu notarialnego - art. 59 ust. 1 ustawy z 1982 r.). Takie uregulowanie przy równoczesnym obowiązywaniu zasady, że gospodarstwo rolne może być przekazane tylko jednemu następcy, ale także obojgu małżonkom (art. 43 § 1 ustawy z 1977 r. i art. 49 ust. 1 ustawy z 1982 r.), oznacza, że dopiero przekazanie w tej drodze gospodarstwa rolnego małżonkom może spowodować, że gospodarstwo staje się składnikiem majątku wspólnego, co harmonizuje z brzmieniem art. 33 pkt 3 zdanie ostatnie k.r.o. Gospodarstwo rolne nie wchodzi zatem do majątku wspólnego z mocy prawa, lecz z woli rolnika, wyrażonej w umowie o przekazaniu. Woli takiej nie można jednakże dowodzić w drodze faktów konkludentnych i poza treścią umowy. Powołane przez Sąd Najwyższy orzecznictwo (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1979 r., OSPiKA z 1980 r., poz. 176 oraz wcześniejsze postanowienie z dnia 29 listopada 1973 r., sygn. III CRN 227/73 - OSN z 1974 r., z. 11, poz. 189), dopuszczające badanie rzeczywistej woli darczyńcy na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, nie dotyczyło prawnego uregulowania sposobu przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na następcę w zamian za zaopatrzenie emerytalne.Co mając na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 kpc przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął jak w sentencji.