III UZP 45/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: J. Myślicki (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Franciszka i Anny Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o rentę inwalidzką rolniczą po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 12 czerwca 1984 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy w związku z unieważnieniem przez sąd powszechny umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy - ponowne przekazanie tego gospodarstwa innemu następcy uprawnia rolnika do dalszego pobierania renty na dotychczasowych warunkach, mimo niezachowania ciągłości ubezpieczenia i sprzedaży produktów rolnych - w przypadku gdy wniosek o ponowne przekazanie gospodarstwa rolnego został zgłoszony w roku, w którym nastąpiło unieważnienie umowy?"podjął następującą uchwałę:Unieważnienie umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcom, wobec niezachowania warunków przewidzianych w art. 43 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), powoduje wstrzymanie wypłaty świadczeń do czasu ponownego stwierdzenia uprawnień na podstawie tej ustawy.Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 9.XII.1983 r. ZUS Oddział w O., zatwierdzoną orzeczeniem Rady Nadzorczej tegoż Oddziału ZUS z dnia 16.I.1984 r., odmówiono wnioskodawcom Franciszkowi i Annie małżonkom Z. prawa do świadczeń na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), ponieważ nie wykazali się spełnieniem warunków przewidzianych w art. 73 tej ustawy, a zwłaszcza - sprzedawaniem jednostkom gospodarki uspołecznionej w latach 1978-1982 produktów rolnych na kwotę nie mniejszą niż 15.000 zł rocznie.Rozpoznając odwołanie wnioskodawców, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu ustalił, że wnioskodawcy na mocy decyzji Oddziału ZUS w O. z dnia 30.I.1979 r. pobierali od dnia 30.XII.1978 r. rentę inwalidzką z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcom na podstawie umowy sporządzonej przez Naczelnika Gminy w S. w dniu 30.XII.1978 r., która następnie wyrokiem Sądu Rejonowego w Nysie z dnia 24.V.1983 r. została uznana za nieważną.O unieważnienie umowy wnioskodawcy wystąpili przeciwko następcom, którym gospodarstwo rolne uprzednio przekazali, tj. synowi Romanowi i jego żonie Annie Z. oraz Emilii Z., wdowie po zmarłym ich drugim synu Władysławie, zarzucając, że po śmierci syna Władysława jego żona Emilia dopuściła się dewastacji tego gospodarstwa. Jednakże jako główny zarzut podnieśli okoliczność, że umowa o przekazaniu gospodarstwa została sporządzona przez Naczelnika Gminy z naruszeniem art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1997 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), gospodarstwo rolne bowiem zostało przekazane kilku następcom, z których jeden - Władysław Z. i jego żona Emilia nie posiadali własnego gospodarstwa, nie pracowali na gospodarstwie, nie dawali zatem żadnej rękojmi, że część przekazanego gospodarstwa będą użytkować prawidłowo.Organ rentowy wstrzymał wypłatę renty inwalidzkiej wnioskodawcom z dniem 1.III.1984 r.Na tle powyższego stanu faktycznego nasunęły się Okręgowemu Sądowi poważne wątpliwości, którym dał wyraz w pytaniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, które zostało zamieszczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zawarta w dniu 30.XII.1978 r. przez Naczelnika Gminy w S. umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego wnioskodawców synowi Romanowi i jego żonie Annie Z. (4,45 ha bez zabudowy) oraz synowi Władysławowi i jego żonie Emilii Z. (7,77 ha wraz z zabudowaniami) została unieważniona wyrokiem prawomocnym Sądu Rejonowego w Nysie z dnia 24.X.1983 r., utrzymanym w mocy w części unieważniającej umowę wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 24.XII.1983 r.Brak odpowiedniego przepisu ustawowego z zakresu ubezpieczenia emerytalnego rolników, regulującego zagadnienie będące przedmiotem pytania prawnego, skłania do zajęcia stanowiska wypływającego z wykładni systematycznej (naruszonych nieprawidłowo zawartą umową) art. 43 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), a także wiążących się przedmiotowo z tym zagadnieniem przepisów prawa cywilnego.Według bowiem przyjętego w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 31.VII.1979 r. III CZP 41/79 - OSNCP z 1979 r. z. 12, poz. 238 lub uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22.XII.1980 r. III CZP 39/80 - OSNCP z 1981 r. z. 7, poz. 121) umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy jest czynnością o charakterze cywilnoprawnym, wobec czego w zakresie nie uregulowanym w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym rolników do umowy takiej mają zastosowanie przepisy ogólne kodeksu cywilnego dotyczące: zdolności do czynności prawnych, wad oświadczenia woli, przepisy o nieważności czynności prawnej (art. 58, art. 82, art. 83 k.c.) oraz skutków prawnych oświadczenia woli (art. 84-88 k.c.).Jak wynika z ustaleń Okręgowego Sądu, podstawą orzeczenia o nieważności umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcom była okoliczność, że zostało ono przekazane nie jednemu następcy, jak tego wymagał art. 43 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 27 października 1977 r., lecz kilku następcom, a warunek przewidziany w ust. 2 tego artykułu ustawy, zezwalający na przekazanie gospodarstwa kilku następcom, nie został spełniony. Wobec zatem niezachowania wymagań ustawowych Naczelnik Gminy w S. nie mógł zawrzeć zawrzeć takiej umowy (art. 52 ust. 1 ustawy).Orzeczenie więc o nieważności zawartej w dniu 30.XII.1978 r. umowy skutkuje powrót do sytuacji prawnej istniejącej w dacie poprzedzającej jej zawarcie. Obowiązywała wówczas powołana ustawa z dnia 27 października 1977 r., która w art. 10 określającym warunki nabycia prawa do renty inwalidzkiej wymagała (m.in.), aby pragnący przekazania gospodarstwa rolnicy wykazali się sprzedażą jednostkom gospodarki uspołecznionej odpowiedniej wartości wytworzonych w prowadzonym przez siebie gospodarstwie produktów rolnych. Zarówno temu warunkowi, jak też innym wymaganiom ustawowych (w dacie sporządzenia umowy) wnioskodawcy odpowiadali, czemu dał wyraz organ rentowy w decyzji przyznającej im świadczenia od dnia 30.XII.1978 r., dlatego obecne stanowisko organu rentowego i Rady Nadzorczej, że nieważnością objęte zostały wszelkie sprawy związane z przyznaniem wnioskodawcom renty inwalidzkiej, jest nie do zaakceptowania, skoro w odniesieniu do spełnienia przez nich (w dacie zawarcia umowy w dniu 30.XII.1978 r.) pozostałych warunków - prócz wadliwie zawartej przez Naczelnika Gminy umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego - nie podniesiono żadnych zastrzeżeń.Orzeczeniem nieważności zatem dotknięte zostało tylko oświadczenie woli związane z zawarciem umowy w dniu 30.XII.1978 r., która od daty wyroku Sądu Rejonowego w Nysie z dnia 24.V.1983 r. utraciła swą moc prawną (art. 84 k.c.). Natomiast pozostało nadal wiążące dla organu rentowego, dokonane przez zainteresowanych, wstępne oświadczenie ich woli w postaci wniosku (datowanego 19.X.1978 r.), zawartego w tzw. karcie informacyjnej o przyznanie renty inwalidzkiej w zamian za przekazanie następcy gospodarstwa rolnego.Ten wniosek (wobec unieważnienia wyłącznie umowy z dnia 30.XII.1978 r.), jako nie załatwiony, podlega rozpatrzeniu przez organ rentowy z uwzględnieniem zmian w odniesieniu do osoby następcy, którego zainteresowani mają na uwadze, formułując swój "powtórny wniosek" z dnia 23.XI.1983 r. Pominięcie pierwszego wniosku z dnia 19.X.1978 r. - w świetle zaistniałej sytuacji - nie dałoby się pogodzić z obowiązującym w dacie jego złożenia przepisem art. 39 ust. 2 ustawy z dnia 2 października 1977 r.Wnioskodawcy od chwili przekazania gospodarstwa rolnego w dniu 30.XII.1978 r. do daty wyroku Sądu Rejonowego w Nysie z dnia 24.V.1983 r. nie byli właścicielami gospodarstwa rolnego wobec przekazania go następcom, dlatego nie byli w stanie wytwarzać z gospodarstwa tego produktów rolnych i sprzedawać ich jednostkom gospodarki uspołecznionej, niemniej jednak fakt stwierdzenia nieważności umowy wywołał również i ten skutek, że odpadł jeden z podstawowych warunków zezwalających na korzystanie z prawa do pobierania świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego rolników (art. 66 pkt 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm. w związku z art. 36 pkt 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r.).Ponowne nabycie przez wnioskodawców takiego prawa uzależnione jest od prawidłowego przekazania następcy gospodarstwa rolnego i wydania przez organ rentowy decyzji stwierdzającej ponowne spełnienie przez nich wszystkich warunków przewidzianych ustawą z dnia 27 października 1977 r. przy uwzględnieniu zarówno treści wniosków z dnia 19.X.1978 r. i z dnia 23.XII.1983 r., jak też i tych warunków, które były spełnione w dniu 30.XII.1978 r., niezależnie od orzeczonej następnie nieważności umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego.W konsekwencji niezasadnie organ rentowy domagał się od wnioskodawców, aby wykazali, iż odpowiadają wymaganiom określonym w art. 73 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.