III CZP 86/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wielgus. Sędziowie SN: T. Miłkowski, M. Zakrzewska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława S. o dział w spadku po Franciszku S. po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 26 sierpnia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dług spadkowy związany ze wzniesieniem nagrobka podlega w dziale spadku rozliczeniu według nominalnej wysokości wydatków, czy też według wartości wzniesienia takiego nagrobka w chwili działu spadku?"podjął następującą uchwałę:Dług spadkowy związany ze wzniesieniem nagrobka jako zobowiązanie pieniężne podlega rozliczeniu w postępowaniu działowym według nominalnej wysokości.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Franciszek S. właściciel gospodarstwa rolnego zmarł dnia 24 sierpnia 1978 r. i spadek po nim łącznie z gospodarstwem rolnym odziedziczyło jego rodzeństwo: dwaj bracia Bolesław S. i Stanisław S. oraz siostra Irena K. każde z nich po 1/3 części.Jeszcze przed śmiercią spadkodawcy jego majątkiem zarządzał Bolesław S. i on poniósł koszty pogrzebu w kwocie 15.084 zł, a następnie za zgodą pozostałych spadkobierców w latach 1979-1980 zbył część gospodarstwa rolnego łącznie z działką siedliskową za kwotę 350.000 zł i rozdzielił ją między rodzeństwo, które 70.000 zł przekazało mu na budowę pomnika.Bolesław S. przystąpił do budowy pomnika w sierpniu 1984 r. i na jego zlecenie zakład rzeźbiarsko-kamieniarski w L. postawił pomnik z granitu szwedzkiego i strzegomskiego za cenę 260.000 zł.W toku postępowania o podział spadku po Franciszku S., Bolesław S. wniósł o przyjęcie do rozliczenia aktualnych cen budowy pomnika i jako podstawę wniosku wskazał powszechnie znany proces dewaluacji pieniądza.Sąd Rejonowy w Lubartowie postanowieniem z dnia 25 lutego 1988 r. podzielił spadek po Franciszku S. i jako długi spadkowe rozliczył koszt pogrzebu oraz postawienie pomnika według rzeczywiście wydatkowanych kwot. Rozpoznając rewizję Bolesława S. Sąd Wojewódzki w L. powziął wątpliwość, czy koszt postawienia pomnika jest zobowiązaniem pieniężnym, o jakim mowa w art. 358 § 2 k.c., czy też rodzajem nakładu rzeczowego, którego wartość powinna być uwzględniona według cen z daty działu spadku, przy czym wyraził pogląd, że długiem spadkowym są koszty wzniesienia pomnika według cen z daty działu spadku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z brzmieniem art. 922 § 3 k.c. do długów spadkowych należą koszty pogrzebu spadkowcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb odpowiada zwyczajom, przyjętym w danym środowisku.Koszty pogrzebu w ścisłym tego słowa znaczeniu obejmują wydatki na zakup trumny, nabycie miejsca na grób i wydatki na pokrycie kosztów ceremonii pogrzebowej.W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że do kosztów pogrzebu zalicza się wydatki poniesione na postawienie nieskromnego, odpowiadającego miejscowym zwyczajom nagrobka (patrz orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 25 lipca 1967 r. - OSNCP 1968, poz. 48; z dnia 8 maja 1969 r. - OSNCP 1970, poz. 129 i z dnia 13 listopada 1969 r. - OSPiKA 1971, poz. 140).Wprawdzie zawarta w orzeczeniach Sądu Najwyższego wykładnia, co należy rozumieć przez "koszty pogrzebu", ukształtowała się na tle art. 446 § 1 k.c., jednakże odnosi się do wyrażenia ustawowego występującego także w innych przepisach i nie można jej pominąć przy wykładni art. 922 § 3 k.c.Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 1969 r. II PR 641/68 (OSNCP 1970, poz. 33), w uzasadnieniu którego stwierdził, że do kosztów pogrzebu można doliczyć umiarkowany wydatek na skromny nagrobek, odpowiadający zwyczajom.Rozmiar wydatku na nagrobek, podobnie jak pozostałe koszty pogrzebu, ograniczony został w art. 922 § 3 k.c. przyjętym w danym środowisku zwyczajem, z czego wynika, że wystawienie drogiego nagrobka z granitu lub marmuru, w części wykraczającej poza miejscowe zwyczaje, obciąża osobę, która w wybrany przez nią sposób chciała wyrazić własne uczucie do spadkodawcy i uczcić jego pamięć.Wzniesienie nagrobka jest materialnym śladem, symbolizującym pamięć o zmarłym, wynika z pobudek niematerialnych i nie stanowi obowiązku ustawowego jego spadkobierców.Koszty wzniesienia nagrobka odpowiadającego miejscowym zwyczajom wchodzą w skład kosztów pogrzebu i jako dług spadkowy obciążają spadkobierców, którzy przyjęli spadek wprost, niezależnie od tego, czy spadkodawca pozostawił jakikolwiek majątek. Pozostali spadkobiercy odpowiadają do wysokości wartości ich udziałów w spadku, co jednak nie daje podstaw do negowania typowo pieniężnego zobowiązania.Ustalenie wysokości zobowiązania pieniężnego według innych kryteriów niż sumowanie kwot wydatkowanych na pokrycie kosztów pochówku i wystawienia nagrobka odpowiadającego miejscowym zwyczajom nie jest możliwe. W szczególności brak jest podstaw do traktowania nagrobka jako nakładu rzeczowego na majątek spadkowy i w związku z tym rozliczania kosztów jego wzniesienia według zasad obowiązujących przy wycenie masy spadkowej.Nagrobek jako wyraz czci dla zmarłego nie pozostaje w jakimkolwiek związku z masą spadkową i nie powoduje wzbogacenia po stronie pozostałych spadkobierców.Jeśli spadkobierca w poczuciu moralnego obowiązku uczczenia spadkodawcy wzniósł nagrobek odpowiadający miejscowym zwyczajom, to wydatki z tym związane obciążają wszystkich spadkobierców i podlegają rozliczeniu tak, jak każde inne zobowiązanie pieniężne, a zatem na zasadzie wyrażonej w art. 358 § 2 k.c.Zasada nominalizmu ad casum łagodzona obowiązuje mimo znacznego spadku siły nabywczej pieniądza (por. uchwały SN: z dnia 8 lipca 1983 r. III CZP 30/83 - OSNCP 1984, z. 2-3, poz. 23, z dnia 26 września 1986 r. III CZP 52/86 - OSPiKA 1987, z. 5-6, poz. 118).Dopiero ewentualny zabieg legislacyjny ustawodawcy mógłby zmienić istniejący stan prawny i pozwolić na rozliczenie zobowiązań pieniężnych z uwzględnieniem procesu inflacyjnego. W aktualnym stanie prawnym brak jest podstaw do innego traktowania kosztów pogrzebu i stosowania do nich kryteriów odmiennych od tych, jakie obowiązują przy spłacie długów pieniężnych.Z tych przyczyn na postawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.