I PZP 4/09

Uchwała z dnia 4 listopada 2009 r. I PZP 4/09 Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Bogusław Cudowski, Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2009 r. sprawy z powództwa Jarosława B. przeciwko Andrzejowi M. prowadzącemu Firmę Transportowo-Spedycyjno-Handlową w Z.W. o sprostowanie świadectwa pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Sieradzu z dnia 26 sierpnia 2009 r. [...] „Czy nadal jest aktualny pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1991 roku, sygn. akt I PZP 13/91, że pracownik, który nie żądał odszko-dowania (lub przywrócenia do pracy) w postępowaniu sądowym na podstawie art. 56 kodeksu pracy, może dochodzić sprostowania świadectwa pracy w trybie art. 97 § 2 (1) kodeksu pracy ?” p o d j ą ł uchwałę: Pracownik nie może skutecznie dochodzić sprostowania świadectwa pracy w części dotyczącej stwierdzenia, że stosunek pracy został rozwiązany przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pracownika, kwestionując zgod-ność z prawem tego rozwiązania, bez wystąpienia z powództwem o roszczenia z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 56 k.p. U z a s a d n i e n i e Postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2009 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-pieczeń Społecznych w Sieradzu przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: „czy nadal jest aktualny pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1991 r. sygn. akt I PZP 13/91, że pracow- 2 nik który nie żądał odszkodowania (lub przywrócenia do pracy) w postępowaniu są-dowym na podstawie art. 56 k.p., może dochodzić sprostowania świadectwa pracy w trybie art. 97 § 21 k.p.?” Zagadnienie to wypłynęło w związku z rozpoznawaniem po-zwu Jarosława B. przeciwko byłemu pracodawcy Andrzejowi M. prowadzącemu Firmę Transportowo-Spedycyjno-Handlową w Z.W. o sprostowanie świadectwa pracy w zakresie sposobu ustania zatrudnienia. Powód żądał stwierdzenia, że umowa o pracę uległa rozwiązaniu za wypowiedzeniem dokonanym przez praco-dawcę, a nie, jak wskazano w świadectwie pracy, bez wypowiedzenia z winy pra-cownika. Pozwany nie uznawał powództwa, wnosił o jego oddalenie. Zarzucił powo-dowi, iż nie skorzystał z przewidzianej prawem drogi do zakwestionowania ważności i skuteczności oświadczenia woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wy-powiedzenia. Sąd Rejonowy w Zduńskiej Woli wyrokiem z dnia 12 marca 2009 r. oddalił po-wództwo z przyczyn formalnych, nie badając merytorycznych okoliczności rozwiąza-nia stosunku pracy między stronami. Sąd pierwszej instancji uznał, że w świetle art. 97 § 3 k.p. niedopuszczalne jest żądanie sprostowania świadectwa pracy w zakresie wskazanego sposobu ustania stosunku pracy. Dokument ten nie tworzy praw pod-miotowych i jedynie odzwierciedla czynności stron umowy o pracę, które są skutecz-ne, choćby nawet były niezgodne z prawem. Jeżeli świadectwo pracy stwierdza określony tryb rozwiązania stosunku pracy, a pracownik nie zakwestionował tego w terminie i w sposób przewidziany przepisami Kodeksu pracy, to - zdaniem Sądu Rejonowego - nie może skutecznie wnosić o sprostowanie świadectwa pracy w tym zakresie, podważając w toku postępowania o sprostowanie świadectwa pracy zgod-ność z prawem trybu i sposobu rozwiązania umowy o pracę. Powód zaskarżył ten wyrok w całości i zarzucił mu sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego materiału dowodowego, błędną ocenę dowodów i nie-rozpoznanie istoty sprawy. Wskazał przy tym między innymi na fakt, iż wybrał jeden z dwóch możliwych - jego zdaniem - sposobów zakwestionowania trybu rozwiązania umowy o pracę, ponieważ w dniu 18 lipca 2008 r. otrzymał jednocześnie dwa doku-menty: oświadczenie pracodawcy o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika oraz świadectwo pracy, z pouczeniem o dwóch różnych sposobach od-wołania. Nie domaga się przywrócenia do pracy ani odszkodowania, ma natomiast interes prawny w ustaleniu prawidłowej treści świadectwa pracy. W konsekwencji powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości 3 przez sprostowanie świadectwa pracy oraz stwierdzenie, że sporna umowa o pracę została rozwiązana za wypowiedzeniem pracodawcy. Przy rozpoznawaniu apelacji powoda Sąd Okręgowy powziął poważne wątpli-wości prawne, czy nadal jest aktualny pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższe-go dnia 7 maja 1991 r., I PZP 13/91, że pracownik, który nie żądał odszkodowania (lub przywrócenia do pracy) w postępowaniu sądowym na podstawie art. 56 k.p., może dochodzić sprostowania świadectwa pracy w trybie art. 97 § 21 k.p. Sąd Najwyższy we wskazanej uchwale stwierdził, iż każdy pracownik ubiega-jący się o uzyskanie świadectwa pracy ma oczywisty interes prawny w tym, aby uzy-skać dokument potwierdzający jego prawo do konkretnych uprawnień, nie zaś taki, który owe uprawnienia neguje. Jest to istotny argument, tym bardziej gdy ma się na uwadze sytuację społeczno-gospodarczą i trudności na rynku pracy. Oczywiste jest, że w czasach dużej konkurencji na rynku pracy informacja pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę w trybie art. 30 § 1 pkt 3 k.p., a w szczególności z przyczyn wskaza-nych w art. 52 § 1 pkt 1 i 2 k.p., może istotnie ograniczać możliwości podjęcia za-trudnienia i tym samym pracownik ma uzasadniony interes prawny w tym, aby świa-dectwo pracy zawierało zgodną z prawem i rzeczywistym stanem faktycznym pod-stawę rozwiązania umowy o pracę. Trudno też nie zgodzić się z twierdzeniem, iż pracownik nie ma obowiązku, ale uprawnienie do korzystania z przysługujących mu praw, w tym między innymi do prawa żądania od pracodawcy odszkodowania. W efekcie Sąd Najwyższy stwierdził, że wobec istnienia interesu prawnego pracownika w uzyskaniu świadectwa pracy potwierdzającego jego prawo do konkretnych upraw-nień, to pracownik może na podstawie art. 97 § 21 k.p. wystąpić samodzielnie o spro-stowanie treści świadectwa pracy, jeśli tę treść neguje choćby uprzednio nie zaskar-żył np. sposobu rozwiązania umowy o pracę. Sąd Okręgowy zauważył jednak, że pogląd ten nasuwa wątpliwości w związku z konstrukcją prawną dokumentu, jakim jest świadectwo pracy oraz treścią art. 97 § 3 k.p. Przywołując orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sąd drugiej instancji wskazał, że świadectwo pracy stanowi jedynie oświadczenie wiedzy, jest dokumentem prywat-nym a nie urzędowym. Nie zawiera elementów ocennych, jedynie informację o fak-tach. Jak słusznie podkreślił Sąd Rejonowy - świadectwo pracy nie tworzy praw podmiotowych i jedynie odzwierciedla czynności stron umowy o pracę, które są sku-teczne, choćby nawet były niezgodne z prawem. Również konstrukcja art. 97 § 21 i § 3 k.p. wskazuje, że ustawodawca przewidział w tym przepisie dwie różne sytuacje 4 prowadzące do zmiany treści świadectwa pracy. Przepis art. 97 § 21 k.p. dotyczy sy-tuacji, gdy zostało wydane świadectwo pracy o niewłaściwej, wadliwej treści. W sytu-acji, gdy pracodawca podał w świadectwie pracy rzeczywisty sposób ustania stosun-ku pracy, to dokument ten nie jest wadliwy, choćby przyczyny rozwiązania stosunku pracy nie były zgodne z prawem. Jeżeli zatem świadectwo pracy nie jest wadliwe, nie podlega sprostowaniu w trybie powołanego przepisu art. 97 § 21 k.p. Sąd Okręgowy wskazał także, że w przepisach § 5 ust. 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania (Dz.U. Nr 60, poz. 282) również wyodrębniono dwie odmienne sytuacje prowadzące w kon-sekwencji do zmiany treści świadectwa pracy. Jak wynika z § 5 ust. 2 rozporządzenia w razie uwzględnienia przez sąd pracy powództwa pracownika o sprostowanie świa-dectwa pracy, pracodawca jest obowiązany wydać pracownikowi niezwłocznie nowe świadectwo pracy. Natomiast w przypadku prawomocnego orzeczenia o przywróce-niu pracownika do pracy lub przyznaniu mu odszkodowania z tytułu rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, pracodawca jest obowiązany wydać pracowni-kowi nowe świadectwo pracy zawierające informację o rozwiązaniu umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę, powołując art. 97 § 3 k.p. Z po-wyższych wywodów z kolei wynika, że tylko wadliwość świadectwa pracy, rozumiana jako niezgodność jego treści z „prawomocnymi” czynnościami pracodawcy, może prowadzić do sprostowania świadectwa pracy. Jeśli więc pracownik nie zakwestio-nował sposobu rozwiązania z nim umowy o pracę zastosowanego przez pracodawcę i nie odwołał się do sądu, to tym samym ta czynność pracodawcy stała się „prawo-mocna”. Sąd drugiej instancji podkreślił również, że zgodnie z art. 264 § 2 k.p. żądanie przywrócenia do pracy lub odszkodowania na podstawie art. 56 k.p. wnosi się do sądu pracy w określonym terminie - 14 dni od doręczenia zawiadomienia o rozwiąza-niu umowy o pracę bez wypowiedzenia. Jest to termin prawa materialnego i Sąd od-dala powództwo, jeżeli pozew wniesiono po jego upływie. Natomiast w sytuacji, gdy pracownik kwestionuje ważność sposobu ustania zatrudnienia w drodze powództwa o sprostowanie świadectwa pracy, dochodzi do pominięcia terminów wskazanych w art. 264 k.p., a przecież oddalenie powództwa pracownika kwestionującego zasad-ność zastosowanego przez pracodawcę trybu rozwiązania umowy o pracę niewątpli-wie wiąże Sąd z mocy art. 365 § 1 k.p.c. W takiej więc w tej sytuacji powództwo o 5 sprostowanie świadectwa pracy nie mogłoby być uwzględnione, co oznacza, że czynność pracodawcy stałaby się „prawomocna”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie należy zwrócić uwagę, że zagadnienie prawne zostało sformuło-wane wadliwie, w związku z czym mogła powstać wątpliwość, czy jest uzasadnione udzielenie odpowiedzi na tak sformułowany w nim problem. Wadliwość sformułowa-nia zagadnienia prawnego polega na tym, iż w jego pierwszej części Sąd Okręgowy stawia pytanie o aktualność (prawidłowość) wykładni prawa dokonanej w uchwale z 7 maja 1991 r., co samo w sobie nie jest zagadnieniem prawnym, ponieważ w procesie wykładni prawa można argumentować wskazując na orzeczenia Sądu Najwyższego, zarówno dawniejsze, jak i współczesne. Ponadto powołana uchwała Sądu Najwyż-szego dotyczyła stanu faktycznego, w którym w ocenie pracodawcy doszło do wyga-śnięcia stosunku pracy z powodu porzucenia pracy, co znalazło wyraz w świadectwie pracy, w którym powołano art. 64 k.p. i co pracownik kwestionował, domagając się stwierdzenia w świadectwie pracy, że stosunek pracy ustał na podstawie art. 73 k.p. W tezie tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownik, który nie żądał odszko-dowania w postępowaniu sądowym na podstawie art. 56 w związku z art. 67 k.p., może dochodzić sprostowania świadectwa pracy w trybie art. 97 § 21 k.p. W sprawie, na gruncie której zostało sformułowane zagadnienie prawne, powód żądał stwierdze-nia, że umowa o pracę uległa rozwiązaniu za wypowiedzeniem dokonanym przez pracodawcę, a nie - jak stwierdzono w świadectwie pracy - bez wypowiedzenia z winy pracownika. Tym niemniej, pomijając wskazane wadliwości sformułowania zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy w składzie orzekającym uznał, że istota zagadnienia sprowadza się do kwestii, czy pracownik, który nie żądał odszkodowania (przywróce-nia do pracy) w postępowaniu sądowym na podstawie art. 56 k.p., może w postępo-waniu o sprostowanie świadectwa pracy skutecznie kwestionować zgodność z pra-wem rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pra-cownika na podstawie art. 52 k. p. i domagać się sprostowania świadectwa pracy i w związku z tym zasługuje ono na udzielenie odpowiedzi. W przedstawionej kwestii w judykaturze, a także w opracowaniach komenta-rzowych, były reprezentowane dwie grupy poglądów. W wyroku z 4 grudnia 1975 r., 6 IV PR 385/75 (OSNCP 1976 nr 7-8, poz. 178) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że za-sadność rozwiązania przez uspołeczniony zakład pracy umowy o pracę może być kwestionowana przez zainteresowanego pracownika wyłącznie na zasadach przewi-dzianych w obowiązujących przepisach prawa pracy i tylko przed organami powoła-nymi do rozstrzygania tego rodzaju spraw. „Jeżeli zatem na właściwej drodze nie uzyskano orzeczenia stwierdzającego sprzeczność rozwiązania umowy o pracę z prawem, sąd powszechny nie jest władny dojść do odmiennej oceny i dokonać usta-lenia, że rozwiązanie takiej umowy nastąpiło z naruszeniem prawa”. Na innym stanowisku stanął Sąd Najwyższy w cytowanej już uchwale z 7 maja 1991 r., I PZP 13/91 (Lex nr 14687), stwierdzając, że pracownik, który nie żądał od-szkodowania w postępowaniu sądowym na podstawie art. 56 w związku z art. 67 k.p., może dochodzić sprostowania świadectwa pracy w trybie art. 97 § 21 k.p. Na takim stanowisku stoją też niektórzy komentatorzy Kodeksu pracy (por. R. Celeda, E. Chmielek-Łubińska, L. Florek, G. Goździewicz, A. Hintz, A. Kijowski, Ł. Pisarczyk, J. Skoczyński, B. Wagner, T. Zieliński: Kodeks pracy. Komentarz, LEX, 2009). Stano-wisko wyrażone w powołanej uchwale Sąd Najwyższy oparł na argumentach dwoja-kiego rodzaju. Po pierwsze, stwierdził, że żądanie sprostowanie świadectwa pracy stanowi rodzaj powództwa o ustalenie ze względu na występujący u pracownika inte-res prawny w takim ustaleniu i po drugie, że za takim stanowiskiem przemawia brzmienie przepisu. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym nie podziela tego stanowiska i przyto-czonych na jego uzasadnienie argumentów. W powołanej uchwale Sąd Najwyższy skoncentrował się na wykazaniu istnienia interesu prawnego pracownika w ustaleniu, pominął natomiast rozważenie, czy ustalenie to dotyczy istnienia lub nieistnienia sto-sunku prawnego lub prawa. W ramach powództwa o ustalenie nie można zmierzać do ustalenia stanu faktycznego lub faktu. Tymczasem świadectwo pracy jest wpraw-dzie bardzo ważnym dla pracownika dokumentem, ale zawiera jedynie oświadczenie wiedzy, nie zawiera oświadczeń woli (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 czerwca 1994 r., I PRN 29/94, OSNAPiUS 1994 nr 12, poz. 189). Nie zawiera ono elementów ocennych, a jedynie fakty wskazane w przepisie art. 97 k.p., samo przez się nie two-rzy praw podmiotowych ani ich nie pozbawia (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 lutego 1991 r., I PR 422/90, Przegląd Sądowy 1993 nr 4, s. 93, wyrok z 2 czerwca 2006 r., I PK 250/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 156). W zakresie argumentacji języ-kowo-logicznej Sąd Najwyższy powołał się na okoliczność, iż zgodnie z brzmieniem 7 art. 97 § 21 k.p. przepis ten nie uzależnia możliwości wstąpienia na drogę sądową o sprostowanie treści świadectwa pracy od uprzedniego jakiegokolwiek wyroku sądo-wego, jedynym warunkiem jest odmowa pracodawcy sprostowania świadectwa pracy, a wszelkie dodatkowe ograniczenia musiałyby mieć oparcie w ustawie. Doko-nując wykładni gramatycznej Sąd Najwyższy pominął jednak wyjaśnienie znaczenia pojęcia „sprostowanie”, które oznacza - zgodnie ze znaczeniem słownikowym - poprawienie, skorygowanie, dokonanie korekty jakiejś informacji, czy sprostowanie jakiegoś błędu. Nie mieści się w nim kwestionowanie przez pracownika rozwiązania stosunku pracy w określonym trybie, tj. kwestionowanie stanu prawnego. Przeciwko prezentowanej koncepcji Sądu Najwyższego przemawia także przewidziany prawem mechanizm ustania stosunku pracy w następstwie czynności pracodawcy. Z art. 45 i 56 k.p. wynika, że czynności prawne pracodawcy dotyczące rozwiązania stosunku pracy są skuteczne i prowadzą do rozwiązania stosunku pracy, choćby były niezgodne z prawem. Mogą one zostać podważone jedynie w drodze odpowiedniego powództwa, z którym pracownik może wystąpić w terminach określo-nych art. 264 k.p. Jeśli pracownik nie skorzystał z takiego powództwa, to już w żad-nym innym postępowaniu nie może kwestionować rozwiązania z nim stosunku pracy. Z przytoczonych motywów należało udzielić odpowiedzi jak w uchwale. ========================================