V CZ 10/21

Sygn. akt V CZ 10/21 POSTANOWIENIE Dnia 30 kwietnia 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Anna Owczarek SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Z. W. i D. W. przeciwko C. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 kwietnia 2021 r., zażalenia powodów na postanowienie Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 1 grudnia 2020 r., sygn. akt I ACa (…), 1) uchyla zaskarżone postanowienie i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania 2) rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego pozostawia Sądowi wydającemu orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. UZASADNIENIE Powodowie Z. W. i D. W. w skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 19 czerwca 2020 r., sygn. akt I ACa (...), wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 8 października 2020 r. zwolniono powodów od kosztów sądowych - opłaty od skargi kasacyjnej ponad kwotę 4.000 złotych, a w 2 pozostałej części ich wniosek oddalono. Powodowie wymaganej opłaty nie uiścili. Dlatego postanowieniem z dnia 1 grudnia 2020 r. Sąd Apelacyjny w (...) na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. odrzucił ich skargę kasacyjną. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Apelacyjny wskazał, że powodowie, mając na uwadze okoliczności podawane przez nich w oświadczeniach o stanie rodzinnym, majątkowym, dochodach i źródłach utrzymania, są w stanie uiścić opłatę od apelacji w wysokości 4.000 złotych. Powodowie winni byli liczyć się z koniecznością wydatków na sądowe dochodzenie swoich praw i mieli przez okres 2 lat trwania procesu realną możliwość poczynienia stosownych oszczędności. Skorzystali nadto już z dobrodziejstwa zwolnienia od kosztów sądowych w ramach opłaty od apelacji. Powodowie wnosząc zażalenie na postanowienie z dnia 1 grudnia 2020 r. w zażaleniu zgłosili wniosek o objęcie kontrolą na podstawie art. 380 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., także postanowienia Sądu drugiej instancji z dnia 8 października 2020 r. o odmowie zwolnienia od opłaty od skargi kasacyjnej w całości ponad kwotę 4.000 złotych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucili obrazę przepisów prawa materialnego art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. - dalej: „u.k.s.c.”) przez uznanie, że strona powodowa jest w stanie uiścić opłatę od wniesionej skargi kasacyjnej w wysokości 4.000 złotych, z uwagi na swój stan materialny, podczas gdy strona powodowa wykazała złożonym oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i źródłach utrzymania, iż nie jest w stanie uiścić takiej kwoty bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. Ponadto zarzucili obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść orzeczenia, a to art. 130 § 1 k.p.c. przez niewezwanie powodów uzupełnienia wniosku o zwolnienie od opłaty od skargi kasacyjnej przez złożenie dodatkowych dokumentów, z których wynikałaby ich sytuacja majątkowa, a także przez zaniechanie wezwania - przed odrzuceniem skargi kasacyjnej - do uiszczenia opłaty sądowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Katalog zaskarżalnych do Sądu Najwyższego postanowień jest zamknięty i nie obejmuje postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych. Nie oznacza to jednak, że niezaskarżalne postanowienie sądu drugiej instancji, odmawiające zwolnienia od opłaty od skargi kasacyjnej, 3 uchyla się spod jakiejkolwiek kontroli Sądu Najwyższego. Jeśli skutkiem odmowy zwolnienia od opłaty jest nieopłacenie skargi kasacyjnej, a to doprowadziło do jej odrzucenia, to wówczas Sąd Najwyższy, rozpatrując zażalenie na postanowienie odrzucające skargę kasacyjną, rozstrzyga - na wniosek strony na podstawie art. 380 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. - również o postanowieniu sądu drugiej instancji o odmowie przyznania zwolnienia od opłaty od skargi kasacyjnej (por. postanowienie z dnia 16 lipca 2008 r., II CZ 40/08, LEX nr 786449 i powołane tam wcześniej orzecznictwo oraz postanowienia z dnia 6 maja 2011 r., II CZ 12/11, LEX nr 847127 i z dnia 27 czerwca 2013 r., III CZ 28/13, LEX nr 1360261). W ramach oceny zakresu udzielonego powodom zwolnienia od opłaty sądowej należy odwołać się do ugruntowanego w judykaturze Sądu Najwyższego stanowiska, że sąd orzekający o zwolnieniu od opłaty od skargi kasacyjnej nie jest związany uprzednim orzeczeniem zwalniającym stronę od kosztów sądowych, jednak w sytuacji, w której na wcześniejszych etapach postępowania stronie przyznano zwolnienie od kosztów, odmowa udzielenia jej takiego zwolnienia w postępowaniu kasacyjnym wymaga stwierdzenia, iż położenie strony uległo w jakimś aspekcie zmianie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2005 r., III CZ 77/05, niepubl., z dnia 6 maja 2011 r., II CZ 12/11, niepubl., z dnia 28 maja 2013 r., V CZ 12/13, niepubl., z dnia 27 listopada 2013 r., V CZ 61/13, niepubl., z dnia 13 lutego 2015 r., II CZ 91/14, niepubl., z dnia 10 listopada 2016 r., IV CZ 45/16, nie publ., i z dnia 26 stycznia 2018 r., II CZ 95/17, niepubl., z dnia 14 listopada 2019 r., I CZ 76/19, z dnia 5 grudnia 2019 r., I CZ 99/19, niepubl.). W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny pominął te okoliczności przy ocenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu kasacyjnym. Tymczasem postanowieniami Sądu Okręgowego w K. z dnia 1 marca 2017 r. i z dnia 24 czerwca 2019 r. (karty 116 i 512 akt sprawy) powodowie zostali zwolnieni od opłat sądowych od pozwu i apelacji. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny powinien był ocenić, czy w okresie od wydania tych postanowień doszło do takiej zmiany w sytuacji powodów, że nie powinni oni ponownie korzystać ze zwolnienia w postępowaniu kasacyjnym. 4 W związku z tym trzeba zważyć, że wobec dotychczasowych oświadczeń powodów składanych na podstawie art. 102 u.k.s.c. ich sytuacja majątkowa nie zmieniła się na tyle, aby byli w stanie uiścić opłatę w wysokości 4.000 złotych. Porównując sytuację majątkową powodów w oświadczeniach z dnia 19 kwietnia 2019 r. (karty 486 i 489 akt sprawy) oraz w oświadczeniach z dnia 15 września 2020 r. (karty 572 i 574 akt sprawy) należy zauważyć, że opłata od skargi kasacyjnej przekracza miesięczne dochody powodów. W świetle tych okoliczności nie ma uzasadnionych podstaw do przyjęcia, iż doszło do takiej zmiany w sytuacji majątkowej powodów, która na tym etapie postępowania usprawiedliwiałaby obciążenie powodów opłatą od skargi kasacyjnej w przyjętej przez Sąd wysokości. Wbrew stanowisku powodów nie doszło do naruszenia przepisów postepowania przez zaniechanie wezwania - przed odrzuceniem skargi kasacyjnej - do uiszczenia opłaty sądowej, gdyż art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych określa bieg terminu do opłacenia pisma procesowego wniesionego - w tym wypadku skargi kasacyjnej - jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej złożony przez adwokata został oddalony. W uchwale składu siedmiu sędziów - zasadzie prawnej - z dnia 16 marca 2017 r., III CZP 82/16 (OSNC 2017, nr 7-8, poz. 75) Sąd Najwyższy przesądził, iż w razie wniesienia przez stronę zastępowaną przez profesjonalnego pełnomocnika skargi kasacyjnej, od której pobiera się opłatę stałą lub stosunkową, sąd drugiej instancji, po doręczeniu postanowienia oddalającego w całości lub w części wniosek o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych oraz bezskutecznym upływie terminu przewidzianego w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. odrzuca skargę kasacyjną. Inną natomiast rzeczą jest to, czy odmowa zwolnienia od opłaty była uzasadniona w przyjętym zakresie, co zostało poddane kontroli Sądu Najwyższego w ramach zarzutu naruszenia art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, a w konsekwencji usprawiedliwiało uchylenie zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi kasacyjnej i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w celu dokonania ponownej oceny wniosku powodów o zwolnienie od opłaty od skargi kasacyjnej. 5 Z tych względów, na podstawie art. 39815 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. ke