VI KZP 9/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego: A. Łopatka, Prezes Izby Karnej: B. Dzięcioł, Prezes Izby Wojskowej: K. Lipiński. Sędziowie: Z. Bartnik, R. Bodecki, B. Bartosik, J. Bratoszewski, J. Cieślak, A. Dobrzyńska, Z. Dominikowski, płk S. Dziubiński, S. Fornalik (spr.) J. Gaj, J. Gacek, C. Gajewski, S. Godlewski, R. Góral, płk Górski, W. Gruber, Z. Halota, K. Jarząbek, E. Jełowicka, płk J. Jeż, płk J. Juszczak, ppłk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, M. Kmieciak, J. Kosiński, ppłk S. Kosmal, C. Kraska, H. Kwaśny, C. Łukaszewicz, ppłk E. Matwijow, ppłk J. Medyk, płk S. Mendyka, J. Mikos (spr.), S. Mirski, M. Mizio, R. Młynkiewicz, L. Nowak, J. Nóżyński, W. Ochman, płk E. Olczak, J. Ostaś, mjr W. Oziębło, S. Pawelec, płk B. Piechota, E. Porębski, płk J. Przygódzki, J. Pustelnik, T. Rink, J. Ruszkowski, J. Szamrej, ppłk J. Steckiewicz, ppłk B. Szerszenowicz, M. Synoradzki, M. Szczepański, H. Szwaczkowski, F. Tarnowski, J. Tobera, płk E. Zawiłowski (spr.), Z. Ziemba, W. Żebrowski. Zastępca Prokuratora Generalnego: H. Starszak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 1988 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1988 r. o podjęcie przez Sąd Najwyższy w składzie połączonych Izb Karnej i Wojskowej uchwały wyjaśniającej:"Czy art. 54 § 1 k.k. ma zastosowanie do przestępstw zagrożonych kumulatywnie karą pozbawienia wolności i grzywny?"na podstawie art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneArtykuł 54 § 1 k.k. wyraża idee ograniczania kar krótkoterminowych pozbawienia wolności; korygując system sankcji karnych przewidzianych w kodeksie karnym, stwarza możliwość orzeczenia kary ograniczenia wolności albo grzywny za przestępstwa zagrożone "tylko karą pozbawienia wolności", przy dolnym zagrożeniu nie wyższym niż 3 miesiące - w wypadku gdy przewidywana kara nie byłaby surowsza od roku pozbawienia wolności.W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie reprezentowany jest pogląd, że przez zagrożenie karą rozumie się zagrożenie przewidziane w przepisach części szczególnej kodeksu karnego lub innej ustawy karnej. Na tym tle w orzeczeniach Sądu Najwyższego, odnoszących się do interpretacji art. 54 § 1 k.k. (OSNKW 1971, z. 4, poz. 54; 1976, z. 3, poz. 38; 1976, z. 6, poz. 73), wyrażono pogląd, że wymierzenie na podstawie tego przepisu kary ograniczenia wolności albo kary grzywny jest możliwe jedynie w wypadku przestępstwa zagrożonego "tylko karą pozbawienia wolności".Odstępstwo od przedstawionego kierunku orzecznictwa Sądu Najwyższego stanowi uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 15 kwietnia 1986 r. (VI KZP 55/85 - OSNKW 1986, z. 9-10, poz. 64) - dopuszczająca możliwość zastosowania art. 54 § 1 k.k. "także wtedy, gdy obok kary pozbawienia wolności, określonej w tym przepisie, przestępstwo zagrożone jest obligatoryjną karą grzywny".Z treści tej uchwały wynika, że za taką interpretacją art. 54 § 1 k.k. przemawiają:1) założenie kodeksu karnego zmierzające do ograniczenia orzekania kar krótkoterminowego pozbawienia wolności na rzecz nieizolacyjnych środków oddziaływania oraz zasady ich stosowania w zależności od stopnia społecznego niebezpieczeństwa, okoliczności czynu przestępczego oraz właściwości i warunków osobistych sprawcy;2) charakter art. 54 § 1 k.k., stanowiącego jedną z form realizacji tych założeń, a dotyczącego czynu o mniejszym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, oraz fakt poszerzenia pojęcia kary krótkoterminowej przez podwyższenie granicy przewidywanej kary z 6 miesięcy do roku pozbawienia wolności;3) wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 29 stycznia 1971 r. w zakresie stosowania ustaw karnych dotyczących warunkowego umorzenia postępowania - VI KZP 26/69 (OSNKW 1971, z. 3, poz. 33), dopuszczające warunkowe umorzenie postępowania także w wypadku zagrożenia obligatoryjną, kumulatywną karą grzywny, i wypływający z tego wniosek, że skoro zagrożenie grzywną nie przeszkadza zastosowaniu umorzenia postępowania - najłagodniejszego środka, a tym bardziej zagrożenie kumulatywne grzywną nie może wyłączyć zastosowania art. 54 § 1 k.k.4) wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 30 maja 1979 r. w sprawie wymiaru kary za przestępstwa zagrożone przemiennie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywną - VII KZP 31/77 (OSNKW 1979, z. 7-8, poz. 77), według których o możliwości zastosowania art. 54 § 1 k.k., decyduje zagrożenie ustawowe "tylko karą pozbawienia wolności", niezależnie od tego, że w grę wchodzi wymierzenie grzywny na podstawie art. 36 § 3 k.k.Ponadto z uchwały wynika, że z punktu widzenia "wykładni systematycznej" nie można dopatrzyć się różnicy w traktowaniu przestępstw zagrożonych grzywną przewidzianą w art. 36 § 3 k.k. oraz przewidzianą w sankcji konkretnego przepisu.W związku z tym zauważyć przede wszystkim należy, że Sąd Najwyższy - odstępując od dotychczasowego kierunku w orzecznictwie dotyczącego interpretacji art. 54 § 1 k.k. - całkowicie pominął wnioski wynikające z wykładni gramatycznej, która powinna być punktem wyjścia przy wyjaśnianiu tekstu ustawy. Posługując się zaś wykładnią celowościową, pominął znajdujące się w tym przepisie ograniczenie wynikające z wyrazu "tylko" i rozszerzył zakres tego przepisu. Przyjmując bowiem za punkt wyjścia wykładnię gramatyczną, wyraz "tylko" w sposób jednoznaczny "ogranicza, wyodrębnia lub wyróżnia pod względem zakresu treści to, do czego się odnosi ("Słownik języka polskiego" pod red. prof. dra M. Szymczaka, PWN 1981, s. 562), inaczej mówiąc - oznacza tyle, co "wyłącznie, jedynie" (tamże, s. 816).Wyrazu tego ustawodawca użył również w treści innych przepisów kodeksu karnego (np. w art. 1, 10, 17) i byłoby zupełnie niezrozumiałe - pomijając już to, że nie sposób nadawać różne znaczenie identycznym wyrazom w ramach przynajmniej tego samego aktu prawnego - gdyby wyraz ten, zawarty w tych przepisach, należało rozumieć, jak to czyni się w omawianej tu uchwale. Tak więc interpretując jednoznacznie wyraz "tylko", brak podstaw upoważniających do wykładni zaprezentowanej w uchwale.Niezależnie od przedstawionych powodów, które sprawiają, że przyjęte w uchwale rozstrzygnięcie nie da się pogodzić z nie budzącym wątpliwości brzmieniem art. 54 § 1 k.k., podkreślić trzeba, iż z faktu, że założeniem kodeksu karnego jest ograniczenie kar krótkoterminowych, nie można wyprowadzać wniosku, który w konsekwencji powoduje zmianę treści przepisu. Nie przemawia również za prezentowaną w uchwale interpretacją art. 54 § 1 k.k. nowelizacja m.in. tego przepisu dokonana ustawą z dnia 10 maja 1985 r. (Dz. U. Nr 23, poz. 100), poszerzająca zakres jego stosowania przez podwyższenie granicy przewidywanej kary z 6 miesięcy do roku pozbawienia wolności, gdyż nie oznacza to - jak to bez bliższego uzasadnienia przyjmuje uchwała - że ustawodawca uznał kary powyżej 6 miesięcy do roku pozbawienia wolności za krótkoterminowe.Zmiana ta może wskazywać najwyżej na przesunięcie przez ustawodawcę granicy represyjności.Nie przekonuje także zawarta w uchwale argumentacja, powołująca się na wytyczne Sądu Najwyższego w sprawie o warunkowe umorzenie postępowania. Nie przekonuje nie tylko dlatego, że w art. 27 § k.k. ustawodawca nie użył ograniczenia wynikającego z wyrazu "tylko", ale również dlatego, że warunkowe umorzenie postępowania uwarunkowane jest pozytywną prognozą w stosunku do sprawcy oraz nieznacznym stopniem społecznego niebezpieczeństwa czynu i tym, że przestępstwo nie jest zagrożone karą przekraczającą 3 lata pozbawienia wolności. Takich ograniczeń mających charakter indywidualno-prewencyjny art. 54 § 1 k.k. nie zawiera, warunkując "tylko" jego stosowanie granicą dolnego zagrożenia karą pozbawienia wolności nie wyższą niż 3 miesiące oraz przewidywaną karą nie wyższą niż rok pozbawienia wolności.Natomiast odwołanie się w uchwale do wytycznych w sprawie wymiaru kary za przestępstwa zagrożone przemiennie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny nie jest trafne z tej przyczyny, że w wytycznych tych używa się określenia "ustawowe zagrożenie", przez co - jak to już wskazano na wstępie - rozumie się zagrożenie przewidziane w sankcji przepisów części szczególnej kodeksu karnego lub innej ustawie karnej.Takie rozumowanie ustawowego zagrożenia sprawia też, że nie można również uznać za trafny argumentu o identyczności systemowych przesłanek wymiaru kary grzywny przewidzianej jako zagrożenie kumulatywne w konkretnym przepisie z sytuacją, gdy zagrożenie to wynika z przepisów części ogólnej kodeksu karnego (art. 36 § 3 k.k.). O ile bowiem w pierwszym wypadku obowiązek wymierzenia grzywny wynika z mocy samego prawa, o tyle w drugim wypadku wymierzenie jej uzależnione jest od działania sprawcy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.Rozważania te uzasadniają twierdzenie, że nie można aprobować poglądu wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 15 kwietnia 1986 r. - VI KZP 55/85 (OSNKW 1986, z. 9-10, poz. 64).