VI KZP 55/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Karnej B. Dzięcioł. Sędziowie: R. Bodecki, J. Borodej, K. Jarząbek (współsprawozdawca), J. Mikos, W. Ochman, J. Pustelnik (sprawozdawca), z udziałem Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości T. Skóry i Prokuratora Prokuratury Generalnej H. Minarczuka. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przekazanego przez Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) zagadnienia prawnego, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów, a mianowicie:"Czy użyte w art. 54 § 1 k.k. słowo "tylko" wiąże się z zamiarem ustawodawcy wyłączenia stosowania tego przepisu jedynie do przestępstw zagrożonych alternatywnie karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny, czy też wiąże się z zakazem orzekania na podstawie tego przepisu kary grzywny albo ograniczenia wolności w wypadku ustawowego zagrożenia przestępstwa jedynie kumulatywną karą pozbawienia wolności i grzywny?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczneZałożeniem kodeksu karnego jest ograniczenie - w miarę możliwości - orzekania kar krótkoterminowego pozbawienia wolności i zastępowanie tych kar środkami nieizolacyjnymi. Kodeks karny zawiera rozbudowany katalog kar zasadniczych i dodatkowych oraz inne środki oddziaływania, a także zasady ich orzekania, umożliwiające elastyczne stosowanie rodzaju i wymiaru kary odpowiednio do stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu, do okoliczności jego popełnienia oraz do właściwości i warunków osobistych sprawcy (art. 50 § 1 i 2 k.k.).Do czynów o mniejszym stopniu społecznego niebezpieczeństwa należy zaliczyć - obok przestępstw zagrożonych przemiennie karami zasadniczymi - także przestępstwa zagrożone karą krótkoterminowego pozbawienia wolności, za które w razie zastosowania art. 54 § 1 k.k. można wymierzyć karę ograniczenia wolności lub grzywnę, na co wskazują granice ustawowego zagrożenia tych czynów.Zauważyć trzeba, że art. 54 § 1 k.k. w brzmieniu ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. jako karę krótkoterminowego pozbawienia wolności określał karę do 6 miesięcy, w obecnym zaś brzmieniu tego przepisu, ustalonym przez art. 1 pkt 10 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100), za taką karę uznano karę do 1 roku pozbawienia wolności. Nowelizacja tego przepisu pozwala i wskazuje na potrzebę szerszego odstępowania od orzekania kar krótkoterminowego pozbawienia wolności i zastępowania ich karami nieizolacyjnymi.W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie wykładni i stosowania ustaw karnych dotyczących warunkowego umorzenia postępowania (uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1971 r. - VI KZP 26/69 - OSNKW 1971, z. 3, poz. 33, rozdział II pkt 1) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że możliwość warunkowego umorzenia postępowania, ograniczona do przestępstw zagrożonych karą nie przekraczającą 3 lat pozbawienia wolności, zachodzi także wtedy, gdy w danej sprawie wchodzi w grę obligatoryjne lub fakultatywne stosowanie grzywny (np. na podstawie art. 36 § 3 lub § 4 k.k.), gdyż zagrożenie taką grzywną obok kary pozbawienia wolności "nie wyłącza dopuszczalności warunkowego umorzenia postępowania, jeżeli przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nie przekraczającą granic wskazanych w art. 27 § 2 (292 § 3) k.k." - to jest 3 lat. Stwierdzić trzeba, że przestępstwa, o których mowa w art. 54 § 1 k.k., w większości wypadków zagrożone są karą pozbawienia wolności nie przekraczającą 3 lat. Jeżeli kodeks karny pozwala na stosowanie warunkowego umorzenia postępowania, czyli środka najłagodniejszego, a z powołanych wytycznych z dnia 29 stycznia 1971 r. wynika, że zagrożenie grzywną obok kary pozbawienia wolności nie wyłącza możliwości jego stosowania, to przyjąć należy, że zagrożenie kumulatywną grzywną nie może stać na przeszkodzie zastosowaniu art. 54 § 1 k.k. i wymierzeniu sprawcy kary ograniczenia wolności albo kary grzywny, a więc środków surowszych.Identyczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie wymiaru kary za przestępstwa zagrożone przemiennie zasadniczą karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny (uchwała pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1979 r. - VII KZP 31/77 - OSNKW 1979, z. 7-8, poz. 77).Ze względu na to, że przedmiotem tych wytycznych były w zasadzie przestępstwa zagrożone przemiennie karami zasadniczymi, a ich celem ograniczenie - w miarę możliwości - orzekania bezwzględnych kar krótkoterminowego pozbawienia wolności i zastępowanie tych kar środkami nieizolacyjnymi, nie zachodziła potrzeba szerokiego omawiania w nich zagadnień wiążących się ze stosowaniem art. 54 § 1 k.k. Nie mniej jednak Sąd Najwyższy miał na uwadze problem możliwości stosowania tego przepisu do przestępstw zagrożonych obok kary pozbawienia wolności obligatoryjną grzywną i w uzasadnieniu tezy 1 wyjaśnił, że "o możliwości zastosowania kary ograniczenia wolności lub kary grzywny na podstawie art. 54 § 1 k.k. (...) decyduje zagrożenie karą pozbawienia wolności; rozstrzygające bowiem znaczenie ma tu przewidziane w części szczególnej kodeksu karnego lub innej ustawie karnej zagrożenie ustawowe tylko karą pozbawienia wolności, niezależnie nawet od tego, że wchodzi w grę wymierzenie za tak zagrożone przestępstwo kary grzywny na podstawie art. 36 § 3 k.k." Pogląd taki nie budzi wątpliwości co do tego, że zagrożenie obligatoryjną grzywną - obok kary pozbawienia wolności - nie stanowi przeszkody do stosowania art. 54 § 1 k.k., i to zarówno wtedy, gdy chodzi o grzywnę przewidzianą w art. 36 § 3 k.k., jak i w wypadku, gdy taka grzywna przewidziana jest w innej ustawie karnej. Z punktu widzenia wykładni systemowej nie można uznać, ażeby była jakakolwiek różnica w traktowaniu przestępstw zagrożonych obligatoryjną grzywną w związku z zastosowaniem art. 36 § 3 k.k. i innych przestępstw, co do których o kumulatywnym zagrożeniu pozbawieniem wolności i grzywną stanowi ustawa karna w części szczególnej.Zagrożenie obligatoryjną grzywną - obok kary pozbawienia wolności - wskazuje jednak na wyższy stopień społecznego niebezpieczeństwa takich przestępstw, a w związku z tym na potrzebę orzekania kar ograniczenia wolności lub grzywny w odpowiednio wyższym wymiarze. Reasumując, stwierdzić należy, że w sprawach o występki zagrożone tylko karą pozbawienia wolności albo karą pozbawienia wolności i obligatoryjną grzywną, przy czym dolna granica zagrożenia karą pozbawienia wolności nie jest wyższa niż 3 miesiące, a wymierzona za nie kara nie byłaby surowsza od roku pozbawienia wolności, sąd, uznając, że skazanie na taką karę nie byłoby celowe, może, stosując art. 54 § 1 k.k., orzec karę ograniczenia wolności albo grzywnę.Natomiast w wypadku, gdy przestępstwo jest zagrożone przemiennie zasadniczą karą pozbawienia wolności, ograniczenia wolności lub grzywny, art. 54 § 1 k.k. nie może mieć co do niego zastosowania, gdyż już samo takie zagrożenie pozwala sądowi na orzeczenie kary ograniczenia wolności lub grzywny.