I OSK 2662/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Bożena Popowska Sędzia del. NSA Jerzy Krupiński (spr.) Protokolant: specjalista Edyta Pacewicz po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 450/14 w sprawie ze skargi L.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej oddala skargę kasacyjną Przedmiotem skargi kasacyjnej, wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego przez L.S., jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 450/14, którym oddalono jego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy przyznania pomocy społecznej. Wyrok wydany został w następujących, ustalonych przez Sąd I instancji, okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Opisaną wyżej decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., po rozpatrzeniu odwołania L.S., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] października 2013 r., nr [...], o odmowie przyznania pomocy finansowej na opłatę zaległości za energię elektryczną i dodatkowej pomocy finansowej na wrzesień 2013 r. Z ustaleń organów wynika, że wnioskiem z dnia [...] września 2013 r., skarżący zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej [....] (dalej: OPS) o przyznanie pomocy finansowej na opłatę zaległości za energię elektryczną, a wnioskiem z dnia [...] września 2013 r., o dalszą pomoc finansową na wrzesień 2013 r. Przywołaną wyżej decyzją z dnia [...] października 2013 r., Prezydent [...], działając na podstawie art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 3 i 4, art. 4, art. 11 ust. 2, art. 107 ust. 1, 4 i 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182, z późn. zm. [aktualnie Dz. U. z 2015 r., poz. 163 z późn. zm.]) oraz na podstawie ogólnie przywołanego rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2012 r. poz. 712), orzekł o odmowie przyznania skarżącemu wnioskowanej pomocy. W uzasadnieniu Prezydent podkreślił, że w świetle art. 106 ust. 4 oraz art. 107 ust. 1 i 4 ustawy o pomocy społecznej, przyznanie świadczeń z pomocy społecznej następuje po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ wskazał, iż w dniu [...] października 2013 r., podczas wizyty strony w OPS, pracownik socjalny podjął próbę ustalenia terminu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, lecz skarżący nie zgodził się na to, wskazując, iż pocztą elektroniczną udzielił wyczerpujących odpowiedzi na temat swojej sytuacji życiowej. W dniu [...] października 2013 r. pracownik OPS podjął próbę przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania wnioskodawcy, ale nikogo w domu nie zastał. Następnie pismem z dnia [...] października 2013 r. wystosował do niego prośbę o kontakt w ciągu siedmiu dni od odebrania pisma, w celu ustalenia terminu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Powyższe pismo skarżący osobiście odebrał w dniu [...] października 2013 r. W odpowiedzi poinformował, że wywiad został już z nim przeprowadzony w dniu [...] sierpnia 2013 r. Organ zauważył jednak, że próba przeprowadzenia wywiadu w tym dniu dotyczyła wniosków o pomoc z dnia [...], [...] lipca i [...] lipca 2013 r. Ponadto we wskazanym przez stronę dniu, w związku z uniemożliwieniem przez stronę przeprowadzenia wywiadu, pracownicy socjalni przerwali czynności służbowe i opuścili zamieszkały przez nią lokal. Dalej organ wskazał na cele pomocy społecznej, podkreślając, że w sytuacji, gdy osoba lub rodzina unika kontaktu z ośrodkiem pomocy społecznej, uniemożliwiając tym samym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, brak jest możliwości ustalenia jej faktycznej sytuacji rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., opisana wyżej decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium powołało się na art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, wskazując, że brak współdziałania osoby lub rodziny w rozwiązaniu trudnej sytuacji życiowej wypełnia dyspozycję tego przepisu. Wskazało ponadto na konieczność każdorazowego poprzedzenia decyzji o udzieleniu pomocy przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego. Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub na jego aktualizację, stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Skargę na tę decyzję wniósł L.S. i zarzucił błędy w ustaleniach faktycznych oraz niewłaściwe zastosowanie przepisów: ustawy o pomocy społecznej, K.p.a. i o ochronie danych osobowych, twierdząc, że pracownicy OPS, wbrew zasadom wynikającym z Kodeksu postępowania administarcyjnego, żądali od niego – osoby niepełnosprawnej – zaświadczeń na okoliczności znane im z urzędu. Zarzucił również organowi naruszenie przepisów ustawy o ochronie danych osobowych poprzez merytorycznie niepoprawne i nieadekwatne w stosunku do celów, jakim miały służyć, przetwarzanie informacji zbieranych podczas wywiadu oraz poświadczanie nieprawdy przez pracowników socjalnych w sprawozdaniach z wywiadów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalając skargę, przypomniał, że celem pomocy społecznej jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są oni w stanie pokonać przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości, a osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Pomoc opiera się m. in. na zasadzie pomocniczości (subsydiarności). Treść tej zasady, kształtowana przez prawne uregulowania, odwołuje się do samodzielności obywateli w realizacji zadań publicznych. Państwo powinno wspomagać osoby potrzebujące pomocy, ale nie powinno przejmować zadań, które mogą one samodzielnie wykonywać. Ingerencja państwa powinna zaś następować tylko w przypadku, gdyby zadania te przekraczały ich możliwości. Zgodnie z zasadą subsydiarności państwo nie może ograniczać inicjatywy obywateli, wyręczać ich, pozbawiać możliwości wyboru, ani przejmować za nich odpowiedzialności. Zasada ta wyraża spoczywającą na jednostce powinność pełnego wykorzystania własnych zasobów, możliwości oraz uprawnień w celu pokonania trudnej sytuacji życiowej. Jeżeli jednostka nie uczyni zadość owej powinności, to nie spełnia też tym samym podstawowej przesłanki do udzielenia wsparcia z pomocy społecznej, zakładającej aktywność jednostki w rozwiązywaniu trudnej sytuacji materialnej oraz jej gotowość do współdziałania z OPS w tym celu. W art. 4 ustawy o pomocy społecznej określony jest kolejny cel pomocy społecznej jakim jest aktywizacja świadczeniobiorców. Zgodnie z tą zasadą należy, przy współpracy beneficjenta, wykształcić u niego poczucie odpowiedzialności i wskazać mu możliwości samodzielnego radzenia sobie z problemami. Obowiązek współdziałania świadczeniobiorców z jednostkami i pracownikami pomocy społecznej był wielokrotnie podkreślany w doktrynie i orzecznictwie, i rozumie się go jako aktywne współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc, a więc gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym, w tym do udzielania odpowiedzi mających na celu zobrazowanie sytuacji faktycznej takiej osoby. Przepisy dotyczące pomocy społecznej nie nakładają na organy administracji obowiązku zapewnienia osobom potrzebującym środków w celu ich utrzymania. Dalej Sąd wskazał, że decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Ma on na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i ich rodzin. Wywiad obejmuje czynności pracownika socjalnego zmierzające do ustalenia sytuacji bytowej wnioskodawcy, do których w szczególności należą przeprowadzenie rozmowy w miejscu zamieszkania lub pobytu osoby (rodziny), zebranie niezbędnej dokumentacji, a także ocena warunków zamieszkania. Z akt administracyjnych wynika, iż w związku ze złożonymi wnioskami z dnia [...] i [...] września 2013 r., w dniu [...] października 2013 r., podczas bytności skarżącego w OPS, pracownik socjalny podjął próbę ustalenia terminu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Skarżący nie zgodził się na to, wskazując, iż drogą elektroniczną udzielił wyczerpujących odpowiedzi na temat swojej sytuacji życiowej (notatka służbowa z dnia [...] października 2013 r.), nieskuteczne były też kolejne próby nawiązania kontaktu ze skarżącym, który na piśmie poinformował, że wywiad został już z nim przeprowadzony w dniu [...] sierpnia 2013 r. i uzupełniony przez niego pisemnie. Z powyższego wynika, że OPS podejmował starania w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w sprawie złożonych przez stronę wniosków oraz pouczył ją pisemnie o zasadach udzielania świadczeń z pomocy społecznej oraz o konsekwencjach związanych z odmową lub uniemożliwieniem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W ocenie Sądu, zasadnie organ potraktował postawę skarżącego jako brak współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu trudności życiowych, który to brak współdziałania może, po myśli art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Pracownik socjalny musi osobiście zapoznać się z warunkami życia wnioskodawcy i pozyskać wszystkie niezbędne informacje, aby w sposób wszechstronny zobrazować sytuację osoby starającej się o przyznanie świadczenia. Dopiero na podstawie wywiadu środowiskowego pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonego podmiotu i formułuje wnioski, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy. Wywiad środowiskowy jest szczególnym środkiem dowodowym, mającym zastosowanie w postępowaniu w sprawach z zakresu pomocy społecznej i ma na celu zbadanie konkretnej i aktualnej sytuacji osobistej, majątkowej i dochodowej wnioskodawcy. Pomoc w formie zasiłku jest pomocą fakultatywną, przyznawaną w ramach tzw. uznania administracyjnego. W przedmiotowej sprawie organy szczegółowo przeanalizowały sytuację skarżącego i odmówiły przyznania pomocy na wskazane cele, wyczerpująco i wiarygodnie uzasadniając swoje stanowisko. W skardze kasacyjnej strony, na podstawie kasacyjnej naruszenia prawa materialnego, zarzucono: - naruszenie przepisu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przez błędne zastosowanie i bezzasadne uznanie, że postawa skarżącego stanowi brak współdziałania z organem pomocy społecznej, podczas gdy od wielu lat był on podopiecznym organów pomocy społecznej i będąc w stałym kontakcie z ich pracownikami przedstawiał swoją sytuację materialną i osobistą oraz dostarczał wszelką możliwą dokumentację, zaś ostatni wywiad środowiskowy przeprowadzono w dniu 7 sierpnia 2013 r.; - naruszenie przepisu art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej na skutek przyjęcia, że wywiad środowiskowy musi być przeprowadzany każdorazowo przed wydaniem decyzji, podczas gdy z przepisu tego (zdanie 2) wynika, że nie dotyczy to osób będących pod stałą opieką. Na podstawie kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania zarzucono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1c w zw. z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 718), zwanej dalej P.p.s.a., na skutek nieuwzględnienia przez Sąd I instancji naruszenia przez organy pomocy społecznej przepisu art. 7, 77 ust. 1 K.p.a. przez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz brak ustalenia, kiedy w stosunku do skarżącego przeprowadzono ostatni wywiad środowiskowy oraz jak kształtowały się jego potrzeby i warunki bytowe w okresie przyznawania mu pomocy, a także na skutek zaniechania przeprowadzenia wywiadu z osobami z nim współzamieszkującymi. W oparciu o powyższe pełnomocnik skarżącego wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wnosił też o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu. W uzasadnieniu podniósł, że organ nie uwzględnił z urzędu posiadanych przez siebie danych co do tego, kiedy ostatnio był przeprowadzany ze skarżącym wywiad środowiskowy oraz co do faktu wielokrotnego przyznawania mu w przeszłości świadczeń pomocowych. Dalej, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, wywiódł, że nawet przy biernej postawie wnioskodawcy obowiązkiem organu było zebranie materiału dowodowego, w tym np. rozmowa z rodziną skarżącego, sąsiadami, zbadanie warunków zamieszkania oraz analiza dokumentów znajdujących się w posiadaniu organu. Dotyczy to dokumentacji medycznej odnośnie niepełnosprawności skarżącego i treści wywiadów, na podstawie których przydzielano mu środki z pomocy społecznej w latach 2011 - 2013. W świetle powyższego zastosowanie art. 11 ust. 2 ustawy było przedwczesne, mimo trudności jakie występują w relacjach ze skarżącym. Ostatni wywiad środowiskowy przeprowadzono w dniu [...] sierpnia 2013 r., a do tej pory nigdy nie uchylał się on od współpracy z organem. Organ wadliwie zinterpretował przepis art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, przyjmując, że każdorazowo – przed przyznaniem pomocy – należy przeprowadzać wywiad środowiskowy, podczas gdy przepis ten nie obliguje do takich czynności w przypadku, gdy strona znajduje się pod stałą opieką organów pomocowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 174 P.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej bowiem według art. 183 § 1 P.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 P.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt l OPS 10/09, opubl. w ONSAiwsa z 2010 r., nr 1, poz. 1). W rozpoznawanej sprawie nie można dopatrzeć się okoliczności wskazujących na nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, a również skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutów procesowych, dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd jest prawidłowy, albo nie został skutecznie podważony, można przejść do kontroli procesu subsumcji tak ustalonego stanu faktycznego sprawy pod zastosowany przez sąd przepis prawa materialnego (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt FSK 618/04, opubl. w ONSAiwsa z 2005 r., nr 6, poz. 120). Istota podniesionego zarzutu procesowego sprowadzała się do tego, że pomimo nieprzeprowadzenia wywiadu środowiskowego, organ pomocy społecznej miał podstawy do przyznania skarżącemu wnioskowanej pomocy, przy czym wywiad ten, w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji osobistej i materialnej strony oraz w celu ustalenia jej usprawiedliwionych potrzeb, mógł być zastąpiony innymi środkami dowodowymi. W tym miejscu należy zauważyć, że pomoc społeczna jest jedną ze składowych polityki społecznej państwa. Jej istotą jest podejmowanie, przy pomocy środków publicznych, działań zmierzających do możliwie najlepszego ukształtowania sfery bytowej obywatela. Środki te nie mają wymiaru nieograniczonego, co oznacza konieczność ich reglamentacji oraz ścisłego dokumentowania, przez organy zajmujące się dystrybucją tych środków dla znajdujących się w trudnej sytuacji bytowej członków wspólnoty mieszkańców, wystąpienia przypadku uzasadniającego udzielenie pomocy. W tym celu ustawodawca wprowadził w ustawie o pomocy społecznej szczególny rodzaj dowodu jakim jest rodzinny wywiad środowiskowy. Rola wywiadu środowiskowego w sprawach pomocowych jest niezwykle istotna, jest on bowiem sposobem zbierania informacji, rozmową z osobą starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej (i jej rodziną), stanowiąc swoisty tryb postępowania dowodowego. W myśl art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. W piśmiennictwie przyjmuje się, że nie zasługuje na aprobatę stanowisko, jakoby wywiad można było przeprowadzać również z innymi osobami niż wnioskodawca (jego przedstawiciel prawny) i członkowie jego rodziny. W wyroku z dnia 23 czerwca 2009 r., I OSK 1237/08, LEX nr 563269, NSA zauważył, że wskazanie w przepisach rozporządzenia w sprawie wywiadu środowiskowego, iż przeprowadza się go w miejscu zamieszkania osoby, która wnioskuje o pomoc społeczną, nie pozwala na przyjęcie, że chodzi o bliżej nieokreślony krąg osób mogących posiadać jakiekolwiek informacje w przedmiocie sytuacji życiowej wnioskodawcy. Co prawda żaden przepis ustawy o pomocy społecznej ani aktu wykonawczego nie określa wprost, czy wywiad środowiskowy przeprowadza się z innymi osobami niż wnioskodawcy lub członkowie ich rodzin, niemniej nie można z tego wywodzić wniosków, że wywiad środowiskowy może być przeprowadzany z innymi osobami z otoczenia wnioskodawcy, np. sąsiadami, lub innymi osobami które mogą dostarczyć niezbędnych informacji (zob. I. Sierpowska, Komentarz LEX do art.107 ustawy o pomocy społecznej). Przeprowadzenie postępowania dowodowego z udziałem innych osób i wykorzystaniem innych środków dowodowych jest możliwe, nie można jednak stosować do tego postępowania reżimu przewidzianego dla wywiadu środowiskowego, który ma znacznie węższy zakres podmiotowy. Tak więc inne osoby (np. sąsiedzi) mogą stanowić jedynie uzupełniające źródło dowodowe w zakresie regulowanym przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Uznaniowy charakter zasiłku, o który ubiegał się skarżący, nie oznacza przy tym, że pomimo niewyczerpania przewidzianego w przepisach prawa trybu postępowania, zwłaszcza na skutek niepodporządkowania się strony wymogom współdziałania w zakresie ustalenia i prawidłowego udokumentowania jej sytuacji życiowej, organ pomocy społecznej może tego rodzaju pomocy udzielić. Stanowiłoby to daleko posunięty woluntaryzm w zakresie dystrybucji środków publicznych przeznaczonych na pomoc społeczną, niedopuszczalny z punktu widzenia zasady dyscypliny w wydatkowaniu finansów publicznych. Z tego punktu widzenia, postulowane przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego, pominięcie dowodu z wywiadu środowiskowego oraz oparcie rozstrzygnięcia w oparciu o inne dowody, a w szczególności na podstawie ustaleń wynikających z wcześniejszych wywiadów środowiskowych i przedkładanych dokumentach obrazujących jego potrzeby, nie mogło spotkać się z akceptacją organu pomocowego. Podniesiony w takich okolicznościach w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów regulujących postępowanie dowodowe, nie może zostać uznany za usprawiedliwiony. Jak już bowiem wspomniano, w sytuacji, gdy w sprawie możliwe było przeprowadzenie dowodu z wywiadu środowiskowego, a z przyczyn leżących wyłącznie po stronie osoby wnioskującej o udzielenie pomocy, do jego przeprowadzenia nie dochodzi (nawet jeżeli osoba ta działa w subiektywnym przekonaniu o braku potrzeby przeprowadzania takiego wywiadu), organom pomocy społecznej nie można postawić zarzutu nieprzeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego, mogącego zastąpić ten wywiad. Tym samym zarzut kasacyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1c P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Z kolei przepis art. 151 P.p.s.a., którego naruszenie wnoszący skargę kasacyjną także zarzucił, nie ma samodzielnego charakteru. Można mówić o jego naruszeniu tylko wtedy, gdy zasadne są zarzuty naruszenia norm materialnych lub innych norm proceduralnych stanowiących podstawę orzeczenia i mających wpływ na rozstrzygnięcie (por. wyrok NSA z dnia 27 marca 2008 r., sygn. akt I OSK 471/07, niepublikowany, treść [w:] http://orzeczenia.nsa.gov.pl/ - dalej: CBOSA). W sprawie nie można też mówić o naruszeniu przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego. Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przez pryzmat zasady subsydiarności, obowiązującej na gruncie tej ustawy. Stosownie do tego przepisu brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną, nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych lub prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną - mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W orzecznictwie przyjmowano powszechnie, że jedną zaś z postaci braku takiej współpracy, jest uniemożliwienie przeprowadzenia organowi pomocy społecznej rodzinnego wywiadu środowiskowego. Brak współpracy z pracownikiem socjalnym poprzez uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w konsekwencji może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 października 2008 r., sygn. akt I OSK 37/08, z dnia 19 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 561/08, z dnia 17 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 554/09, z dnia 19 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 59/11 oraz z dnia 6 września 2011 r., sygn. I OSK 572/11 – wszystkie publ. w CBOSA). Pogląd ten został umocniony na skutek zmiany z dniem 11 maja 2013 r. treści art. 107 ustawy o pomocy społecznej przez dodanie ust. 4a przez art. 1 pkt 20b ustawy z dnia 22 lutego 2013 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 509) w brzmieniu: "niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej". Rygorystycznie zatem ustawodawca podchodzi do niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu lub jego aktualizację, gdyż w takich okolicznościach organ może nie tylko odmówić pomocy, ale również uchylić wcześniejszą decyzję o przyznaniu świadczenia lub wstrzymać wypłatę pomocy pieniężnej. W konsekwencji nieusprawiedliwiony okazał się zarzuty naruszenia przepisu art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny i organy nie naruszyły też przepisu art. 107 ust. 4 ustawy przez stwierdzenie konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w związku z wnioskami skarżącego. Przepis ten stanowi, że "W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych". Z przepisu tego nie tylko nie wynika zakaz przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego, ale ustawodawca wprowadził tu oblig jego przeprowadzenia, nakazując przy tym częstotliwość tej czynności w okresach nie krótszych niż 6 miesięcy i nie ustanawiając żadnych okresów minimalnych, w których wywiadu nie można ponawiać. Oznacza to, że organ każdorazowo, w razie uznania konieczności aktualizacji wywiadu, ma prawo i obowiązek jego przeprowadzenia. W tym stanie rzeczy skargę kasacyjną, jako opartą na nieusprawiedliwionych podstawach, na mocy art. 184 P.p.s.a., należało oddalić. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż to wynagrodzenie, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 P.p.s.a., na podstawie odrębnego wniosku.