I OZ 1258/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 15 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z.O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Gl 1065/14 w przedmiocie wniosku Z.O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika w sprawie ze skargi Z.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego postanawia oddalić zażalenie. W dniu 21 stycznia 2015 r. Z.O., działając przez pełnomocnika w osobie swojej żony – M.O., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie pełnomocnika, w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Na podstawie zarządzenia z dnia 25 marca 2015 r. wezwano pełnomocnika wnioskodawcy do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez udokumentowanie dochodu uzyskiwanego przez stronę oraz osoby z nią zamieszkujące oraz podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (czynsz, opłaty za media, zakup środków czystości leczenie, żywności i innych wydatków). W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik wnioskodawcy podał, że na dochody rodziny składają się: renta Z.O. w wysokości 1.139,88 zł netto miesięcznie, wynagrodzenie za pracę w kwocie 1.229,64 zł netto miesięcznie oraz renta M.O. w wysokości 1.153,62 zł netto miesięcznie oraz dodatek pielęgnacyjny w kwocie 208,17 zł. Wysokość kosztów utrzymania w skali miesiąca ulega natomiast zmianie, w związku ze stałym wzrostem cen. Na koszty utrzymania składają się: opłaty na paliwo ponoszone w związku z dojazdem Z.O. do pracy w wysokości 240 zł miesięcznie, koszty paliwa związane z dojazdem na badania i do lekarzy w wysokości 100 zł miesięcznie, opłaty za prąd – 60 zł miesięcznie, wodę – 40-50 zł miesięcznie, butlę gazowa – 52 zł, odpady komunalne – 57 zł, ubezpieczenie samochodu – 400 zł rocznie, przegląd samochodu – 160 zł rocznie, opłaty za posiadane telefony – 90 zł, pożyczka – 90 zł, ubezpieczenie PZU – 60 zł, środki czystości – 50-70 zł miesięcznie, wydatki na leki – 300-450 miesięcznie. Oprócz wskazanych opłat rodzina skarżącego ponosi wydatki na zakup opału – 750 zł za węgiel i 1000 zł za drzewo w skali roku, inne wydatki nieprzewidziane w wysokości 100 zł oraz coroczne malowanie mieszkania w wysokości 1.000 zł. Skarżący wraz z żoną zamieszkują w użyczonym im na podstawie umowy dożywocia mieszkaniu wielkości [...] m². Na dowód powyższego załączono do akt sprawy stosowne dokumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Gl 1065/14 odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podał, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), na stronie spoczywał ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z nadesłanej przez wnioskodawcę dokumentacji, miesięczny dochód jego dwuosobowej rodziny wynosi około 3.721,41 zł. Różnica pomiędzy wykazanym miesięcznym dochodem a ponoszonymi przez rodzinę wydatkami w kwocie około 2.460,50 zł wynosi 1.260,90 zł. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że przy ocenie wydatków przyjął najbardziej korzystne dla strony stanowisko doliczając również te wydatki, których nie udokumentowano. W jego ocenie, pokrycie kosztów ustanowienia pełnomocnika nie spowoduje uszczerbku w podstawowych potrzebach życiowych rodziny wnioskodawcy. Przez uszczerbek, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy bowiem rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r. sygn. akt II FZ 137/05). Instytucja prawa pomocy ma bowiem charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź, gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne. Prawo pomocy przyznawane jest zatem osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 października 2005 r. sygn. akt I GZ 107/05 oraz z dnia 10 maja 2005 r. sygn. akt II OZ 318/05). Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, iż Z.O. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny, a w konsekwencji odmówił przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia Z.O. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z podjętego przez Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, biorąc pod uwagę powyższe, skarżący nie wykazał, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego wraz z żoną nie dają bowiem podstaw do uznania, iż skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uwzględniając zatem nawet wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno zostać mu przyznane. W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.