I OZ 160/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Wr 500/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. B. na niewykonanie przez Rektora Uniwersytetu W. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 listopada 2009 r., sygn. akt IV SA/Wr 404/08 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 10 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił A. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Za podstawę wydanego orzeczenia Sąd ten przyjął okoliczność, iż wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie wykonał w pełni ani zarządzenia referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2010r., ani zarządzenia sędziego z dnia 3 stycznia 2011 r. Oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy było z kolei niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawcy, jego możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. Oświadczenie to budziło także wiele wątpliwości. Wnioskodawca wszakże twierdził, że jest osobą bezrobotną, jednocześnie przyznając, iż ponosi koszty miesięcznego utrzymania w kwocie [...] zł. Koszty te są pokrywane przez rodziców skarżącego, którzy są emerytami. Z tego też względu A. B. został wezwany do złożenia m.in. zaświadczenia za ostatnie dwa miesiące o wysokości świadczeń emerytalnych jego rodziców, wyciągów z posiadanych przez rodziców wnioskodawcy i samego wnioskodawcę rachunków bankowych za ostatnie dwa miesiące. A. B., pomimo wynikającego z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej P.p.s.a. obowiązku, nie nadesłał żądanych dokumentów. Oceniając zaś okoliczności wskazane we wniosku, w kolejnych pismach oraz zaświadczeniu o przyznaniu wnioskodawcy statusu osoby bezrobotnej, Sąd Wojewódzki uznał, iż nie stanowiły wystarczającej podstawy, w oparciu o którą można by w pełni dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych skarżącego, tym bardziej, że okoliczności wskazane przez wnioskodawcę budzą wątpliwości, których wnioskodawca nie usnął. Wątpliwości takie budził przede wszystkim fakt ponoszenia kosztów utrzymania przez wnioskodawcę przy braku uzyskiwania przez niego jakiegokolwiek dochodu. Sąd Wojewódzki zaznaczył przy tym, że przy rozważaniu zasadności przedmiotowego wniosku, musiał wziąć pod uwagę zarówno wysokość obciążeń finansowych, jakie strona jest zobowiązana ponieść na danym etapie postępowania, jak i sytuację materialną wnioskodawcy i w kontekście tego - możliwość ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Badając tego rodzaju okoliczności Sąd I instancji uznał, iż nie stanowią one podstawy uzasadniającej przyznanie stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie od przytoczonego wyżej postanowienia złożył A. B. Zaskarżając powyższe orzeczenia w całości, skarżący wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania celem uzupełnienia podstawy prawnej wezwania strony do przedstawienia zaświadczeniach o dochodach uzyskiwanych przez jego rodziców oraz wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych. Ponadto wniósł o rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przy uwzględnieniu orzecznictwa Europejskiego Trybunału Prawa Człowieka oraz domagał się egzekucji prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 listopada 2001 r. (sygn. akt IV SA/Wr 404/08). W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, iż Sąd I instancji odmówił mu przyznania prawa pomocy kwestionując pomoc jaką uzyskał na swoje utrzymanie od rodziców, którzy prowadzą odrębne gospodarstwo domowe. Sąd nie wziął po uwagę, iż obowiązek wspierania dziecka przez rodziców wynika wprost z treści art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r., Nr 9, poz. 59 ze zm.) - dalej k.r.o. Przytaczając postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r. (sygn. akt I OZ 49/09) skarżący podkreślił, iż Sąd ten wypowiedział się już w jego sprawie uznając, iż ocena sytuacji finansowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy winna – z uwagi na treść art. 87 k.r.o. - uwzględniać analizę dochodów i rzeczywistych obciążeń oraz stałych wydatków wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd Odwoławczy jednocześnie jednak podkreślił, iż dla uzyskania oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy niezbędne jest ustalenie wysokość kosztów jego utrzymania oraz wyjaśnienie czy posiada on inne obciążenia lub zobowiązania, które mają wpływ na jego sytuację majątkowa. Skarżący podkreślił, że mieszka sam, zaś jego rodzice prowadzą odrębne gospodarstwo domowe, dlatego pomoc ich jest jeszcze bardziej ograniczona. Z tego też względu mógł składać oświadczenia i dostarczyć jedynie dokumenty istniejące i dotyczące jego samego jako strony. Zdaniem skarżącego, Sąd I instancji naruszył art. 6 P.p.s.a., gdyż nie wskazał podstawy prawnej wezwania do przedstawienia zaświadczeń o dochodach uzyskiwanych przez jego rodziców oraz wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych. Powołane wyżej postanowienie postaje także w sprzeczności z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który w sprawie Kreuz vs Poland z 19 czerwca 2001 r. stwierdził, iż brak zwolnienia z kosztów sądowych osoby bezrobotnej stanowi nieproporcjonalne ograniczenie prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Według art. 246 § 1 P.p.s.a.- przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub częściowym - gdy udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia (252 § 1 P.p.s.a.). Jeżeli zaś oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, zgodnie z art. 255 P.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, lub mało czytelny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne i niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tak też stało się w przedmiotowej sprawie. A. B. nie złożył na wezwanie Sądu dokumentów, które - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - były niezbędne dla oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy. W przedmiotowej sprawie należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, iż z podanych przez skarżącego informacji dotyczących jego sytuacji materialnej, nie można było w sposób jednoznaczny stwierdzić, iż nie posiada on środków na pokrycie kosztów postępowania. Nie może przy tym budzić wątpliwości, że Sąd w świetle złożonych przez A. B. oświadczeń i dokumentów miał podstawy, aby żądać od niego złożenia zaświadczeń o dochodach jego rodziców za ostatnie dwa miesiące oraz wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych. Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązany był zbadać nie tylko sytuację majątkową samego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkich członków takiego gospodarstwa dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwala dopiero ustalić czy wnioskodawca jest w stanie ponieść przynajmniej częściowo ciężar kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym. Nie podważa zasadności wezwania Sądu Wojewódzkiego w tej części twierdzenie, iż skarżący mieszka sam. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r. (sygn. akt II URN 56/95, LEX 247754) stwierdził, iż ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym" zależy od okoliczności konkretnego przypadku. Sam zaś fakt wspólnego zamieszkiwania nie odgrywa najistotniejszej roli. Za uznaniem, że określone osoby pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym może chociażby przemawiać udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, czy też – jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie - niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi. Istotnym z tej perspektywy jest również ustalenie, czy tego rodzaju stan ma charakter stały. Zaprezentowane wyżej stanowisko, w konfrontacji z ustalonym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny stanem faktycznym, w pełni uzasadnia twierdzenie, iż skarżący pomimo tego, że nie mieszka z rodzicami, w rzeczywistości prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Jako osoba bezrobotna pozostaje na ich całkowitym utrzymaniu. Finansowanie skarżącego ma również charakter stały. Dlatego też żądanie przedstawienia przez skarżącego opisanych wyżej dokumentów było uzasadnione. Sąd rozpoznający niniejsze zażalenie nie kwestionuje przy tym, że zgodnie z art. 87 k.r.o rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Jednakże to między innymi ten przepis, na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w powoływanym przez skarżącego postanowieniu z dnia z dnia 30 stycznia 2009 r. (sygn. akt I OZ 49/09), stanowi źródło obowiązku niesienia między członkami rodziny wzajemnej pomocy. Na uwagę ponadto zasługuje, że skarżący powołując się na treść w/w postanowienia, pominął fakt, iż Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając wówczas wniesione przez niego zażalenie uwzględnił okoliczność, iż rodzice A. B. pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Powodem zaś uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego było uchybienie polegające na braku wezwania skarżącego na podstawie art. 255 P.p.s.a. do wskazania wysokości kosztów utrzymania jego i jego rodziny oraz wskazania, czy posiada inne obciążenia i zobowiązania wpływające na jego sytuacje majątkową. W niniejszym przypadku Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu dopełnił tego obowiązku. Odnosząc się z kolei do zarzutów naruszenia przez Sąd norm wynikających z Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw człowieka, jak również art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej należy uznać je za chybione. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Stanowi ono wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę, ale ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Powyższe ograniczenie nie może być przy tym rozumiane jako sprzeczne z przepisami Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i wyżej cytowanej Konwencji, gdyż ponoszenie kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu istoty prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy, zgodnie z obowiązującymi standardami prawnymi, winna zatem wynikać z oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie bądź odmowę przyznania prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze, wypływającą z Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasadę prawa do sądu (por. post. NSA z 26 stycznia 2009 r., I OZ 16/09). W niniejszym przypadku Wojewódzki Sąd Administracyjny podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy skarżącemu przysługuje prawo pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Niekorzystne dla A. B. rozstrzygnięcie było spowodowane wyłącznie brakiem jego inicjatywy przy ustaleniu czy kwalifikuje się on do grona osób legitymowanych do uzyskania takiej pomocy ze strony państwa W tym stanie rzeczy, uznając zażalenie za nieuzasadnione Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.