II FSK 544/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędziowie Sędzia NSA Jan Grzęda, Sędzia WSA (del.) Renata Kantecka (sprawozdawca), Protokolant Hubert Oleszczuk, po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2026 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skarg kasacyjnych Szefa Krajowej Administracji Skarbowej oraz P. reprezentowany przez I. S.A. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 października 2022 r. sygn. akt III SA/Wa 219/22 w sprawie ze skargi P. reprezentowany przez I. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Szefa Krajowej Administracji Skarbowej z dnia 12 listopada 2021 r. nr DKP2.8011.18.2021 w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2017 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i oddala skargę; 2) oddala skargę kasacyjną P. reprezentowany przez I. S.A. z siedzibą w W.; 3) zasądza od P. reprezentowany przez I. S.A. z siedzibą w W. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 47 736 (czterdzieści siedem tysięcy siedemset trzydzieści sześć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z 26 października 2022 r., sygn. akt III SA/Wa 219/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi P., reprezentowanego przez I. S.A. z siedzibą w W. (dalej: "Fundusz", "skarżący", "strona") uchylił decyzję Szefa Krajowej Administracji Skarbowej z 12 listopada 2021 r. w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za 2017 r. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia, uchyloną decyzją Szef Krajowej Administracji Skarbowej utrzymał w mocy swoją decyzję z 25 marca 2021 r., w której ustalono, że w odniesieniu do rozliczenia strony znajduje zastosowanie art. 119a ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r. poz. 800 ze zm., dalej: "O.p.") oraz określono zobowiązanie w podatku dochodowym od osób prawnych za 2017 r. w wysokości 5.797.987 zł. Organ ustalił, że Fundusz oraz podmiot z nim powiązany - I. Sp. z o.o. - dokonali czynności mających na celu uniknięcie opodatkowania zysków związanych z działalnością operacyjną W. P. i I. P. z handlu akcesoriami meblowymi i oświetleniowymi, w związku ze zmianą w grudniu 2016 r. pierwotnej struktury holdingowej: 1. sprzedaży przez Fundusz, 20 grudnia 2016 r., 2.624.623 udziałów w spółce J. za łączną cenę 302.503.181,20 zł na rzecz spółki I. Sp. z o.o. (dalej w skrócie też: "spółka celowa"), 2. nabycia przez Fundusz, 21 grudnia 2016 r., 3025 obligacji imiennych niezdematerializowanych serii A o łącznej wartości nominalnej 302.500.000 zł, wyemitowanych przez I. Sp. z o.o., 3. zawarcia 21 grudnia 2016 r. umowy potrącenia wzajemnych wierzytelności wynikających z rozliczenia ww. transakcji. Według organu nie ulegało wątpliwości, że J. jest spółką niemającą osobowości prawnej w rozumieniu ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1888 ze zm., dalej: "u.p.d.o.p."), główne jej przychody i koszty podatkowe stanowią przychody i koszty uzyskania przychodów z tytułu udziałów w zyskach G. Sp. z o.o. Sp. k. Rzeczywista funkcja spółki celowej realizowana była jedynie poprzez wyemitowanie obligacji, nie prowadziła ona innej działalności. Powyższe ustalenia doprowadziły do wniosku, że mimo zmian właścicielskich opisanej struktury holdingowej osiągane przez Fundusz przychody pochodziły nadal z tego samego źródła w sensie finansowym (zysków J., a tym samym z G. Sp. z o.o. Sp. k.), natomiast zmianie uległa ich kwalifikacja w ujęciu podatkowym. Nastąpiła reklasyfikacja przychodów pochodzących z ww. spółek na przychody z tytułu odsetek od obligacji, które w dalszym ciągu pochodziły z tego samego źródła, tj. z zysków ww. spółek osobowych. Wysokość odsetek była tożsama z osiąganym zyskiem generowanym w G. Sp. z o.o. Sp. k. W konsekwencji, czynnością podlegającą ocenie w kontekście możliwości zastosowania art. 119a O.p. jest sprzedaż posiadanych udziałów w J. w zamian za obligacje własne nabywcy tych udziałów (spółki celowej) oraz uzyskanie przez skarżącego w związku z tym przychodu z tytułu odsetek od obligacji. Zdaniem organu powyższe koreluje ze zmianą stanu prawnego. Na mocy uchwalonej 29 listopada 2016 r nowelizacji ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz ustawy o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2016 r., poz. 1926, dalej: "Ustawa nowelizująca u.p.d.o.p."), doszło do zmiany opodatkowania funduszy inwestycyjnych zamkniętych m.in. w zakresie przychodów (dochodów) z udziału w zyskach spółek osobowych. Z uwagi na likwidację podmiotowego zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych funduszy inwestycyjnych zamkniętych i opodatkowanie przedmiotowe przychodów (dochodów) z tytułu udziału w spółkach osobowych, zmiana struktury właścicielskiej umożliwiła Funduszowi uniknięcie opodatkowania zysków pochodzących z G. Sp. z o.o. Sp. k. W świetle tego organ uznał, że istnieje zależność pomiędzy przeprowadzonymi czynnościami, a ich skutkiem podatkowym - osiągnięciem korzyści podatkowej. Organ przeprowadził weryfikację spełnienia poszczególnych kryteriów, których wystąpienie powodowało wypełnienie definicji unikania opodatkowania z art. 119a O.p. Stwierdził, iż korzyścią podatkową Funduszu, na skutek dokonanej czynności, było obniżenie zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za rok 2017 r. w wysokości 5.797.135 zł, poprzez dokonaną reklasyfikację źródeł dochodów, tj. zmianę przychodów z udziału w spółce osobowej, które od 1 stycznia 2017 r. podlegałyby opodatkowaniu na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p., na przychody z tytułu odsetek od obligacji, które pozostawały, na podstawie art. 17 ust 1 pkt 57 u.p.d.o.p., zwolnione przedmiotowo z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych. Według organu czynność została dokonana przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej. Oceniana czynność przyczyniła się do wystąpienia ryzyka ekonomicznego przewyższającego spodziewane korzyści inne niż podatkowe. Spółka celowa posiadając niski poziom kapitałów własnych i jednocześnie nie posiadając rozbudowanej historii kredytowej, przy braku zabezpieczeń (np. poręczeń, gwarancji) spłaty tak wysokiego zobowiązania z tytułu obligacji własnych, nie byłaby zdolna w warunkach rynkowych do zdobycia finansowania na nabycie udziałów spółki luksemburskiej. Organ ustalił, że podmiotem mającym faktycznie wpływ na decyzje inwestycyjne dotyczące działalności Funduszu był W. P., który uczestniczył w realizowanych czynnościach osobiście lub przez pełnomocników. Efektem zrealizowanych działań było umożliwienie bezpodatkowego transferu zysku wygenerowanego przez główną spółkę operacyjną w Grupie G. na rzecz Funduszu pod postacią odsetek od obligacji, przy czym założycielem i pierwotnym wspólnikiem tej spółki operacyjnej był właśnie W. P. wraz z małżonką. W wyniku transakcji zbycia udziałów spółki luksemburskiej i objęcia obligacji, Fundusz mógł osiągnąć wymierną korzyść podatkową, a nie realizować strategię inwestycyjną. Organ stwierdził, że analiza materiału dowodowego dawała podstawy do stwierdzenia, że działanie strony wypełniało przesłanki sztucznego działania określone w art. 119c § 2 O.p. Przyjął, że występują następujące okoliczności: 1) nieuzasadnione dzielenie operacji, 2) angażowanie podmiotów pośredniczących pomimo braku uzasadnienia ekonomicznego lub gospodarczego, 3) istnienie elementów prowadzących do uzyskania stanu identycznego lub zbliżonego do stanu istniejącego przed dokonaniem czynności, 4) istnienie elementów wzajemnie się znoszących lub kompensujących, 5) ryzyko ekonomiczne lub gospodarcze przewyższające spodziewane korzyści inne niż podatkowe w takim stopniu, że należy uznać, że działający rozsądnie podmiot nie wybrałby tego sposobu działania. Szef KAS dokonując analizy korzyści podatkowej, stwierdził, że skutkiem podatkowym działania Funduszu było zastosowanie zwolnienia przedmiotowego do przychodów z tytułu odsetek od obligacji wyemitowanych przez spółkę celową. Uzyskana przez skarżącą korzyść podatkowa poprzez zwolnienie z opodatkowania przychodów (dochodów) pochodzących z odsetek od obligacji, które nadal uzależnione były od wyniku finansowego spółki osobowej, pozostaje w sprzeczności z przedmiotem i celem regulacji art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. Nie ulegało wątpliwości organu, że zarówno przedmiotem jak i celem ww. przepisu było opodatkowanie dochodów (przychodów) z udziału w spółkach niemających osobowości prawnej. Zdaniem organu, czynnością odpowiednią w sprawie jest zaniechanie sprzedaży udziałów J. i niedokonanie ich zamiany na obligacje wyemitowane przez nabywcę tych udziałów. Przyjął, że środki, z których spółka celowa wypłacała odsetki pochodzące z zysku spółki osobowej w wyniku określenia skutków podatkowych czynności odpowiedniej, stanowić powinny przychód na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. Fundusz złożył skargę na powyższą decyzję wnosząc o uchylenie decyzji wydanych w obu instancjach i umorzenie postępowania lub ewentualnie uchylenie decyzji drugiej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Sąd pierwszej instancji uznał złożoną skargę za uzasadnioną. W jego ocenie rację należało przyznać skarżącemu w zakresie zarzutu dotyczącego niewłaściwego określenia korzyści podatkowej - do określenia metody rozliczania przychodów właściwa była metoda memoriałowa, a nie zastosowana metoda kasowa. Odwołując się do art. 119a i następnych O.p. sąd pierwszej instancji podzielił natomiast stanowisko organu co do tego, że opisany zespół czynności miał na celu osiągnięcie wyłącznie korzyści podatkowej. Zwrócił uwagę, że do końca 2016 r. możliwe było wykorzystywanie FIZ do budowania struktur planowania podatkowego z wykorzystaniem podmiotów transparentnych podatkowo, poprzez transferowanie dochodów z rzeczywistej działalności gospodarczej do FIZ. Wynikało to z faktu, że fundusze te do końca 2016 r. korzystały ze zwolnienia podmiotowego z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych. W sprawie, w pierwotnej strukturze holdingowej, dla której dominującym podmiotem był Fundusz, uczestniczyły następujące podmioty: - G2. sp. z o.o. (późniejsza nazwa: G. sp. z o.o.) - spółka była pierwszym nabywcą certyfikatów inwestycyjnych Funduszu oraz komplementariuszem G2. Sp. z o.o. Sp.k., która generowała główne dochody całej grupy G. Jej udziałowcami byli I. i W. P. 26 października 2015 r. spółka dokonała sprzedaży wszystkich posiadanych certyfikatów inwestycyjnych Funduszu na rzecz I1. Sp. z o.o.; - G2. sp. z o.o. sp.k. (późniejsza nazwa: G. Sp. z o.o. Sp.k.) - spółka operacyjna generująca kluczowe dochody całej grupy spółek pod marką G., a tym samym kluczowe dochody dla Funduszu jako podmiotu dominującego. Przedmiotem jej działalności był handel akcesoriami meblowymi i oświetleniowymi. Wspólnikami byli: I. i W. P. (komandytariusze posiadający po 49,9%) oraz G2. Sp. z o.o. (komplementariusz posiadający 0,2% udziałów). W dniu 28 października 2015 r. W. P. oraz I. P. zbyli posiadane udziały na rzecz J. z siedzibą w Luksemburgu, która stała się nowym komandytariuszem posiadającym 99,8% udziału w spółce komandytowej; - I1. Sp. z o.o. - spółka była drugim w kolejności nabywcą certyfikatów inwestycyjnych Funduszu i komplementariuszem J. z siedzibą w Luksemburgu. Wspólnikami byli W. P. oraz I. P.; - J. z siedzibą w Luksemburgu - spółka była głównym udziałowcem spółki operacyjnej G2. Sp. z o. o. Sp.k. Zdaniem sądu pierwszej instancji, art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. obowiązywał w czasie, w którym przez skarżącego została osiągnięta korzyść podatkowa. Podatnik dokonując czynności, działał "w celu osiągnięcia korzyści podatkowej", która była sprzeczna "w danych okolicznościach" z przedmiotem i celem przepisu ustawy, który w czasie przeprowadzenia czynności został już opublikowany w dzienniku ustaw, lecz jeszcze nie wszedł w życie. W tej sytuacji nie doszło do retroaktywnego zastosowania przepisu wprowadzone w życie, a retrospektywnego jego zastosowania, które jest akceptowalne z punktu widzenia zasad wynikających z Konstytucji. W ocenie sądu, w sprawie klauzula może być stosowana. Sąd podzielił stanowisko organu, że wskazane przez stronę cele przemawiające za dokonaniem czynności były mało istotne, a celem przeważającym była chęć szybkiego przekonwertowania źródła dochodów w obliczu wprowadzonych zmian legislacyjnych. Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko organu, że zbycie aktywów w postaci udziałów spółki luksemburskiej w zamian za niezabezpieczone obligacje charakteryzowało się dużym ryzykiem ekonomicznym przewyższającym spodziewane korzyści inne niż podatkowe. Wskutek przeprowadzonej czynności Fundusz w istocie wyzbył się swojego głównego aktywa, nabywając w zamian obligacje od spółki utworzonej kilkanaście dni wcześniej. Spółka ta, biorąc pod uwagę datę jej utworzenia, minimalny kapitał zakładowy i brak prowadzenia przez nią działalności, nie miała żadnej zdolności płatniczej, żadnej historii kredytowej. Obligacje, które zostały nabyte przez Fundusz, nie były zabezpieczone w rozumieniu ustawy z 15 stycznia 2015 r. o obligacjach, a Fundusz nabywając je nie sporządził nawet analizy w zakresie oceny ryzyka tej operacji (analizę sporządzono dopiero na etapie kontroli). Dodatkowo opisane czynności zostały dokonane 20-21 grudnia 2016 r., czyli 2 tygodnie po upływie terminu na dostosowanie się Funduszu do zmian ustawy o FIZ, który minął 6 grudnia 2016 r. Sąd podzielił ocenę organu, że dokonanie czynności w żaden sposób nie spowodowało dywersyfikacji składników portfela inwestycyjnego. Zarówno przed restrukturyzacją, jak i po niej, Fundusz bazował na zyskach wypracowanych przez G. Sp. z o.o. Sp. k. Zmodyfikowana została jedynie formalna struktura podmiotów pośredniczących, w taki sposób aby, wbrew woli ustawodawcy, dochód (przychód) z tytułu udziału w zysku spółki osobowej pozostał w dalszym ciągu nieopodatkowany na poziomie Funduszu. Zbycie akcji i emisja obligacji nie realizowały żadnego istotnego celu ekonomicznego ani nie skutkowały żadną zmianą w obszarze ryzyk ekonomicznych w związku z oczekiwanym zyskiem z działalności operacyjnej spółki osobowej. Zdaniem sądu, organ w sposób rzetelny wykazał, że głównym celem dokonanej czynności było uniknięcie opodatkowania zysków osiąganych przez spółkę luksemburską. Celem dokonanej operacji była bowiem konwersja źródła przychodów z przychodów z udziału w spółkach niemających osobowości prawnej, które od początku 2017 r. miały podlegać opodatkowaniu CIT, na przychody z tytułu odsetek od nabytych obligacji. Sąd w pełni podzielił także ocenę organu co do spełnienia w sprawie przesłanki sztuczności działania. Za nieracjonalne (wątpliwe ekonomicznie) z punktu widzenia zadań Funduszu i jego interesów ekonomicznych uznał wyzbycie się aktywa generującego dochody i otrzymanie w zamian niezabezpieczonych obligacji od dopiero powstałej spółki niemającej możliwości płatniczych, bez jakiegokolwiek zabezpieczenia zapłaty. Podkreślił, że nieuzasadnione gospodarczo było dzielenie operacji na: sprzedaż udziałów, objęcie niezabezpieczonych obligacji oraz dokonanie potrącenia wzajemnych zobowiązań. Według sądu wystąpiła również przesłanka angażowania podmiotu pośredniczącego pomimo braku uzasadnienia ekonomicznego (art. 119c § 2 pkt 2 O.p.). Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynikało bowiem, że spółka celowa nie prowadziła rzeczywistej działalności gospodarczej i nie pełniła istotnej funkcji ekonomicznej. Nie zatrudniała pracowników oraz nie prowadziła działalności operacyjnej. Po dokonaniu ww. transakcji nie podejmowała jakichkolwiek działań naprawczych w związku z zagrożeniem utraty możliwości kontynuowania działalności. Nie zareagowała także na zagrożenia opisane przez biegłego rewidenta, który odmówił wydania opinii na temat sprawozdań finansowych za rok 2016 i 2017 w części wyceny jej aktywów. Wysokość odsetek i warunki wykupu obligacji zostały ustalone w sposób wskazujący na korelację z przychodami generowanymi w spółce operacyjnej G. Sp. z o.o. Sp. k. Deklarowane przez Fundusz przychody od stycznia 2017 r. pochodziły z tego samego źródła (w sensie finansowym), tj. z działalności operacyjnej ww. spółki, a ich wysokość była uzależniona w znacznym stopniu od osiągniętego przez tę spółkę zysku. Wobec powyższego, w wyniku dokonania zespołu czynności, Fundusz uzyskał stan zbliżony do stanu istniejącego przed ich dokonaniem, tj. spełnił kryterium opisane w art. 119c § 2 pkt 3 O.p. Ponadto czynność przeprowadzono przy wykorzystaniu elementów wzajemnie znoszących się i kompensujących (art. 119c § 2 pkt 4 O.p.), gdyż wartość nominalna obligacji wyemitowanych przez spółkę celową, była taka sama jak cena, którą ta spółka zobowiązana była zapłacić Funduszowi za nabyte udziały. Powyższe pozwoliło na pełną kompensatę roszczeń obu stron umowy, bez konieczności dokonania rzeczywistych transferów finansowych. W ocenie sądu jako czynność odpowiednią organy prawidłowo wskazały zaniechanie opisanych czynności. Sąd podzielił natomiast stanowisko Funduszu w zakresie naruszenia przez organ art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4a pkt 14 i art. 12 ust. 3 i 3a u.p.d.o.p. i powołał się na argumentację zaprezentowaną przez NSA w wyroku z 25 sierpnia 2020 r., sygn. akt II FSK 964/18. Ponadto wskazał na naruszenie art. 191 O.p., poprzez brak uzasadnienia decyzji w zakresie zastosowanej metody ustalenia wysokości przychodu. Zaznaczył, że przychody (dochody) SCSp są rozdzielane i opodatkowywane na poziomie jej wspólników, zgodnie z przepisami wewnętrznego prawa podatkowego Luksemburga. Skuteczna na gruncie luksemburskiego prawa handlowego umowa spółki société en commandite spéciale (tzw. spółka komandytowa specjalna), wykluczająca prawo do wypłaty udziału z zysku bilansowego w danym roku podatkowym wspólnikowi o ograniczonej odpowiedzialności, nie może modyfikować obowiązku podatkowego, który wynika z art. 5 ust. 1 i 3 w zw. z art. 12 ust. 3 u.p.d.o.p. Nie ma możliwości, aby wspólnik spółki niemającej osobowości prawnej na podstawie zapisów umowy spółki wyzbył się obowiązku podatkowego, który zaktualizował się wobec niego już w chwili uzyskania udziału w należnych przychodach spółki, choćby nie zostały one jeszcze zarówno przez spółkę jak i przez niego faktycznie otrzymane. W tej sytuacji sąd pierwszej instancji przyjął, że obowiązek podatkowy wspólnika o ograniczonej odpowiedzialności w spółce osobowej z siedzibą w Wielkim Księstwie Luksemburga (SCSp), powstaje na podstawie art. 5 ust. 1 i ust. 3 w zw. z art. 12 ust. 3 u.p.d.o.p. proporcjonalnie do posiadanego prawa do udziału, w momencie uzyskania przez tę spółkę przychodów będących przychodami z działalności gospodarczej. W konsekwencji powyższego nie było możliwe zweryfikowanie, czy wysokość korzyści podatkowej wskazana w decyzji jest prawidłowa. Organ musi zdecydować, w jakim zakresie należy uzupełnić postępowanie dowodowe, a następnie ustalić wysokość korzyści przy zastosowaniu metody memoriałowej. Otrzymane przez Fundusz środki od spółek z ograniczoną odpowiedzialnością nie stanowiły bowiem przychodu, a ich otrzymanie było irrelewantne podatkowo. Powyższy wyrok został zaskarżony skargami kasacyjnymi zarówno przez organ, jak i przez Fundusz. Szef KAS zaskarżył wyrok w całości, zarzucając mu na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), naruszenie: 1) art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4a pkt 14 i art. 12 ust. 3 i 3a u.p.d.o.p. w zw. z art. 145 ust. 1 ustawy z 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz. U. z 2014 r. poz. 157, ze zm., dalej: "u.f.i."), poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji błędne ich zastosowanie skutkujące nieprawidłowym przyjęciem, że w sprawie obowiązek podatkowy dla wspólnika w spółce osobowej z siedzibą w Wielkim Księstwie Luksemburga (SCSp) powstaje na podstawie art. 5 ust. 1 i ust. 3 w zw. z art. 3 w zw. z art. 12 ust. 3 u.p.d.o.p. proporcjonalnie od posiadanego prawa do udziału, w momencie uzyskania przez tego wspólnika przychodów, będących przychodami z działalności gospodarczej. Podczas gdy w ocenie organu opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p. podlegają faktycznie otrzymane przez FIZ środki pieniężne; 2) art. 145 ust. 1 u.f.i., poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że dochód z papierów wartościowych emitowanych przez luksemburskie spółki osobowe należy traktować jako dochód z działalności gospodarczej; 3) art. 119e pkt 1 O.p. w zw. z art. 12 ust. 3 u.p.d.o.p., poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że wysokość korzyści podatkowej należy ustalić przy zastosowaniu metody memoriałowej, stosownie do art. 5 ust. 1 i 2 u.p.d.o.p., podczas gdy właściwą metoda wyliczenia wysokości korzyści podatkowej było zastosowanie metody kasowej; 4) art. 63 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE 2016 C 202, dalej: "TFUE"), poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że dochód z udziałów w luksemburskiej spółce SCSp jest opodatkowany w Polsce w oparciu o art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4a pkt 14 i art. 12 ust. 3 i 3a u.p.d.o.p., co stanowi naruszenie zasady swobodnego przepływu kapitału; II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4a pkt 14 i art. 12 ust. 3 i 3a u.p.d.o.p., przez błędne zastosowanie polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji i uznaniu, że organ naruszył ww. przepisy prawa materialnego, podczas gdy zastosowano je w sposób prawidłowy, co skutkowało określeniem zobowiązania podatkowego w wysokości wskazanej w decyzji; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 191 O.p., przez błędne zastosowanie polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji i uznaniu, że organ naruszył ww. przepis, podczas gdy należycie ocenił materiał dowodowy zebrany w sprawie, czemu dał wyraz w decyzji, której uzasadnienie zostało sporządzone zgodnie z obowiązującymi przepisami, 3) art. 134 § 2 p.p.s.a., poprzez brak ustaleń w zakresie okoliczności czy przyjęcie wyliczenia korzyści podatkowej w oparciu o art. 5 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4a pkt 14 i art. 12 ust. 3 i 3a u.p.d.o.p. (metody memoriałowej) do określenia wysokości zobowiązania podatkowego Funduszu nie będzie dla podatnika mniej korzystne niż wyliczenie korzyści podatkowej w oparciu o art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p. (metoda kasowa); 4) art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez brak sporządzenia należytego uzasadnienia wyroku, odpowiadającego wymogom oznaczonym w tym przepisie, w szczególności poprzez niedostateczne i sprzeczne uzasadnienie w zakresie prawidłowości zidentyfikowania przesłanek unikania opodatkowania oraz brak wskazania jednoznacznych wytycznych co do dalszego postępowania organu. W skardze kasacyjnej organ zawarł wnioski o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, oddalenie skargi albo uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, ponadto o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania i zastępstwa procesowego oraz o przeprowadzenie rozprawy. Fundusz, reprezentowany przez doradcę podatkowego, również zaskarżył wyrok sądu pierwszej instancji w całości, zarzucając mu naruszenie: I. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - przepisów prawa materialnego: 1) art. 119a § 1 w zw. z art. 119e pkt 1 O.p., poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że dokonał zespołu czynności w celu osiągnięcia korzyści podatkowej w sytuacji, kiedy korzyść ta nie została prawidłowo zidentyfikowana, a w konsekwencji za przedwczesną należało uznać ocenę tego, czy do zespołu czynności dokonanych przez Fundusz mógł znaleźć zastosowanie art. 119a § 1 O.p.; 2) art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. oraz w zw. z art. 119a § 1 O.p. w zw. z art. 7 ustawy z 13 maja 2016 r. o zmianie ustawy Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw, poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zespół czynności dokonany przez stronę był sprzeczny z przedmiotem i celem art. 17 ust. 1pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p., w sytuacji gdy: - w chwili dokonania zespołu tych czynności, norma wynikająca z tego przepisu nie stanowiła elementu powszechnie obowiązującego prawa, a Szef KAS uwzględniając jej treść normatywną w procesie rozstrzygnięcia sprawy podatkowej, wywiódł skutki prawne z nieobowiązującej normy prawnej; - ani brzmienie art. 7 ustawy wprowadzającej, ani też art. 119a § 1 O.p. nie wskazuje na to, jakoby badaniu z perspektywy definicji unikania opodatkowania podlegała uzyskana przez niego korzyść podatkowa, a nie dokonana czynność; 3) art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 119a § 1 O.p., poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że do czynności dokonanych w 2016 r. może zostać zastosowana norma wyrażona w tym przepisie w sytuacji, kiedy przez pryzmat hipotezy tej normy mogą być analizowane dopiero czynności dokonane od 1 stycznia 2017 r., z uwagi na istnienie wynikającego z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego zakazu wprowadzenia zmian w przepisach prawa podatkowego w trakcie roku podatkowego; 4) art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. oraz w zw. z art. 119a § 1 O.p., poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zespół czynności dokonany przez stronę pozostawał sprzeczny z przedmiotem i celem art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. w sytuacji, gdy Fundusz realizował zamierzone przez ustawodawcę cele, tj. doprowadził do wyzbycia się praw do udziału w zyskach spółki luksemburskiej; 5) art. 119d w zw. z art. 119a § 1 O.p., poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że skarżący dokonał zespołu czynności w celu uzyskania korzyści podatkowej, a wskazane przez niego cele ekonomiczne i gospodarcze były mało istotne, a w konsekwencji przyjęciu, że zespół czynności został podjęty przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej, w sytuacji gdy ich celem pozostawała realizacja określonych celów gospodarczych i biznesowych; 6) art. 119c § 1 i § 2 w zw. z art. 119a § 1 O.p., poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że sposób działania skarżącego pozostawał sztuczny, a w sprawie występowały okoliczności to potwierdzające w sytuacji, gdy przy dokonaniu zespołu czynności skarżący kierował się zgodnymi z prawem celami, przede wszystkim osiągnięcia określonych celów gospodarczych; 7) art. 119a § 3 i § 5 w zw. z § 2 O.p. poprzez: - błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w stanie prawnym obowiązującym do 31 grudnia 2018 r. czynność, na podstawie której określa się skutki podatkowe (czynność odpowiednia) może polegać na odstąpieniu od podjęcia jakiejkolwiek czynności (zaniechaniu) w sytuacji, gdy w do 31 grudnia 2018 r. czynność odpowiednia mogła polegać wyłącznie na podjęciu określonego działania; - niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Szef KAS w sposób prawidłowy skonstruował czynność odpowiednią, na podstawie której określił skutki podatkowe w sytuacji, gdy wskazana czynność odpowiednia nie realizowała założonych przez skarżącego celów pozapodatkowych oraz nie była realnie możliwa do zastosowania; 8) art. 119a § 2 i § 3 O.p. w zw. z art. 7 ust. 1-2 ustawy wprowadzającej w zw. z art. 12 ust. 1 i ust. 3-3e, art. 5 ust. 1-3 oraz art. 4a pkt 14 u.p.d.o.p., a także art. 3 ust. 1 Iit. f) i art. 10 ust. 3 Konwencji między Rzeczpospolitą Polską a Wielkim Księstwem Luksemburga w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, sporządzona w Luksemburgu 14 czerwca 1995r., poprzez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że ewentualna korzyść podatkowa uzyskana przez skarżącego miałaby zostać ustalona przy zastosowaniu reguł określonych w tych przepisach (tj. zgodnie z tzw. metodą memoriałową) w sytuacji, gdy przyjęcie pominięcia czynności (zaniechania) jako czynności odpowiedniej w stanie faktycznym sprawy uniemożliwia w praktyce zastosowanie tzw. metody memoriałowej; II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez brak dopatrzenia się przez sąd, mających istotny wpływ na wynik sprawy naruszeń przez organ przepisów prawa regulujących sposób prowadzenia postępowania, co skutkowało wadliwą kontrolą zgodności z prawem decyzji i uchyleniem jej wyłącznie z uwagi na nieprawidłowe określenie wysokości ewentualnej korzyści podatkowej uzyskanej przez skarżącego, tj. naruszenia przez Szefa KAS: - art. 187 § 1 w zw. z art. 121 § 1 oraz art. 120 O.p., poprzez nieuwzględnienie całego, zgromadzonego w toku postępowania podatkowego materiału dowodowego i pominięcie dowodów, które miały istotny wpływ na jego wynik, w tym w szczególności opinii prawnej w przedmiocie wpływu zmian regulacyjnych i podatkowych z 2016 r. na działalność funduszy inwestycyjnych zamkniętych aktywów niepublicznych w kolejnych latach, sporządzoną przez dr. hab. M. D., ekspertyzy prawnej dotyczącej możliwości zastosowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania do stanu faktycznego sprawy, sporządzonej przez dr. hab. W. M., prof. [...], dr. hab. K. L. prof. [...] oraz prof. dr. hab. B. B.; - art. 191 w zw. z art. 119a § 1 O.p., poprzez błędną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego polegającą na przyjęciu, że dokonany przez skarżącego zespół czynności realizuje hipotezę normy statuującej definicję unikania opodatkowania w sytuacji, gdy zgromadzony materiał dowodowy potwierdza, że działania te zostały podjęte w celu realizacji celów gospodarczych; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 119a § 1-3 i § 5 O.p., a także art. 119c § 1 i § 2, art. 119d, art. 119e O.p. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a), art. 7 ust. 1-2, art. 12 ust. 1 i ust. 3-3e, art. 5 ust. 1-3, art. 4a pkt 14 u.p.d.o.p. w zw. z art. 3 ust. 1 lit. f) i art. 10 ust. 3 Konwencji między RP a Luksemburgiem oraz w zw. z art. 7 ustawy wprowadzającej, poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na uchyleniu decyzji wyłącznie z uwagi na nieprawidłowe określenie wysokości ewentualnej korzyści podatkowej uzyskanej przez skarżącego, podczas gdy decyzja została wydana z naruszeniem także innych przepisów prawa materialnego; 3) art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu niekompletnego oraz wewnętrznie sprzecznego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w szczególności poprzez brak szczegółowego odniesienia się do zarzutów zaprezentowanych przez Fundusz w skardze. Fundusz wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpatrzenie sprawy poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i decyzji organu pierwszej instancji oraz umorzenie postępowania w sprawie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania. W piśmie procesowym z 1 marca 2023 r. organ podtrzymał swoją argumentację dotyczącą zastosowania art. 119a i nast. O.p. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna Szefa KAS okazała się w pełni zasadna, w związku z powyższym wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie należało uchylić, a skargę oddalić. Za pozbawioną uzasadnionych podstaw prawnych należało z kolei uznać skargę kasacyjną Funduszu. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że tożsamy problem prawny był już przedmiotem rozpoznania przez inne składy orzekające NSA (por. np. wyrok NSA z 8 lipca 2025 r. sygn. akt II FSK 1275/22, z 10 grudnia 2024 r. sygn. akt II FSK 1772/23,2). Podzielając poglądy zawarte we wskazanych orzeczeniach, skład orzekający w niniejszej sprawie posłuży się nimi w niezbędnym zakresie. Kluczowy spór na gruncie przepisów klauzulowych dotyczy tego, czy jeżeli zdarzenie "abuzywne" zostanie zrealizowane przed wejściem w życie GAAR, ale ma trwałe skutki podatkowe w latach następnych to klauzula ta znajdzie zastosowanie. Przepisy przejściowe nie wprowadzają ograniczeń dotyczących tego, jak daleko wstecz można weryfikować czynności pod kątem spełnienia przez nie przesłanek klauzulowych, jeśli czynności te w nieprzedawnionym okresie i po wejściu w życie klauzuli, skutkowały osiągnięciem korzyści podatkowej o cechach, do których nawiązuje klauzula. Klauzula jest instrumentem realizującym zasadę sprawiedliwości społecznej i równości, w tym w zakresie ponoszenia równych i proporcjonalnych obciążeń publicznoprawnych. Jednakże w sytuacji, w której czynność została dokonana w czasie, w którym przepisy klauzulowe nie obowiązywały, należy instrument ten wykorzystywać z rozwagą, tak, by nie naruszyć uprawnień podmiotów, które czerpią co prawda korzyści podatkowe, jednakże z czynności, które w czasie ich dokonania nie stanowiły optymalizacji naruszającej standardy ustawowe. W konsekwencji należy uwzględnić przy stosowaniu przepisów klauzuli zasadę demokratycznego państwa prawa, zasadę pewności prawa czy zasadę sprawiedliwości proceduralnej. Ważąc te wartości, możliwość stosowania przepisów klauzuli do czynności dokonanych przed jej wejściem w życie, ale wywołujących skutki prawnopodatkowe w czasie jej obowiązywania, nie może być, uznana per se za niezgodną z Konstytucją. Bez wątpienia wprowadzenie do porządku prawnego instrumentu pozwalającego na obciążenie podatnika stosującego agresywną optymalizację podatkową zobowiązaniem podatkowym we właściwej wysokości nie może być analizowane wyłącznie pod kątem gwarancji konstytucyjnych przysługujących temu podatnikowi. Należy mieć bowiem na względzie inne wartości konstytucyjne, jak choćby równość wobec prawa, czy powszechność opodatkowania, a także brak podstaw do ochrony praw nabytych w sposób wątpliwy. Zważywszy powyższe trudno uznać za słuszne, w świetle zasad określających cele wprowadzenia do polskiego systemu prawa podatkowego opisanej klauzuli, faworyzowanie podatników, którym pozycja gospodarcza, finansowa, a także doświadczenie prawnicze umożliwiała przeprowadzenia skomplikowanych procesów restrukturyzacyjnych na potrzeby założonych agresywnych optymalizacji podatkowej. Z punktu widzenia wartości konstytucyjnych za zasadną należy uznać taką wykładnię przepisów intertemporalnych, która utrzymuje ich racjonalne, retrospektywne stosowanie przy jednoczesnym wykluczeniu zastosowania do sytuacji, w których dochodziłoby do naruszenia innych zasad (jak na przykład zasady sprawiedliwości proceduralnej). Istotą klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania jest zapobieganie takim działaniom, które choć formalnie są zgodne z prawem, to jednak podważają cel obowiązujących regulacji podatkowych i prowadzą do unikania spełniania obowiązków wynikających z tych przepisów lub nieuprawnionego korzystania ze zwolnień czy ulg. Z uzasadnienia do rządowego projektu ustawy z 13 maja 2016 r. o zmianie ustawy Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 846), wprowadzającej przepisy o klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania wynika, że działania dokonane przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej, sprzecznej z przedmiotem i celem przepisu podatkowej, to działania sprzeczne z intencją prawodawcy kształtującego zakres obciążeń podatkowych. Przez sprzeczność z przedmiotem i celem przepisu ustawy podatkowej należy więc rozumieć taki stan, w którym w wyniku dokonanej czynności doszło do sztucznego zastosowania lub niezastosowania przepisów materialnego prawa podatkowego, co skutkowało osiągnięciem korzyści podatkowej, chociaż cel przepisu był inny. W świetle powyższych uwag należy przyjąć, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, że art. 7 ustawy nowelizującej w związku z art. 119e O.p., dopuszcza zastosowanie przepisów art. 119a-119f ww. ustawy do korzyści podatkowej uzyskanej w podatku dochodowym od osób prawnych w roku 2017, ponieważ korzyść taka jest korzyścią uzyskaną "po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, tak rozumiany art. 7 ustawy zmieniającej nie narusza art. 2 Konstytucji RP w zakresie, w jakim z przepisu tego wynika zasada niedziałania prawa wstecz. Zasada państwa prawnego mieści w sobie wiele zasad szczegółowych, wśród których wymienić należy zasadę bezpieczeństwa prawnego jednostki, zasadę ochrony interesów w toku, nakaz zachowania odpowiedniej vacatio legis i przede wszystkim zasadę lex retro non agit. Wszystkie zmierzają do blokowania tworzenia prawa złej jakości i w ten sposób chronią wolności i prawa podmiotowe. Zasada niedziałania prawa wstecz jest dyrektywą postępowania organów prawodawczych, polegającą na zakazie stanowienia norm prawnych nakazujących stosować nowo ustanowione normy do zdarzeń, które miały miejsce przed ich wejściem w życie. Treść zasady lex retro non agit jako wzorca kontroli zgodności z Konstytucją, a także wskazania kryteriów dopuszczalności ustanowienia od niej wyjątków, była wielokrotnie przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 19 listopada 2008 r., sygn. Kp 2/08 (OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 157), Trybunał, w pełnym składzie, zrekapitulował najważniejsze ustalenia dotychczasowego orzecznictwa. Istotę zasady niedziałania prawa wstecz można sprowadzić do twierdzenia, że prawo powinno co do zasady działać "na przyszłość", wobec tego nie należy stanowić norm prawnych, które miałyby być stosowane do zdarzeń przeszłych i zakończonych przed ich wejściem w życie. Innymi słowy, następstwa prawne zdarzeń mających miejsce pod rządami dawnych norm, należy oceniać według tych norm, nawet jeżeli w chwili dokonywania tej oceny obowiązują już nowe przepisy. TK wyjaśnił także, że retroaktywność należy odróżnić od retrospektywności, polegającej na nakazie zastosowania nowego prawa do stosunków prawnych (stosunków procesowych), które wprawdzie zostały nawiązane pod rządami dawnych przepisów, ale wówczas nie zostały jeszcze zrealizowane wszystkie istotne elementy tych stosunków. W wypadku retrospektywności nowo ustanowione normy nie są bowiem stosowane do zdarzeń zaistniałych przed ich wejściem w życie, a tylko w sposób prospektywny, modyfikują sytuację podmiotów, wprowadzając zmianę na przyszłość. W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego (zob. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 lipca 2020 r., K 4/19, OTK-A 2020/33) przepisy działające wstecz można wyjątkowo uznać za zgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego, jeżeli łącznie spełniają następujące warunki: 1) nie są to przepisy prawa karnego ani regulacje zakładające podporządkowanie jednostki państwu (np. prawo daninowe); 2) mają one rangę ustawową; 3) ich wprowadzenie jest konieczne (niezbędne) dla realizacji lub ochrony innych, ważniejszych i konkretnie wskazanych wartości konstytucyjnych; 4) spełniona jest zasada proporcjonalności wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji, tzn. racje konstytucyjne przemawiające za retroaktywnością równoważą jej negatywne skutki; 5) nie powodują one ograniczenia praw lub zwiększenia zobowiązań adresatów norm prawnych, lecz przeciwnie, poprawiają sytuację prawną niektórych adresatów danej normy prawnej, ale nie kosztem pozostałych adresatów tej normy; 6) problem rozwiązywany przez te regulacje nie był znany ustawodawcy wcześniej i nie mógł być rozwiązany z wyprzedzeniem bez użycia przepisów działających wstecz (por. szerzej powołany wyrok TK o sygn. Kp 2/08). Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika też, że: "Jednostka musi w każdym czasie liczyć się ze zmianą regulacji prawnych i uwzględniać podczas planowania przyszłych działań ryzyko zmian prawodawczych, uzasadnionych zmianą warunków społecznych. Na gruncie obowiązującej Konstytucji nie można całkowicie wykluczyć stanowienia regulacji prawnych o charakterze retroaktywnym, a tym bardziej - regulacji o charakterze retrospektywnym. Ustawodawca musi jednak wyważyć uzasadniony interes jednostki i interes publiczny, stanowiąc nowe regulacje" (wyrok TK z 23 kwietnia 2013 r., sygn. P 44/10, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 39). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wskazuje się także, że następstwa zdarzeń prawnych zaistniałych pod rządami dawnych przepisów należy według nich oceniać. Jednak, gdy następstwa te trwają nadal, to w odniesieniu do nowego odcinka czasu oceniać je należy już według norm nowej ustawy. Jeżeli więc zdarzenia zapoczątkowane pod rządami dawnych przepisów mają charakter ciągły i trwają nadal, stosuje się do nich przepisy nowe. Naruszenie zasady retroaktywności następowałoby wówczas, gdyby ustawie nadano moc obowiązującą wobec stosunków prawnych zaistniałych i zakończonych przed dniem wejścia tej ustawy w życie (zob. wyrok TK z 16 marca 2017 r. sygn. Kp 1/17, OTK-A 2017/28). Mając na uwadze powyższe uznać należy, że brak jest wystarczających podstaw aksjologicznych do zakwestionowania przepisów klauzulowych ze względu na naruszenie zasad konstytucyjnych oraz unijnych. Podsumowując tę część rozważań należy stwierdzić, że art. 7 ustawy nowelizującej ma charakter prospektywny, a nie retroaktywny. Mowa jest w nim o korzyściach podatkowych uzyskanych po wejściu w życie ustawy zmieniającej. Przepis ten dopuszcza zatem stosowanie przepisów art. 119a-119f O.p. na przyszłość, poczynając od dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej. Tak więc odnosi się do stosunków prawnych, które nie zostały zamknięte przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej - przy czym chodzi o niezamknięcie stosunków prawnych w świetle prawa podatkowego. Podkreślić należy, że przepisy dotyczące klauzuli nie nakładają na podatników żadnych nowych obowiązków materialnoprawnych, a jedynie stanowią dla właściwych organów instrument pozwalający eliminować w praktyce unikanie opodatkowania (wyrok NSA z 26 czerwca 2019 r., sygn. akt II FSK 2594/17). Jak stwierdzono expressis verbis w wyroku NSA z 2 lipca 2019 r., sygn. akt II FSK 2270/17, przepisy te są stosowane przez właściwe organy podatkowe, nie są natomiast podstawą samoobliczenia podatku. Dopiero bowiem po zakończeniu roku podatkowego można mówić o "niepowstaniu" zobowiązania podatkowego, gdyż wówczas zobowiązanie podatkowe jest skonkretyzowane. Fakt, że zaistniało zdarzenie, które spowodowało, że na określonym podmiocie ciąży powinność świadczenia pieniężnego, nie oznacza jeszcze, że podmiot ten będzie zobowiązany do zapłacenia tego świadczenia. Nie w każdym przypadku obowiązek podatkowy będzie mógł się przekształcić w zobowiązanie podatkowe. Mogą bowiem wystąpić okoliczności, które wyłączają taką możliwość, np. przedawnienie, zastosowanie ulg podatkowych, poniesienie przez podatnika w miejsce dochodu straty z opodatkowanej działalności. W pierwszej fazie stosunku prawnopodatkowego powstaje obowiązek podatkowy. Następnie, w drugiej fazie, dochodzi do przekształcenia w zobowiązanie podatkowe uprawnień i obowiązków, które powstały w pierwszej fazie. Moment powstania obowiązku podatkowego wynika z przepisów normujących dany podatek. W podatkach dochodowych istotny jest początek stanu faktycznego, który wywołuje powstanie takiego obowiązku (np. początek roku podatkowego), który skonkretyzuje się w postaci zobowiązania podatkowego po upływie tego roku, kiedy zaistnieją wszystkie przesłanki niezbędne do obliczenia podatku (M. Niezgódka-Medek (w:) S. Babiarz, B. Dauter, R. Hauser, A. Kabat, J. Rudowski, M. Niezgódka-Medek, Ordynacja podatkowa. Komentarz, wyd. XI, Warszawa 2019, art. 5). Dopiero w tym momencie można określić w sposób definitywny wysokość przychodów i kosztów oraz wzajemną między nimi relację. W tym kontekście należy stwierdzić, że zobowiązanie podatkowe za 2017 r. mogło powstać najwcześniej wraz z zakończeniem 2017 r. Tym samym, momentem osiągnięcia korzyści podatkowej przez stronę byłby najwcześniej koniec roku podatkowego, tj. 31 grudnia 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko sądu pierwszej instancji, że w sprawie spełnione zostały przesłanki sztuczności działania. Trafnie zauważył sąd, że "o sztuczności działania" świadczą te argumenty, które dowodzą, że głównym celem czynności było osiągnięcie korzyści podatkowej. Podmiot działający rozsądnie i kierujący się celami zgodnymi z prawem (art. 119c O.p.) z całą pewnością nie dokonałby czynności, która wiązała się w istocie z nadmiernym ryzykiem gospodarczym. Przypomnieć więc należy, że jako nieracjonalne (wątpliwe ekonomiczne) z punktu widzenia zadań Funduszu i jego interesów ekonomicznych jawi się wyzbycie aktywa generującego dochody, przy zgodzie na brak zapłaty za udziały i otrzymane w zamian niezabezpieczonych obligacji od dopiero powstałej spółki niemającej możliwości płatniczych, bez zbadania ryzyka ekonomicznego. Zasadnie przyjął sąd pierwszej instancji, że czynności te charakteryzowały się dużym ryzykiem ekonomicznym, przewyższającym spodziewane korzyści inne niż podatkowe w postaci umożliwienia bezpodatkowego transferu zysku wygenerowanego przez główną spółkę operacyjną w Grupie G. na rzecz Funduszu pod postacią odsetek od obligacji. Wskutek przeprowadzonej czynności Fundusz w istocie wyzbył się swojego głównego aktywa, nabywając w zamian obligacje od spółki utworzonej kilkanaście dni wcześniej. Spółka ta, biorąc pod uwagę datę jej utworzenia, minimalny kapitał zakładowy i brak prowadzenia przez nią działalności, nie miała żadnej zdolności płatniczej, żadnej historii kredytowej. Obligacje, które zostały nabyte, nie były zabezpieczone w rozumieniu ustawy z 15 stycznia 2015 r. o obligacjach, a Fundusz nabywając je nie sporządził nawet analizy w zakresie oceny ryzyka tej operacji. Transakcja, wbrew założeniom Funduszu, nie doprowadziła do rzeczywistej dywersyfikacji jej aktywów, a wypłata oprocentowania, biorąc pod uwagę brak środków własnych i brak prowadzenia przez spółkę celową działalności, nadal była uzależniona od dochodu wypracowanego przez spółkę produkcyjną (patrz str. 22 uzasadnienia wyroku). Za prawidłowe uznać należy również wywody Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zawierające wykładnię przepisów art. 119a i nast. O.p. (wraz z analizą charakteru działalności podatnika) zawarte w pierwszej części rozważań, na kartach od 9-30 uzasadnienia wyroku i nie ma potrzeby ich ponownego przytaczania. Odnosząc się jednak do zarzutu skarżącego w kwestii nieprawidłowego określenia "czynności odpowiedniej", stwierdzić należy, że czynność odpowiednia może polegać także na odstąpieniu od podjęcia danej czynności, czyli na zaniechaniu działania. Pomimo, że uściślenie redakcji przepisu art. 119a § 3 O.p. nastąpiło 1 stycznia 2019 r. to zmiana ta miała charakter doprecyzowujący. W uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej wyjaśniono, że czynność odpowiednia może polegać także na zaniechaniu działania. Zwrócić należy uwagę, że przyznanie w jakimkolwiek, nawet najmniejszym stopniu, że podmioty dokonujące czynności opisanej w art. 119a § 1 O.p. kierowały się niepodatkowymi celami gospodarczymi uniemożliwia zastosowanie art. 119a § 5 O.p. Próżno jednak byłoby oczekiwać, że w każdym wypadku podmiot opisany w art. 119a § 3 O.p. dokonałby jakiejkolwiek czynności, jeśli nie mógłby się kierować chęcią osiągnięcia korzyści podatkowej. Niepodatkowy cel gospodarczy mógłby być wszak tak minimalny (śladowy), że nie skłoniłby tego podmiotu do jakiegokolwiek działania. W wyniku analizy okoliczności dokonania zespołu czynności, trafnie sąd pierwszej instancji przyjął, że podmiot działający rozsądnie i kierujący się celami innymi niż osiągnięcie korzyści podatkowej, nie dokonywałby opisywanych zmian w strukturze swoich aktywów. Innymi słowy, Fundusz pozostałby udziałowcem SCSp w 2017 r. Spółka celowa, jako że nie ciążyłoby na niej zobowiązanie do zapłaty ceny za udziały ww. podmiotu, nie wyemitowałaby także obligacji na rzecz strony. W konsekwencji, nie miałaby także podstaw do zapłaty na rzecz Funduszu odsetek od tych (nieistniejących) obligacji. W związku z tym, określając skutki podatkowe na podstawie art. 119a § 2 O.p., należy przyjąć, że Fundusz posiadając udziały w SCSp nadal otrzymywałby z tego tytułu przychody, które podlegałyby opodatkowaniu zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 57 lit. a) u.p.d.o.p. W konsekwencji, skutki podatkowe należy określić tak, jakby dokonano czynności odpowiedniej, tj. strona zaniechałaby sprzedaży udziałów w SCSp i nie nabyłaby obligacji wyemitowanych przez spółkę celową. W związku z powyższym, Fundusz byłby zobowiązany do zapłaty podatku dochodowego od osób prawnych z tytułu udziału w dochodach spółki osobowej i rozliczenia tego podatku w zeznaniu podatkowym za rok 2017. Za wadliwe natomiast i nieprzystające do okoliczności sprawy uznać należy schematyczne oparcie kontrolowanego orzeczenia na wywodach zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 sierpnia 2020 r., II FSK 964/18, gdzie wskazano na obowiązek podatkowy wspólnika z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Wielkim Księstwie Luksemburga o nazwie société en commandite spéciale (tzw. spółce komandytowej specjalnej) – w momencie uzyskania przez taką spółkę przychodów będących przychodami z działalności gospodarczej. Wskazanie przez sąd pierwszej instancji na braki w ustaleniu korzyści podatkowej na poziomie wspólników spółki transparentnej podatkowo jaką jest SCSp jest niezrozumiałe i zbędne w sytuacji, gdy zidentyfikowanie czynności i ustalenie, czy czynność ta została dokonana przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej, ustalenie sztucznego sposobu działania, ustalenie czynności odpowiedniej, zidentyfikowanie korzyści podatkowej oraz wykazanie sprzeczności korzyści w danych okolicznościach z przedmiotem i celem przepisu ustawy podatkowej, dokonało się już na etapie działalności Funduszu. Zatem analiza przychodów sztucznie utworzonej spółki i obliczanie wykreowanego w ten sposób podziału korzyści majątkowych dla ich wspólników, nie znajduje uzasadnienia. W świetle powyższego prawidłowo organy podatkowe ustaliły, że dochody SCSp z tytułu udziału w dochodzie polskiej spółki komandytowej są rozliczane na poziomie jej wspólników: I1. Sp. z o.o. (komplementariusz) i Fundusz (komandytariusz). Uwzględniając, że komplementariusz nie wniósł do SCSp żadnego wkładu założycielskiego, zgodnie z postanowieniami umowy spółki luksemburskiej, nie przysługiwał mu udział w podziale zysku tej spółki, w przeciwieństwie do Funduszu, który pokrył w całości wkład założycielski i tym samym nabył prawo do udziału w podziale zysku osobowej spółki luksemburskiej w wysokości 100%. W tej sytuacji przychodem Funduszu były wszystkie otrzymane od spółki celowej środki w 2017 r. (kwota 30.800.000 zł). Środki te zostały wypłacone w 2017 r. przez spółkę luksemburską jako dywidendy na rzecz spółki celowej, a następnie przetransferowane do Funduszu w formie odsetek od obligacji. Nieuzasadnione jest zatem stanowisko sądu pierwszej instancji, że do wyliczenia korzyści podatkowej, jaką otrzymał skarżący w związku z opisanym zespołem czynności, winna zostać zastosowana zasada memoriałowa. W kwestii tej Naczelny Sąd Administracyjny przychyla się do stanowiska, że należy zastosować metodę kasową. Przy czym zaznaczyć należy, że zagadnienie dotyczące metody rozpoznania przychodu pochodzącego z udziału w SCSp w ramach analogicznych sprawach, jest przedmiotem rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych. Pogląd o konieczności korzystania z metody memoriałowej wyrażono m.in. w wyrokach WSA w Warszawie: z 30 listopada 2023 r., III SA/Wa 1480/23, z 26 października 2022 r., III SA/Wa 219/22. Niemniej, w najnowszych orzeczeniach przedstawiono stanowisko odmienne, zgodnie z którym należy w takiej sytuacji stosować metodę kasową – por. np. wyrok z 8 lipca 2025 r., II FSK 1275/2, oraz z 8 czerwca 2022 r., II FSK 459/22, czy też wyrok WSA w Warszawie z 23 lutego 2024 r., III SA/Wa 2570/23. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego organ prawidłowo powiązał przepisy dotyczące funduszy inwestycyjnych zamkniętych z rodzajem przychodów, jakie mogłyby zostać osiągnięte przez skarżącego z udziału w SCSp, oczywiście w ramach opodatkowania czynności odpowiedniej wskutek zastosowania klauzuli. Mianowicie były nimi zyski z posiadanych udziałów w luksemburskiej spółce. Wykładnia przepisów art. 145 i nast. u.f.i. prowadzi do wniosku, że polskie fundusze inwestycyjne zamknięte mogą lokować środki pieniężne we wskazane tam enumeratywnie aktywa. Uzyskany (faktycznie) dochód Funduszu należy opodatkować w dacie otrzymania, jako przychód z posiadania prawa majątkowego w postaci udziałów SCSp. Stosownie do art. 21 u.f.i. dochodami funduszu inwestycyjnego są przychody z lokat netto funduszu inwestycyjnego lub zrealizowany zysk (strata) ze zbycia lokat. Sąd pierwszej instancji pominął okoliczność ustaloną przez organy podatkowe i niekwestionowaną w sprawie, że fundusz zamknięty nie może obejmować praw majątkowych innych niż określone w art. 145 u.f.i., czyli nie może posiadać praw i obowiązków wspólnika w spółkach osobowych, chociaż może nabywać emitowane przez takie spółki udziały. Zasadnie też organ wywiódł skutki podatkowe z czynności odpowiedniej, wskazując, że deklarowane przez Fundusz przychody nadal pochodziły pośrednio z tego samego źródła, tj. z działalności operacyjnej G. z o.o. s.k., a ich wysokość była uzależniona w znacznym stopniu od osiąganego przez tę spółkę zysku. Trafnie też przyjęto, że w sytuacji, gdy przychód osiągnięty z tytułu posiadanych udziałów J. ma charakter kasowy (powstaje w momencie otrzymania środków) to przychodem strony są wszystkie otrzymane od spółki celowej w 2017 r. środki, tj. kwota 30.800.000 zł. Jak wskazał organ, osiągnięta korzyść podatkowa stanowi rezultat porównania skutków podatkowych czynności faktycznej i czynności odpowiedniej. W ramach odtworzenia przebiegu czynności odpowiedniej uwzględnieniu podlegają w szczególności ekonomiczne aspekty podejmowanych działań i ich skutki na gruncie prawa podatkowego. Zastosowanie metody kasowej pozwala, w sposób proporcjonalny do podjętego przez podatnika działania, eliminować skutek unikania opodatkowania. Prawidłowo zatem Szef KAS określił skutki podatkowe na podstawie takiego stanu rzeczy, jaki mógłby zaistnieć, gdyby dokonano czynności odpowiedniej. Gdyby nie utworzono spółki celowej w strukturze holdingowej oraz nie przeprowadzono transakcji sprzedaży na jej rzecz udziałów w SCSp, Fundusz zobowiązany byłby (po zmianie przepisów w 2017 r.) do zapłaty podatku od otrzymywanych przychodów z tytułu posiadanych udziałów, które stanowiłyby jego zysk. Sprzedając natomiast udziały w SCSp spółce celowej w zamian za wyemitowanie obligacje, Fundusz otrzymywał odsetki, które podlegały zwolnieniu z opodatkowania. Zatem w związku z dokonaniem czynności Fundusz uzyskiwał wyłącznie dochody zwolnione z opodatkowania. Opodatkowanie dochodu z odsetek od nabytych przez Fundusz obligacji stanowiło więc realizację przeciwdziałania skutkom unikania opodatkowania zgodnie z art. 119a O.p. Z przedstawionych powodów należało uznać, że skarga kasacyjna organu jest oparta na usprawiedliwionych podstawach w zakresie podniesionych w niej zarzutów dotyczących przyjęcia, że właściwą metodą określenia wartości przychodu jest metoda memoriałowa, a nie kasowa. Odnosząc się do zarzutów dotyczących naruszenia reguł postępowania dowodowego wskazać należy, że wbrew stanowisku strony Szef KAS nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów. Z uzyskanych wyjaśnień bezsprzecznie wynikało, że zmiana otoczenia prawnego zaburzyła wizję prowadzonej działalności inwestycyjnej, która miała być wolna od obciążeń fiskalnych. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikało też, że decyzja o sprzedaży udziałów w SCSp została podjęta przez Fundusz w związku ze zmianą przepisów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, materiał dowodowy był wystarczający i pozwalał na prawidłową ocenę stanu faktycznego sprawy. Nie ma podstaw do twierdzenia, że organy podatkowe naruszyły art. 121 §1 i art. 187 § 1 oraz art. 120 O.p. Nakaz prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie oraz zupełności materiału dowodowego nie może stanowić źródła nieograniczonego obowiązku dowodzenia określonych okoliczności przez organ podatkowy. Nie ma również podstaw do twierdzenia, że ocena zebranego materiału dowodowego została przeprowadzona z naruszeniem art. 191 O.p. Zasada swobodnej oceny dowodów zakłada, że organ podatkowy nie jest skrępowany przy ocenie dowodów kryteriami formalnymi. Aby w ramach tej swobodnej oceny nie zostały przekroczone granice dowolności, organ powinien kierować się m.in. prawidłami logiki, zgodnością oceny z prawami nauki i doświadczenia życiowego, traktować zebrane dowody jako zjawiska obiektywne, oceniać je wyłącznie z punktu widzenia ich znaczenia i wartości dla rozpatrywanej sprawy. Twierdzenia zawarte w skardze kasacyjnej należy ocenić jako wyrażające niezadowolenie i stanowiące polemikę ze stanowiskiem sądu pierwszej instancji. Wobec powyższego, nie można uznać, że sąd pierwszej instancji nieprawidłowo przyjął, że organy podatkowe nie podjęły niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Wnioski, które wywiodły zarówno sąd pierwszej instancji jak i organy, uznać należy za logiczne, spójne i zgodne z doświadczeniem życiowym. Wobec powyższego nie ma podstaw do formułowania zarzutu naruszenia art. 120 O.p. w kontekście naruszenia przepisów postępowania. Odnosząc się do przedłożonych przez Fundusz opinii i ekspertyz prawnych sporządzonych przez pracowników naukowych wyjaśnić należy, iż dotyczą one własnych przekonań autorów je sporządzających i nie stanowią legalnej wykładni prawa, do której dokonywania uprawniony jest wyłącznie sąd administracyjny. W konsekwencji ocena dotycząca zasadności zarzutów zaprezentowanych w skardze kasacyjnej przez Szefa KAS skutkowała wydaniem orzeczenia merytorycznego przez Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 p.p.s.a. Skarga kasacyjna Funduszu pozbawiona była usprawiedliwionych podstaw prawnych i dlatego na podstawie art. 184 p.p.s.a. została oddalona. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. Zasądzony zwrot kosztów postępowania sądowego obejmuje wpis od skargi kasacyjnej oraz koszty zastępstwa procesowego radcy prawnego organu ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).