II FZ 648/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA (del.) Krzysztof Winiarski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 sierpnia 2011 r. sygn. akt I SA/Kr 48/05 w zakresie odmowy przyznania wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi "K." Sp. z o.o. w S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia 11 października 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od nieruchomości za 2001 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Kr 48/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na skutek złożonego sprzeciwu adwokata R. P. od postanowienia Referendarza Sądowego, w przedmiocie przyznania wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej w sprawie ze skargi "K." Spółki z o.o. w S., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia 11 października 2011 r., w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od nieruchomości za 2001 r., odmówił przyznania wynagrodzenia tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że dnia 28 lipca 2004 r. Spółka "K." Sp. z o.o. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 października 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od nieruchomości za 2001 r. Następnie w dniu 27 czerwca 2005 r. wydano postanowienie o ustanowieniu adwokata, w konsekwencji czego zarządzeniem Dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej z dnia 27 lipca 2005r.wyznaczono dla strony skarżącej pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata R. P. W ślad za powyższym zarządzeniem przedłożone zostało pełnomocnictwo dla adwokata R. P. do zastępowania strony skarżącej przed sądami administracyjnymi. Pełnomocnictwo to opatrzone zostało datą 15 listopada 2005 r. Pismem z dnia 20 grudnia 2006 r. Sąd I instancji wezwał adw. R. P. do przedłożenia pełnego odpisu z KRS spółki, w terminie siedmiodniowym, pod rygorem odrzucenia skargi. Adw. R. P. przesłał Sądowi, przy piśmie z dnia 2 stycznia 2007 r., wyciąg z rejestru handlowego (RHB) spółki. Jednocześnie R. P. zwrócił uwagę, że spółka nie została wpisana (przerejestrowana) do Krajowego Rejestru Sądowego. Na rozprawie w dniu 5 września 2007 r., Sąd stwierdził z urzędu, że z dołączonego do akt wypisu z rejestru RHB wynika, iż do reprezentacji spółki upoważnionych jest łącznie dwóch członków zarządu lub członek zarządu łącznie z prokurentem. Tymczasem zarówno skarga, jak i przedstawione pełnomocnictwo było podpisane wyłącznie przez prezesa zarządu spółki M. W.. Jednocześnie adw. R. P. oświadczył, że nie udało mu się skontaktować z zarządem spółki. Wobec powyższego Sąd postanowił wezwać skarżącą spółkę do prawidłowego podpisania skargi, zgodnego ze sposobem reprezentacji, jak również do udzielenia prawidłowego pełnomocnictwa dla adwokata działającego z urzędu oraz dołączenia aktualnego odpisu umowy spółki w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 21 października 2008 r. odrzucił skargę. z powodu nieuzupełnienia powyższych braków formalnych skargi .Postanowienie powyższe uprawomocniło się. Dnia 15 kwietnia 2011 r. do Sądu I instancji wpłynął wniosek złożony przez adwokata R. P.a o uzupełnienie postanowienia z dnia 21 października 2008 r. poprzez przyznanie kosztów zastępstwa adwokackiego wykonywanego w ramach pomocy wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia tego wniosku. Pełnomocnik wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie reprezentował stronę skarżącą na podstawie postanowienia o ustanowieniu adwokata z urzędu i zarządzenia Okręgowej Rady Adwokackiej o wyznaczeniu pełnomocnika w jego osobie i był adresatem kierowanej przez sąd korespondencji, w tym o terminie rozprawy oraz wykonywał wszelkie czynności wynikające z pełnionej roli procesowej, m.in. przedkładając na żądanie Sądu odpis z rejestru handlowego. Od rozprawy, która odbyła się dnia 5 września 2007 r. pełnomocnik nie otrzymał z Sądu już żadnej korespondencji w przedmiotowej sprawie. O zapadnięciu postanowienia odrzucającego skargę dowiedział się przypadkowo dopiero w dniu 5 kwietnia 2011 r. Wówczas ustalił , że postanowienie nie zawiera zapisu dotyczącego należnego mu wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu. Tymczasem jego zdaniem wynagrodzenie powinno zostać mu przyznane niezależnie od okoliczności związanych z wadami oświadczenia woli strony skarżącej, ponieważ nałożone na niego obowiązki faktycznie wykonywał, zaś ich źródłem było wyznaczenie go pełnomocnikiem przez powołane do tego organy, a nie wadliwe pełnomocnictwo skarżącego. W opinii pełnomocnika rozpatrzenie jego wniosku powinno nastąpić wg znowelizowanych przepisów, zgodnie z którymi ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest równoznaczne z udzieleniem mu pełnomocnictwa. Postanowieniem Referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 16 maja 2011 r. przyznano adwokatowi R. P. wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w kwocie 295,20 zł. Powyższe postanowienie zostało następnie zaskarżone w drodze sprzeciwu wniesionego przez pełnomocnika, który zarzucił niewłaściwe zastosowanie §18 ust.1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, domagając się przyznania kosztów w wyższej wysokości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zauważył, że podstawą przyznania wynagrodzenia tytułem pomocy prawnej świadczonej z urzędu jest art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej "p.p.s.a."). Przywołując postanowienie NSA z dnia 28 maja 2008 r., sygn. akt II OZ 607/10 stwierdził, że "ustalenie i przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu, w ramach przyznanego i wykonanego prawa pomocy, jest tzw. postępowaniem wpadkowym (ubocznym, incydentalnym). W ramach tego postępowania sąd przyznaje takiemu pełnomocnikowi wynagrodzenie z własnych środków finansowych". Podkreślono, że przyznanie wynagrodzenia na podstawie art. 250 p.p.s.a. należy odróżnić od rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu kosztów, które to rozstrzygnięcie z mocy art. 209 p.p.s.a. musi znaleźć się w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 cyt. ustawy. Stąd też Sąd postanowił przyjąć wniosek o przyznanie wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi z urzędu do merytorycznego rozpoznania . Po analizie art. 250 p.p.s.a., Sąd I instancji doszedł do przekonania, że wnioskodawcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia tytułem pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powyższa konkluzja wynikała z ustalenia, że adwokat R. P. w dacie dokonania czynności i po wezwaniu o uzupełnienie braków formalnych nie uzyskał prawidłowego pełnomocnictwa uprawniającego go do świadczenia pomocy prawnej na rzecz skarżącej spółki, za którą to pomoc domaga się przyznania mu wynagrodzenia. Sąd I instancji wyjaśnił, że zgodnie z treścią art. 244 §2 p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia 10 kwietnia 2010 r., ustanowienie adwokata z urzędu oznaczało wyłącznie uprawnienie strony do udzielenia mu pełnomocnictwa. Innymi słowy mówiąc, aby wyznaczony z urzędu pełnomocnik mógł skutecznie reprezentować stronę przed sądem, musiał przedłożyć odpowiednie pełnomocnictwo. Podkreślono, że taki wniosek wypływał nie tylko z treści przepisu, ale również z przeważającego w tej kwestii stanowiska wyrażonego przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zwrócono uwagę, że m.in. w orzeczeniu z 25 czerwca 2008 r. o sygn. II FZ 177/08 NSA wyjaśnił, iż "stosownie do art. 244 § 2 p.p.s.a. ustanowienie pełnomocnika w ramach prawa pomocy nie jest jednoznaczne z udzieleniem mu pełnomocnictwa, bowiem dla skuteczności czynności procesowych dokonywanych przez reprezentanta konieczne jest dodatkowo uzyskanie przez niego umocowania do działania w imieniu zastępowanego. Dopiero dysponując pełnomocnictwem procesowym pełnomocnik jest legitymowany przeglądać akta, składać pisma procesowe, w tym środki odwoławcze. Na powyższe wskazuje zapis art. 37 § 1 p.p.s.a. stanowiący, iż pełnomocnik obowiązany jest przy pierwszej czynności procesowej dołączyć do akt sprawy pełnomocnictwo z podpisem mocodawcy lub wierzytelny odpis pełnomocnictwa". Zaakcentowano, że adwokat R. P. pełnomocnictwo wprawdzie przedłożył, było ono jednak podpisane w sposób niezgodny z zasadami reprezentacji skarżącej spółki, wynikającymi z odpisu z rejestru handlowego. Pomimo wezwania do uzupełnienia tego braku formalnego do Sądu nie wpłynęło prawidłowo podpisane pełnomocnictwo, skutkiem czego pełnomocnik w niniejszej sprawie nie został skutecznie ustanowiony, a skargę odrzucono. Zdaniem Sądu I instancji, w takiej sytuacji, świadczenie pomocy prawnej bez odpowiedniego pełnomocnictwa nie uprawniało wnioskodawcy do przyznania mu wynagrodzenia. WSA w Krakowie zwrócił uwagę, że nowelizacja ustawy, która zmieniła brzmienie art. 244 § 2 p.p.s.a. w ten sposób, że ustanowienie adwokata jest równoznaczne z udzieleniem mu pełnomocnictwa, weszła w życie dopiero dnia 10 kwietnia 2010 r., a zatem po prawomocnym zakończeniu postępowania toczącego się w niniejszej sprawie. W czasie, gdy wnioskodawca świadczył pomoc na rzecz strony skarżącej rozstrzygający sprawę Sąd, kierując się aktualnym wtedy brzmieniem przepisów oraz powołanymi powyżej orzeczeniami Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanął na stanowisku, ze pełnomocnik nie został skutecznie ustanowiony, co stało się jedną z przyczyn odrzucenia skargi. Sąd I instancji podzielił pogląd, że pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie należne z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej przysługuje także w przypadku odrzucenia skargi (por. orz. NSA z 28 maja 2008 r., sygn. I OZ 341/08). Skoro jednak w przedmiotowej sprawie, w dacie podejmowanych czynności przez adwokata, nie udzielono mu skutecznie pełnomocnictwa, Sąd odmówił przyznania tego wynagrodzenia i orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art.250 p.p.s.a. w zw. z art. 260 p.p.s.a. W zażaleniu na powyższe postanowienie adwokat R. P. zarzucił błędną wykładnię art. 250 P.p.s.a., w związku z art. 244 § 2 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 10 kwietnia 2010 r.), polegającą na przyjęciu, że dla otrzymania wynagrodzenia przez wyznaczonego adwokata konieczne jest uprzednie uzyskanie pełnomocnictwa uprawniającego do świadczenia pomocy prawnej, a nadto błędne przyjęcie, że do stanu faktycznego w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania art. 244 § 2 P.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym od dnia 10 kwietnia 2010 r. Zdaniem Autora zażalenia wolą ustawodawcy było przyznanie adwokatowi wynagrodzenia bez względu na to, czy po jego wyznaczeniu uzyskał prawidłowe pełnomocnictwo. Strona podkreśliła, że analizowany przepis mówi, że wynagrodzenie otrzymuje "wyznaczony adwokat", a nie że otrzymuje je adwokat legitymujący się prawidłowo udzielonym mu przez uprawnionego pełnomocnictwem. Strona także uważa, że w sprawie przyznania wynagrodzenia, zastosowanie będzie miał przepis art. 244 § 2 P.p.s.a., w brzmieniu obowiązującym po jego nowelizacji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez same strony (art. 199 p.p.s.a.). Celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków, nie są w stanie ponieść, między innymi, kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Pełnomocnikowi, ustanowionemu na podstawie art. 244 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należy się wynagrodzenie, w zakresie określonym w art. 250 powołanej ustawy, jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Decyzja o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu i że sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek Sądu ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. W stanie prawnym obowiązującym do dnia 10 kwietnia 2010 r. - stosownie do treści art. 244 § 2 p.p.s.a. - ustanowienie adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego z urzędu stanowi uprawnienie strony do udzielenia wyznaczonemu adwokatowi, radcy prawnemu, rzecznikowi patentowemu pełnomocnictwa. Oznacza to, że ustanowienie pełnomocnika w ramach prawa pomocy nie jest równoznaczne z udzieleniem mu pełnomocnictwa, jak stanowi art. 118 Kodeksu postępowania cywilnego. Stawał się on pełnomocnikiem strony dopiero z chwilą udzielenia mu stosownego umocowania (art. 36 p.p.s.a.). W ten sposób, w omawianym stanie prawnym, stronie korzystającej z prawa pomocy pozostawiono wybór zastępcy procesowego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony w postanowieniu NSA z dnia 9 maja 2008 r., sygn. akt II FZ 153/08, że na gruncie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie znajduje zastosowania przyjęta w Kodeksie postępowania cywilnego instytucja powstania stosunku pełnomocnictwa z mocy prawa (art. 118). Przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują również instytucji domniemania prawnego istnienia pełnomocnictwa. Trzeba przypomnieć, że taka instytucja jest znana w postępowaniu administracyjnym - art. 33 § 4 Kodeksu postępowania administracyjnego. Nie można także przyjąć możliwości domniemania faktycznego istnienia pełnomocnictwa. Domniemania faktyczne mogą dotyczyć sfery faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a nie sfery czynności procesowych podejmowanych przez podmioty uczestniczące w postępowaniu. Na podstawie analizy regulacji znajdujących się w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Kodeksie postępowania cywilnego i Kodeksie postępowania administracyjnego należy uznać, że o ile ustawa nie przewiduje wyraźnej regulacji wskazującej na możliwość przyjęcia domniemania pełnomocnictwa, o tyle udzielenia pełnomocnictwa nie można domniemywać. Z uregulowania zawartego w art. 244 § 2 p.p.s.a. wypływa wniosek, że pełnomocnik profesjonalny wyznaczony przez sąd jest obowiązany przy pierwszej czynności procesowej dołączyć do akt sprawy pełnomocnictwo z podpisem mocodawcy lub uwierzytelniony akt pełnomocnictwa (art. 37 p.p.s.a.). Obowiązek ten potwierdza art. 46 § 3 p.p.s.a., z którego wynika, że pełnomocnik wnoszący pismo dołącza do niego pełnomocnictwo, jeżeli wcześniej go nie złożył. Z treści wskazanych przepisów wynika, że pełnomocnictwo powinno być udzielone w formie pisemnej, wyjątek przewiduje art. 37 § 2 p.p.s.a., stanowiąc, że w toku sprawy dopuszczalne jest udzielenie pełnomocnictwa ustnie na posiedzeniu sądu. W rozpoznawanej sprawie wyznaczony z urzędu adwokat nie przedłożył prawidłowo udzielonego pełnomocnictwa. Słuszna jest zatem konstatacja, że nie został on umocowany do działania w sprawie. Nadto zwrócić trzeba uwagę, że adw. R. P. nie wykazał, że skarżącej spółce udzielił rzeczywistej pomocy prawnej. Z akt sprawy, które dla sądu administracyjnego stanowią podstawę orzekania (art. 133 § 1 w związku z art. 166 p.p.s.a.) wynika, że jedyną formą aktywności wyznaczonego adwokata było przekazanie Sądowi I instancji wyciągu z rejestru handlowego spółki wraz z informacją, że nie mógł nawiązać kontaktu z jej zarządem, co trudno uznać za realną pomoc skarżącemu. Zresztą z danych zawartych w wyciągu z rejestru handlowego wynikało w sposób jednoznaczny, że pełnomocnictwo, którym dysponował adw. R. P. było wadliwe. Zatem – jako profesjonalista – winien był on samodzielnie ocenić skutki procesowe posługiwania się takim dokumentem. Wbrew zarzutom zażalenia, brak też podstaw prawnych, by do okoliczności faktycznych sprawy odnieść stan prawny obowiązujący od 10 kwietnia 2010 r. W konsekwencji, w ustalonym stanie faktycznym oraz prawnym sprawy nie było podstaw prawnych do przyznania skarżącemu w oparciu o przepis art. 250 p.p.s.a. wynagrodzenia wyznaczonemu pełnomocnikowi, który nie uzyskał prawidłowego umocowania. Mając na uwadze fakt, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.