II GSK 2128/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Bała Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz (spr.) Sędzia NSA Gabriela Jyż Protokolant Anna Nowak po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 13 czerwca 2013 r. sygn. akt VI SA/Wa 996/13 w sprawie ze skargi M.L. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ds. odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od M.L. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości ds. odwołań od wyników egzaminu radcowskiego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 13 czerwca 2013 r. o sygn. akt VI SA/Wa 996/13 oddalił skargę M. L. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (dalej: Komisja Egzaminacyjna [...]) z dnia [...] r., nr [...] w sprawie ustalenia negatywnego wyniku z egzaminu radcowskiego. Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia. W dniach [...] r. M. L. przystąpił do egzaminu radcowskiego. Uchwałą z dnia [...] r. Komisja Egzaminacyjna [...], działając na podstawie art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (j.t. Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.), dalej: u.r.p. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: k.p.a. utrzymała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w [...] r. z siedzibą w T., ustalającą, że M. L. uzyskał negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Jak wskazała Komisja, powodem negatywnego wyniku z egzaminu było wystawienie oceny niedostatecznej z jego drugiej części – zadania z prawa karnego. Zadanie z prawa karnego polegało na sporządzeniu, w oparciu o załączone materiały, przez pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, apelacji albo opinii prawnej o braku podstaw do jej sporządzenia. Zdający sporządził apelację, którą dwaj egzaminatorzy ocenili niedostatecznie, ponieważ zaproponowane rozwiązanie działałoby na korzyść oskarżonego, a nie na korzyść oskarżycielki posiłkowej. Mimo że apelacja odpowiadała wymogom formalnym, to doprowadziłaby do sytuacji, w której upadłoby orzeczenie z pkt 1 wyroku, a argumenty dotyczące uchybień w zakresie czynu z pkt 2 wyroku nie przekonałyby sądu odwoławczego. Oznacza to, że takie działanie, jak zasadnie uznali oceniający, byłoby korzystne dla oskarżonego, ale nie dla strony reprezentowanej przez zdającą, wobec czego zdający nie był należycie przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Ponadto Komisja Egzaminacyjna [...] podkreśliła, że każda praca egzaminacyjna była oceniana indywidualnie, więc argument M. L. o pozytywnym ocenianiu apelacji przez inne komisje był z tego powodu nietrafny. Oddalając skargę WSA w W. szeroko omówił zasady przeprowadzania egzaminu radcowskiego w [...] r. i wskazał, że ocenie zdających został poddany wyrok Sądu Rejonowego w P., którym to wyrokiem A. K. został uznany za winnego zarzucanych mu w akcie oskarżenia czynów z art. 190 § 1 k.k. i art. 207 § 1 k.k. w zw. z art. 157 § 2 k.k. Sąd wymierzył oskarżonemu karę za obydwa czyny. Zdający reprezentowali pokrzywdzoną oskarżycielkę posiłkową J.K. WSA zgodził się z organami, że prawidłowe rozwiązanie zadania egzaminacyjnego polegało na sporządzeniu opinii prawnej o braku podstaw do wniesienia apelacji. Egzaminowany sporządził apelację oczywiście niekorzystną dla reprezentowanej strony, gdyż apelacja miałaby ten skutek, że sąd odwoławczy musiałby z urzędu uwzględnić przedawnienie czynu opisanego w pkt 1 wyroku i umorzyć postępowanie w tym zakresie. W ocenie Sądu egzaminatorzy prawidłowo ustalili, że rozwiązanie zadania z drugiej części egzaminu radcowskiego, zaproponowane przez skarżącego, nie spełniało oczekiwań stawianych profesjonalnemu pełnomocnikowi w postępowaniu karnym i prawidłowo wystawili oceny niedostateczne z tej części egzaminu. Zasadnie stwierdzili zatem, że apelacja zdającej odpowiadała wymogom formalnym w zakresie właściwości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji, a jednak zdający nie dostrzegł przedawnienia karalności czynu z art. 190 § 1 k.k., przez co nie zauważył, że wniesienie apelacji skutkowałoby rozstrzygnięciem sądu odwoławczego na korzyść oskarżonego, z uwagi na zastosowanie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., czyli uchyleniem wyroku i umorzeniem postępowania co do czynu z art. 190 § 1 k.k Rozwiązanie kazusu egzaminacyjnego było niekorzystne dla skarżącej, więc nieprawidłowe. Zdaniem Sądu zarówno oceny wystawione przez obu egzaminatorów, jak i ocena Komisji Egzaminacyjnej [...] nie zostały uzasadnione wybiórczo tylko szczegółowo (kompleksowo), z wykazaniem powodów, dla których skarżący niepoprawnie rozwiązał zadanie egzaminacyjne z prawa karnego, co było zgodne z art. 365 ust. 2 u.r.p. Komisja odniosła się również do twierdzeń skarżącego, że wyrok dotknięty jest wadą, która może powodować jego wzruszenie nawet po uprawomocnieniu się - art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. i prawidłowo uznała, że skarżący miał rację, jednak wnosząc apelację doprowadziłby do sytuacji, w której upadłoby orzeczenie z pkt I wyroku, co przyniosłoby korzyść oskarżonemu, a wzruszenie wyroku po jego uprawomocnieniu byłoby hipotetyczne. Sąd pokreślił, że zdający nie miałby możliwości doprowadzenia do wzruszenia wyroku po jego uprawomocnieniu, albowiem Komisja Egzaminacyjna nie ma możliwości stwierdzić czy rzeczywiście zostały one zauważone przez skarżącego w czasie egzaminu. Powoływanie się na możliwości dalszego działania nie miało podstaw w zasadach egzaminu radcowskiego. Ponadto Sąd uznał za nietrafne zarzuty dotyczące obowiązku stosowania przez egzaminatorów takich samych zasad w ocenie prac i wyjaśnił, że przepisy u.r.p. nie nakładają na egzaminatorów obowiązku wypracowania jednolitych zasad i kryteriów wystawiania ocen. Komisje egzaminacyjne mają prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, po dokonaniu subsumcji (luz decyzyjny). Wybór ten jednak nie może być dowolny, ale musi wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, tak, aby podjęta decyzja nie wykraczała poza granice uznania administracyjnego, czy nie nosiła cech dowolności, a także sprawdzono czy prawidłowo uzasadniono wybór danego rozstrzygnięcia. Sąd dokonując analizy działań Komisji egzaminacyjnych nie dopatrzył się naruszeń jej działań w tym zakresie. Sąd również nie dopatrzył się naruszenia art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej uchwały zawiera bowiem wszystkie elementy wykazane w art. 107 § 3 k.p.a., a postępowania w sprawie było prowadzone ze wskazaniami zawartymi w art. 8 k.p.a. W ocenie Sądu nie doszło również do naruszenia art. 7, art. 77, art. 136 k.p.a. Powołał się przy tym na treść wyroku z dnia 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1840/11, w którym stwierdzono, iż w przypadku zadań opracowanych przez kandydatów na radców prawnych co do zasady nie jest to (wydanie rożnych uchwał przy tym samym stanie faktycznym) jednak możliwe, gdy każdy z kandydatów rozwiązuje indywidualnie przydzielone mu zadanie. Jednak, gdy opracowania byłyby takie same (identyczne), to świadczyłoby to o braku samodzielności w rozwiązaniu zadania przez któregoś z kandydatów, a w taki przypadku takie opracowanie zadania podlegałoby dyskwalifikacji. Wobec powyższego bez znaczenia staje się dopuszczenie dowodu z innych prac i różnicowanie ocen wystawionych przez egzaminatorów oraz poszczególne komisje egzaminacyjne w stosunku do poszczególnych prac nie może stanowić zarzutu wyjaśniania stanu faktycznego, czy też naruszenia art. 32 Konstytucji RP. Skargą kasacyjną M. L. domagał się uchylenia wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania wg norm prawem przepisanych. Wnoszący skargę kasacyjną zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie: 1. art. 145 § 1 pkt. 1 lit c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 138 k.p.a. oraz art. 36 5 ust. 2 u.r.p. poprzez błędne przyjęcie, że organ korzysta z luzu decyzyjnego, a uchwała jest zaliczana do decyzji "uznaniowych" w sytuacji, gdy ocena pracy egzaminacyjnej powinna zostać dokonana w oparciu o ustawowe kryteria oceny i w sposób z nimi zgodny. 2. art. 151 p.p.s.a. poprzez jego zastosowanie i oddalenie skargi na skutek przyjęcia, że zaproponowany przez skarżącego sposób rozstrzygnięcia nie uwzględnia interesu strony, mimo że wniesienie apelacji chroniło klientkę radcy prawnego przed ryzykiem wznowienia postępowania karnego oraz postępowania w sprawie o rozwód oraz poprzez dowolne przyjęcie, że wznowienie tych postępowań jest czysto hipotetyczne w sytuacji, gdy przepisy traktujące o wznowieniu są jasne, kategoryczne i nie pozostawiają możliwości wyboru tej kwestii. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego w stosunku do zaskarżonego orzeczenia jest zdeterminowany, poza przypadkami nieważności postępowania, które w niniejszej sprawie nie występują, granicami środka zaskarżenia. Przystępując do rozpoznania niniejszej skargi kasacyjnej wypada zauważyć, że została ona oparta wyłącznie na zarzucie naruszenia przepisów postępowania, co obligowało wnoszącego skargę kasacyjną do wykazania istoty tego naruszenia i jego wpływu na wynik sprawy, czego nie uczynił. Na wstępie wypada zauważyć, że powołane w petitum skargi kasacyjnej przepisy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 p.p.s.a.) stanowią podstawę orzeczniczą dla Sądu I instancji, co oznacza, że ich zastosowanie wynika z działań podjętych na wcześniejszych etapach postępowania. Stąd oparcie zarzutu na tej podstawie wiąże się z koniecznością powiązania go z innymi przepisami postępowania sądowoadministracyjnego lub administracyjnego, które zdaniem skarżącego zostały naruszone i wykazania na czym to naruszenie miałoby polegać. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Natomiast zgodnie z art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi sąd skargę oddala. W realiach tej sprawy zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. został powiązany z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 138 k.p.a. oraz art. 36 5 ust. 2 u.r.p. Wnoszący skargę kasacyjną podniósł, że ocena pracy egzaminacyjnej powinna zostać dokonana w oparciu o ustawowe kryteria oceny i w sposób z nimi zgodny, a nie jak przyjął Sąd I instancji w granicach, tzw. luzu decyzyjnego, z czym należy się zgodzić. Naczelny Sąd Administracyjny prezentuje pogląd, że podejmowane przez komisje egzaminacyjne do spraw wyniku egzaminu radcowskiego uchwały nie mają charakteru uznaniowego (v. wyroki NSA z dnia: 16 sierpnia 2012 r., sygn. akt II GSK 285/12; 11 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1839/11; 19 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2333/11 i 27 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1987/12; dostępnej pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że Sąd I instancji błędnie uznał, że uchwały Komisji Egzaminacyjnych I i II stopnia egzaminu radcowskiego są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego, a członkowie tych komisji przy ocenie zadań egzaminu, korzystają z tzw. luzu decyzyjnego. Z decyzją uznaniową mamy do czynienia jedynie wówczas, gdy organ administracji ma możliwość, w granicach wytyczonych przepisami prawa i ustalonym stanem faktycznym, wyboru rozstrzygnięcia. Przez co należy rozumieć, że w określonych warunkach organ może odmówić stronie przyznania dochodzonego przez nią prawa mimo spełnienia przez nią określonych przesłanek. W przypadku oceny cząstkowych prac egzaminu radcowskiego oraz ustalania wyniku egzaminu nie mamy do czynienia z taką sytuacją. Zarówno wskazana komisja, decydując o wyniku egzaminu na podstawie art. 366 ust. 2 u.r.p., jak też rozpatrująca na zasadzie art. 368 ust. 9 i 10 u.r.p. odwołania od tych rozstrzygnięć Komisja Egzaminacyjna II stopnia są związane treścią art. 366 ust. 1 u.r.p. Zgodnie z tym przepisem pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną. Z normy tej wynika jednoznacznie, że uzyskanie przez zdającego pozytywnych ocen z wszystkich części egzaminu radcowskiego stwarza dla komisji egzaminacyjnych obu instancji obowiązek podjęcia uchwały o pozytywnym wyniku egzaminu (związanie administracyjne) i konsekwentnie uzyskanie z jednego zadania oceny niedostatecznej stanowić musi o negatywnym wyniku egzaminu. Podzielenie w tym zakresie stanowiska wnoszącego skargę kasacyjną nie mogło jednak wpłynąć na uchylenie zaskarżonego wyroku. Sąd I instancji myli wprawdzie tzw. luz decyzyjny z zasadą swobodnej oceny dowodów, niemniej jednak z treści uzasadnienia jednoznacznie wynika, że dokonując kontroli zaskarżonej uchwały miał on na uwadze obowiązujące procedury egzaminacyjne, a w szczególności kryteria oceny pracy zdającego, wymienione w art. 365 ust. 2 u.r.p., co czyni ten zarzut bezzasadnym. Sąd I instancji podzielił stanowisko wyrażone w zaskarżonej uchwale, że o negatywnym wyniku końcowym z egzaminu radcowskiego zadecydowało otrzymanie przez zdającego oceny niedostatecznej z drugiej części egzaminu radcowskiego (dot. prawa karnego). Istotą egzaminu radcowskiego, zgodnie z art. 364 ust. 1 u.r.p., jest sprawdzenie przygotowania prawnego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego (zdającego) do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, a więc zawodu, którego wykonywanie, jak wynika z treści art. 6 ust. 1 u.r.p., polega na świadczeniu pomocy prawnej, która ma na celu ochronę prawną interesów podmiotów, na rzecz których jest wykonywana. W myśl tego przepisu w ramach egzaminu radcowskiego sprawdzeniu poddawana jest, między innymi, wiedza zdającego z zakresu prawa i umiejętność jej praktycznego zastosowania z zakresu materialnego i procesowego prawa karnego, materialnego i procesowego prawa wykroczeń, prawa karnego skarbowego. Zgodnie z art. 364 ust. 5 u.r.p., w brzmieniu obowiązującym w [...] r., druga część egzaminu radcowskiego polega na rozwiązaniu zadania z zakresu prawa karnego, polegającego na przygotowaniu aktu oskarżenia lub apelacji, albo - w przypadku uznania, iż brak jest podstaw do ich wniesienia - na sporządzeniu opinii prawnej w oparciu o opracowane na potrzeby egzaminu akta lub przedstawiony stan faktyczny. Stosownie do art. 365 ust. 2 u.r.p., w brzmieniu obowiązującym w [...] r., ocena rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonywana jest niezależnie od siebie przez dwóch egzaminatorów z dziedzin prawa, której dotyczy praca pisemna, a egzaminatorzy mają brać pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji oraz poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu, z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Zatem, w świetle powołanej regulacji prawnej decydujący dla uchwały w sprawie wyniku egzaminu radcowskiego jest zebrany w sprawie i podlegający ocenie według zasady swobodnej oceny dowodów, materiał dowodowy, który stanowią rozwiązane zadania ze wszystkich części egzaminu i wystawione przez dwóch niezależnych od siebie egzaminatorów oceny cząstkowe z kolejnych zadań na etapie postępowania przed Komisją Egzaminacyjną oraz dodatkowo pisemne opinie dotyczące zasadności podniesionych w odwołaniu zarzutów wraz ze stanowiskiem opiniujących na etapie postępowania przed Komisją Egzaminacyjną [...]. Sąd I instancji wskazał, że prawidłowe rozwiązanie kazusu egzaminacyjnego z części drugiej egzaminu sprowadzało się do napisania opinii o braku podstaw do wniesienia apelacji, tymczasem zdający wywiódł od powyższego wyroku apelację, co było niezgodne z interesem oskarżycielki posiłkowej, reprezentowanej przez niego, na co wskazali obydwaj egzaminatorzy oceniający pracę skarżącego. Sąd, wskazał, że obaj egzaminatorzy zgodnie stwierdzili, że zdający nie uwzględnił interesu reprezentowanej strony, co zadecydowało o wystawieniu negatywnych ocen przez egzaminatorów. Obaj egzaminatorzy podkreślili, jeżeli chodzi o właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, że skarżący nie dostrzegł przedawnienia karalności czynu z art. 190 § 1 k.k., a tym samym nie zauważył, że wniesienie apelacji będzie skutkować rozstrzygnięciem Sądu odwoławczego na korzyść oskarżonego, z uwagi na zastosowanie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., tj. uchyleniem wyroku i umorzeniem postępowania co do czynu z art. 190 § 1 k.k. W ocenie Sądu I instancji zaproponowane przez zdającego rozwiązanie nie spełnia oczekiwań stawianych profesjonalnemu pełnomocnikowi w postępowaniu karnym. Z treści uzasadnienia można wnioskować, że Sąd podzielił stanowisko Komisja [...], że mimo, iż wyrok dotknięty jest wadą, która może powodować jego wzruszenie nawet po uprawomocnieniu się - art. 17 § 1 pkt 6 k.p.a. (przedawnienie), to jednak wniesienie apelacji doprowadziłoby do sytuacji, w której upada orzeczenie z punktu I, a korzystnej z punktu widzenia oskarżonego, a ewentualne wzruszenie tego wyroku jest tylko hipotetyczne. Gdyby nawet, jak podnosi wnoszący skargę kasacyjną spojrzeć na pracę z szerszej perspektywy – z powodu procesu rozwodowego – zaproponowane rozwiązanie i tak należałoby uznać za nietrafne. W realiach sprawy i praktyki sądowej mało prawdopodobne jest, aby podstawą ewentualnego wznowienia postępowania w sprawie rozwodowej mogło być uchylenie wyroku karnego i umorzenie postępowania w odniesieniu do jednego czynu z pkt 1 (art. 537 § 1 k.p.k. czy art. 547 § 2 i 3 k.p.k.) w sytuacji, gdy prawomocne pozostałoby rozstrzygnięcie karne dotyczące znęcania się oskarżonego nad pokrzywdzoną. Na marginesie wypada też zauważyć, że zaproponowane przez zdającego rozwiązanie nie wynika z założeń stanu faktycznego wskazanego w zadaniu z prawa karnego, a więc wymagało poczynienia przy rozwiązaniu zadania wielu i to daleko idących założeń, których w pracy zdającego zabrakło. Natomiast, jeśli chodzi o kwestie podniesione w ramach zarzutu naruszenia art. 151 p.p.s.a. należy wskazać, iż sposób sformułowania tego zarzutu (brak powiązania go z przepisami procesowymi regulującymi postępowanie sądowoadministracyjne czy administracyjne) nie pozwoliło Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na jego merytoryczne rozpoznanie. Podsumowując, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrok Sądu I instancji mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na art. 204 pkt 1 p.p.s.a. ----------------------- Sygn. akt II GSK 2128/13 -3- Sygn. akt ll GSK 2128/13 -2- Sygn. akt II GSK 2128/13 -6- Sygn. akt II GSK 2128/13 Sygn. akt II GSK 2128/13 -8- Sygn. akt II GSK 2128/13