II GSK 538/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Bała Sędziowie Rafał Batorowicz NSA Zofia Borowicz (spr.) Protokolant Anna Wróblewska po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. M., M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 20 grudnia 2007 r. sygn. akt V SA/Wa 1897/07 w sprawie ze skargi M. M., M. M. na postanowienie Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2006 r. nr [...] w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej w decyzji stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania, 2. zasądzą od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz M. M. i M. M. kwotę 220 (dwieście dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 20 grudnia 2007 r. o sygn. akt V SA/Wa 1897/07 oddalił skargę M. M. i M. M. na postanowienie Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2006 r., nr [...], w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej w decyzji stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników. Sąd wywiódł, że postanowieniem z dnia [...] maja 2006 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy postanowienie z dnia [...] lutego 2006 r. w sprawie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej w decyzji z dnia [...] sierpnia 2004 r., znak [...]. Sprostowanie polegało na tym, że w jednym egzemplarzu decyzji w pouczeniu o sposobie i trybie odwołania od decyzji słowo "Z." zastąpiono słowem "L.". W skardze M. M. i M. M. wskazali, że organ błędnie przyjął, że istniała możliwość sprostowania decyzji z dnia [...] sierpnia 2004 r. tak, żeby w pouczeniu o możliwości odwołania wskazano właściwym inny sąd okręgowy. W ocenie skarżących, organ wydał dwie odmienne decyzje w tym samym przedmiocie, z których jedna zawiera pouczenie o możliwości odwołania do Sądu Okręgowego w L., zaś druga pouczała, że właściwym jest Sąd Okręgowy w Z. W związku z powyższym dokonanie przez organ sprostowania byłoby możliwe w przypadku tylko jednej decyzji. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. stwierdził, że jest ona niezasadna. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że zarówno z zastępczych akt administracyjnych, jak też z oryginalnych akt znajdujących się w aktach sprawy toczącej się przed Sądem Okręgowym w L., sygn. akt VIII U 6241/04, z których dopuszczono dowód w sprawie, wynika, że w dniu [...] sierpnia 2004 r. wydana została jedna decyzja, w której "w główce" jako strona została wpisana M. M., a z treści decyzji stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wynika, że dotyczy ona M. M. Sąd odwołując się do uregulowań art. 113 § 1 k.p.a. uznał, że w niniejszej sprawie organ mógł dokonać sprostowania oczywistej omyłki zawartej w pouczeniu o możliwości zaskarżenia decyzji i zamiast wskazania, że służy prawo do wniesienia odwołania do Sądu Okręgowego "w Z.", wpisać "w L.", gdyż ten sąd jest miejscowo właściwy do rozpoznania odwołania od decyzji wydanej w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu, powyższy przepis nie ogranicza przedmiotu sprostowania do niektórych składników decyzji. Sąd wskazał również, że zgodnie z art. 112 k.p.a. nawet gdyby strona zastosowała się do błędnego pouczenia zawartego w decyzji, nie poniosłaby z tego tytułu żadnych negatywnych skutków. W skardze kasacyjnej M. M. i M. M. zaskarżyli powyższy wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oraz o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi wnoszący skargę kasacyjną zarzucili naruszenie przepisów postępowania, które miały istoty wpływ na treść rozstrzygnięcia: 1) art. 183 pkt 5 w zw. z art. 67 § 5 i art. 91 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., poprzez brak zastosowania tych przepisów i w konsekwencji nieważność postępowania wywołaną pozbawieniem skarżących możliwości obrony swoich praw, poprzez brak powiadomienia pełnomocnika skarżących o możliwości wzięcia udziału w rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w W. wyznaczonej na 20 grudnia 2007 r.; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. poprzez brak zastosowania tego przepisu i nieuchylenie zaskarżonego postanowienia Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, pomimo iż zostało ono wydane z oczywistą obrazą art. 113 § 1 k.p.a. polegającą na nieuzasadnionym sprostowaniu decyzji z dnia [...] sierpnia 2004 r., nr [...] znak [...]; 3) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez wadliwą wykładnię tego przepisu i wadliwe przedstawienie stanu sprawy będącego przedmiotem rozstrzygnięcia, a zwłaszcza brak wskazania na jakiej podstawie Sąd I instancji uznał, że organ rentowy wydał jedną decyzję o nr [...] znak [...], podczas gdy z motywów orzeczenia wynika, że zostały wydane dwie decyzje o częściowo różnej treści. W uzasadnieniu wnoszący skargę kasacyjną wskazali, że Sąd pozbawił ich możliwości obrony praw, bowiem nie powiadomił o terminie rozprawy pełnomocnika skarżących, które to uchybienie kwalifikuje zaskarżony wyrok do uchylenia. Skarżący wskazali, że udzielili pełnomocnictwa adwokatowi do reprezentacji w tej sprawie. Z treści pełnomocnictwa wynikało wyraźnie, że ustanowiony pełnomocnikiem adwokat jest upoważniony do wszelkich czynności procesowych przed Sądem I instancji, jak też przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Pełnomocnictwo to rodziło skutki przewidziane w art. 36 pkt 2 p.p.s.a., w konsekwencji czego Sąd I instancji winien był powiadomić pełnomocnika o rozprawie, stosownie do art. 91 § 2 p.p.s.a. Wnoszący skargę kasacyjną wskazali ponadto, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera w sobie istotne sprzeczności w treści, które uniemożliwiają jednoznaczne przyjęcie, jakie ustalenia faktyczne były przedmiotem oceny Sądu. Sąd stwierdził mianowicie, że w dniu [...] sierpnia 2004 r. została wydana jedna decyzja [...], a zaraz potem − popadając w sprzeczność − stwierdził, że były dwie takie decyzje, z których jedna zawierała pouczenie o możliwości odwołania się do Sądu Okręgowego w L., druga zaś stwierdzała, że właściwym do złożenia odwołania jest Sąd Okręgowy w Z. Sprzeczność ta dotyczy elementu stanu faktycznego zasadniczego dla sprawy. Brak motywów zaskarżonego wyroku utrudnia, zdaniem skarżących, ocenę, czy Sąd dokonał prawidłowej wykładni art. 113 § 1 k.p.a., która powinna być inna przy stwierdzeniu, że były dwie różne decyzje z tej samej daty i o takim samym numerze oraz inna przy ustaleniu, że była tylko jedna decyzja. Zdaniem skarżących, skoro istnieje kserokopia decyzji zawierającej pouczenie o możliwości odwołania do Sądu Okręgowego w Z., to jest to zupełnie inny akt prawny rozstrzygający tą samą sprawę, który należy uznać za bezwzględnie nieważny w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. W żadnym razie, zdaniem skarżących, nie można było takiej decyzji sanować poprzez jej sprostowanie w trybie art. 113 § 1 k.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zarzut naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art. 67 § 5 oraz art. 91 § 2 p.p.s.a. okazał się uzasadniony. Stosownie do art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Zgodnie z pkt 5 § 2 art. 183 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Strona jest pozbawiona możności obrony swych praw, jeżeli wskutek uchybień procesowych nie może brać udziału w istotnej części postępowania i nie ma możliwości usunięcia skutków tych uchybień na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku (por. wyrok SN z dnia 10 maja 2000 r., sygn. akt III CKN 416/98, opubl. OSNC 2000, nr 12, poz. 220). O wystąpieniu w sprawie przesłanki nieważności postępowania określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. można mówić, gdy zaistniałe uchybienie procesowe sądu będzie godzić bezpośrednio w istotę procesu i stawiać pod znakiem zapytania spełnienie jego celu w konkretnym przypadku. W omawianym przepisie chodzi o realne pozbawienie strony możliwości obrony swych praw, a nie hipotetyczne. Zatem pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie wolno go łączyć tylko i wyłącznie z sytuacją, kiedy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu (por. J.P. Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Wyd. Lexis Nexis, Wyd. 3, Warszawa 2008, s. 470-471). W rozpoznawanej sprawie przeprowadzenie w dniu 20 grudnia 2007 r. rozprawy poprzedzającej wydanie w tym dniu wyroku skutkowało nieważnością tegoż postępowania, którego następstwem było pozbawienie skarżących możności obrony swych praw. Sąd I instancji przeprowadził bowiem w tym dniu rozprawę mimo wystąpienia przesłanek wskazanych w art. 109 p.p.s.a. Uszło uwadze Sądu I instancji, że skarżący udzielili adwokatowi T. P. pełnomocnictwa do reprezentacji w niniejszej sprawie. Z treści pełnomocnictwa znajdującego się w aktach sądowych (karta 41) wynika wyraźnie, że skarżący upoważnili tegoż pełnomocnika do zastępstwa w postępowaniu sądowym przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w W. w tej sprawie. Co prawda w treści tegoż pełnomocnictwa wymieniono sygnaturę sprawy "V SA/Wa 135/07", ale wynikało to z faktu, że w dacie przedłożenia Sądowi I instancji tegoż pełnomocnictwa sprawa ta była oznaczona taką właśnie sygnaturą. Ponieważ sprawa w wyniku wydanego przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 20 czerwca 2007 r. postanowienia (sygn. akt II GSK 222/07) została przekazana do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji, otrzymała sygnaturę "V SA/Wa 1897/07". Nie oznacza to jednak − z uwagi na treść udzielonego przez skarżących pełnomocnictwa − że adwokat ten nie był upoważniony do dalszej reprezentacji skarżących w toczącym się postępowaniu. W treści pełnomocnictwa stwierdzono wyraźnie, że upoważnienie to obejmuje wszystkie czynności przed Sądem I instnacji oraz zastępstwo w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w Warszawie w razie wniesienia skargi kasacyjnej bądź zażalenia. Trafnie zatem zarzuca kasator, że pełnomocnictwo to rodziło skutki przewidziane w art. 36 pkt 2 p.p.s.a. i odnosiło się do całej sprawy, a nie jedynie do niektórych czynności w rozumieniu art. 36 pkt 3 p.p.s.a. Z treści art. 91 § 2 p.p.s.a. wynika, że o posiedzeniach jawnych należy zawiadomić stronę. Także stronie nieobecnej na posiedzeniu jawnym należy zawsze doręczyć zawiadomienie na następne posiedzenie. W sytuacji gdy strona ustanowiła pełnomocnika w postępowaniu sądowym, doręczenia należy dokonać pełnomocnikowi (por. art. 67 § 5 p.p.s.a.). Powyższe wskazuje, że Sąd I instancji o rozprawie wyznaczonej na dzień 20 grudnia 2007 r. powinien był powiadomić pełnomocnika skarżących. Z akt sądowych rozpoznawanej sprawy wynika, iż pierwsza rozprawa została wyznaczona na dzień 5 października 2007 r. i została odroczona właśnie z uwagi na brak wiadomości o doręczeniu zawiadomienia pełnomocnikowi strony skarżącej (k. 75 akt). Z treści zarządzenia o wyznaczeniu na ten dzień rozprawy wynika, iż zobowiązano do zawiadomienia o terminie posiedzenia jawnego ustanowionego przez skarżących pełnomocnika adwokata T. P. (k. 62). Podobnej treści zarządzenie zostało wydane w związku z wyznaczeniem rozprawy na dzień 20 grudnia 2007 r. (k. 80 akt sądowych). Wskazuje to, że Sąd nie miał wątpliwości co do zakresu pełnomocnictwa udzielonego przez skarżących adwokatowi T. P. W protokole rozprawy z dnia 20 grudnia 2007 r. odnotowano co prawda, iż "nikt się nie stawił; zawiadomienia o terminie rozprawy doręczone prawidłowo", jednakże w aktach brak dowodu, że zawiadomienie o wyznaczonym terminie rozprawy zostało doręczone pełnomocnikowi skarżących. Treść dokumentów zawartych na kartach 81 do 88 akt sądowych wskazuje, że zawiadomienie takie, pomimo stosownego zarządzenia (k. 80), nie zostało doręczone. Fakt, że o terminie rozprawy zawiadomiono skarżących, którzy nie byli na niej obecni, nie oznacza, że rozprawa nie powinna ulec odroczeniu na podstawie art. 109 p.p.s.a. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości pogląd, że ustanowienie pełnomocnika (art. 67 § 5 p.p.s.a.) wyłącza stosowanie doręczeń bezpośrednich. Doręczenie dokonane pod adresem strony jest bezskuteczne wobec pełnomocnika, a więc nie wywiera skutku procesowego. Zatem, gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, to tylko jego należy zawiadomić o posiedzeniu sądowym (por. J.P. Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi s. 238 i 265 oraz powołane tam orzecznictwo SN i sądów administracyjnych). Powyższe uchybienie Sądu I instancji pozbawiło skarżących możliwości obrony swoich praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., jeżeli się zważy, że na rozprawie wyznaczonej na dzień 20 grudnia 2007 r. sprawa została merytorycznie rozpoznana. Aczkolwiek w protokole rozprawy brak stosownych adnotacji, to z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynikałoby, że Sąd I instancji na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku, o terminie której pełnomocnik skarżących nie został zawiadomiony − przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe. Pełnomocnik skarżących nie mógł zatem skutecznie reprezentować ich interesów w toczącym się postępowaniu przed Sądem I instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z przyczyn wyżej wskazanych zarzut nieważności postępowania przed Sądem I instancji wynikający z naruszenia art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art. 67 § 5 oraz art. 91 § 2 p.p.s.a. należało uznać za trafny. Ponieważ z treści art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. wynika, że nieważność postępowania Naczelny Sąd Administracyjny bierze z urzędu pod rozwagę, to skarżący powołując się na przyczyny nieważności, nie musi wykazywać związku przyczynowego między tego rodzaju uchybieniem procesowym a wynikiem sprawy. Stwierdzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny nieważności postępowania obliguje ten Sąd do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Niedopuszczalnym jest odniesienie się do meritum sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny, to jest pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, w sytuacji gdy strona została pozbawiona możliwości obrony swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, co powoduje, że postępowanie sądowe jest dotknięte wadą nieważności − art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 420/06, opubl. Monitor Prawniczy 2008/4/217). Z tych przyczyn NSA nie odnosił się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania uzasadnia art. 203 pkt 1 p.p.s.a.