II OZ 509/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia L. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt VII SA/Wa 1233/15 o odmowie zmiany postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi L. K. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] kwietnia 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt VII SA/Wa 1233/15 odmówił zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 10 września 2015 r. sygn. akt VII SA/Wa 1233/15 odmawiającego L. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 1) oraz odmówił L. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata (pkt 2). Sąd wskazał, że prawomocnym postanowieniem z dnia 10 września 2015 r. sygn. akt VII SA/Wa 1233/15 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu L. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wynika z uzasadnienia postanowienia z dnia 10 września 2015 r. skarżący oświadczył we wniosku, że wraz z utratą domu, w którym mieścił się również jego warsztat pracy, został pozbawiony środków do życia. Wskazał także, że wszystkie oszczędności wyczerpały się, a odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość do tej pory nie otrzymał. Zarządzeniem z dnia 31 lipca 2015 r. zobowiązano skarżącego do uzupełnienia, w terminie 7 dni, danych zawartych w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez m.in.: podanie źródeł utrzymania, czy skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, wskazanie, gdzie skarżący mieszka (dom / mieszkanie) i jakie ponosi koszty z tym związane, nadesłanie wyciągów z rachunku bankowego z okresu ostatnich trzech miesięcy, podanie wysokości miesięcznych wydatków. Skarżący nie udzielił odpowiedzi na powyższe wezwanie. W związku z powyższym referendarz sądowy uznał, że brak jest uzasadnienia dla przyznania skarżącemu prawa pomocy, ponieważ nie wykazał on w sposób niebudzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Przy piśmie z dnia 26 stycznia 2016 r. skarżący nadesłał kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W formularzu wniosku PPF skarżący podał, że w chwili obecnej nie dysponuje żadnymi dochodami, a kwota żądana przez adwokata za napisanie skargi kasacyjnej jest niewiarygodna. Podał, że posiada dom w P. W piśmie z dnia 26 stycznia 2016 r., dołączonym do wniosku, skarżący wyjaśnił, że w Polsce nie ma żadnych źródeł utrzymania. Podał, że trzy tygodnie w miesiącu przebywa u niemieckich przyjaciół (kuzynostwa) i pomaga w rodzinnym przedsiębiorstwie zajmującym się wdrażaniem rozwiązań innowacyjnych dla przemysłu. Wskazał, że za udzielaną pomoc nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia, które pozwoliłoby mu na odłożenie jakiejś kwoty. Dalej wyjaśnił, że otrzymane pieniądze pozwalają mu na trzytygodniowe pobyty na terenie Niemiec i skromne przeżycie tygodnia w Polsce. Podał, że nie otrzymuje żadnych dochodów z działalności gospodarczej. Przed wyjazdem z Polski udzielał korepetycji za symboliczne wynagrodzenie. Nigdy nie starał się o żaden zasiłek, czy pomoc społeczną. Skarżący nie podejmuje żadnych prac dorywczych podczas tygodniowego pobytu w Polsce. Wyjaśnił, że mieszka w małym mieszkaniu z TBS za 158 zł miesięcznie plus media, z opłatą zalega od kilku miesięcy. Podał, że nie posiada rachunku bankowego. Wysokości wydatków w Polsce skarżący nie liczył, są skromne, pozwalają na zakup chleba, margaryny i zupy w proszku. Oświadczył, że nigdy nie korzystał z pomocy finansowej rodziny. Zarządzeniem z dnia 9 lutego 2016 r. wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podanie: – źródeł utrzymania zarówno w Polsce, jak i za granicą, – czy skarżący uzyskuje dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę, jeżeli tak -należy wskazać wysokość wynagrodzenia zarówno w Polsce, jak i za granicą, – czy jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, czy też ma przyznany zasiłek i ewentualnie nadesłanie stosownego zaświadczenia z urzędu pracy, – czy skarżący podejmuje prace dorywcze, sezonowe, z tytułu umów o dzieło, zlecenia, itp., jeżeli tak - jakiej wielkości dochody uzyskuje z tego tytułu, zarówno w Polsce, jak i za granicą, – jakie skarżący ponosi koszty utrzymania mieszkania (np. media), – wysokości miesięcznych wydatków, – czy skarżący otrzymuje pomoc finansową od rodziny (również za granicą) i w jakiej wysokości, – jaką skarżący otrzymuje pomoc niefinansową od rodziny (również za granicą). W odpowiedzi na powyższe wezwanie Sądu w piśmie z dnia 11 marca 2016 r. skarżący podał, że na większość pytań udzielił już odpowiedzi. Ponownie wskazał, że jest utrzymywany przez kuzynostwo w Niemczech w zamian za fachową pomoc w ich przedsiębiorstwie zajmującym się projektowaniem i wdrażaniem innowacyjnych rozwiązań technicznych. Dodał, że dodatkowo otrzymuje ok. 250 euro kieszonkowego. Wyjaśnił, że nie jest w Niemczech oficjalnie zatrudniony. Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji uznał, że z przedstawionych przez skarżącego okoliczności wynika, że jego obecna sytuacja materialna nie należy do skrajnie trudnych. Skarżący ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, posiada majątek nieruchomy - dom w P. i mieszkanie z TBS. Skarżący przebywa w Niemczech (3 tygodnie w miesiącu), gdzie jest utrzymywany przez kuzynostwo w zamian za profesjonalną pomoc świadczoną na terenie Niemiec w rodzinnym przedsiębiorstwie zajmującym się wdrażaniem rozwiązań innowacyjnych dla przemysłu, za co otrzymuje dodatkowo ok. 250 euro kieszonkowego. Z powyższych informacji nie przedstawia się zatem obraz skarżącego jako osoby ubogiej, a tylko takim osobom należy przyznawać prawo pomocy. Sąd zwrócił uwagę, że sam skarżący oświadczył, że nigdy nie starał się o żaden zasiłek czy pomoc społeczną, gdyż uważa, że są osoby bardziej potrzebujące. Dodatkowo Sad podkreślił, że wnioskodawca, decydując się na prowadzenie sprawy na drodze sądowej, powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i przez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych wnioskodawca nie zapewnił sobie i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy mu przyznać. Biorąc pod uwagę powyższe Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, by spełniał ustawową przesłankę warunkującą przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak też przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. L. K. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie. Zdaniem skarżącego Sąd błędnie powołał się na postanowienie z dnia 10 września 2015 r. Wyjaśnił, że po złożeniu pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy, mimo że otrzymał wezwanie do jego uzupełnienia, zdecydował się jednak na uiszczenie wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł, co powinno kończyć wątek wskazanego postanowienia. Skarżący oświadczył, że przy składaniu kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie czekając już na wezwanie Sądu, z własnej inicjatywy dołączył do formularza PPF pismo uzupełniające ww. wniosek. Ostatnie wezwanie Sądu do uzupełnienia wniosku uznał za nieuzasadnione, skoro złożył on już stosowne wnioski i wyjaśniania (uznał, że pismo w tym przedmiocie zostało zagubione w sądzie). W dalszej części zażalenia skarżący ponownie przedstawił swoją sytuację osobistą i majątkową, która jego zdaniem uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt VII SA/Wa 1233/15 - mimo częściowo błędnego uzasadnienia - odpowiada prawu. Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: p.p.s.a., przewidują możliwość przyznania stronom postępowania prawa pomocy, przy czym prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 2 p.p.s.a) lub częściowym, który obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo potraktował wniosek skarżącego z dnia 26 stycznia 2016 r. jako wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia Sądu z dnia 10 września 2015 r., odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, i jednocześnie jako wniosek o ustanowienie dla skarżącego adwokata w sprawie. Postanowienie w przedmiocie prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne - w trybie art. 165 p.p.s.a. Złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Rolą sądu jest w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu. Zmiany powyższych okoliczności muszą skutkować pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawcy, uzasadniającym zmianę uprzednio wydanego postanowienia (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 29 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 282/12; z dnia 9 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 336/14; z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie w dacie złożenia przez skarżącego ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w obrocie prawnym pozostawało postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2015 r. W myśl art. 259 § 3 p.p.s.a. postanowienie to ma skutki prawomocnego orzeczenia sądu. Niezależnie więc od tego, z jakiego powodu skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie z dnia 31 lipca 2015 r. do uzupełnienia danych zawartych w pierwszym wniosku, a także od faktu, że skarżący uiścił jednak wpis sądowy od skargi, Sąd był zobligowany do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, skoro skarżący go nie cofnął. Kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy - w zakresie, w jakim pokrywał się z pierwszym wnioskiem skarżącego w tym przedmiocie (tj. o zwolnienie od kosztów sądowych), podlegał zatem rozpoznaniu pod kątem przesłanek z art. 165 p.p.s.a. W tym zaś zakresie, w jakim poprzednio Sąd nie orzekał (tj. o ustanowieniu adwokata), wniosek należało rozpoznać jako złożony po raz pierwszy, w świetle przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w obu tych zakresach - poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Ocenę powyższą uzasadnić jednak należy tym, że przedstawione przez skarżącego informacje i wyjaśnienia są niepełne i niewystarczające dla wykazania, że znajduje się on w trudnej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przyznanie mu prawa pomocy. Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dodatkowo, jeśli oświadczenie strony zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji, uznając informacje zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy i piśmie uzupełniającym wniosek za niewystarczające, zasadnie skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 255 p.p.s.a. Zarządzeniem z dnia 9 lutego 2016 r. wezwał skarżącego do nadesłania dodatkowych informacji i poparcia ich stosownymi dokumentami źródłowymi. Nie można zgodzić się z zarzutem, że wezwanie to było zbyteczne. W aktach sprawy znajduje się napisane odręcznie pismo skarżącego z dnia 26 stycznia 2016 r. (k. 63-64), uzupełniające datowany na ten sam dzień wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony na formularzu PPF. Pismo to nie zostało zatem zagubione w sądzie. Wezwanie Sądu do uzupełnienia danych zawartych w drugim wniosku nie było również tożsame z pierwszym wezwaniem z dnia 31 lipca 2015 r., bowiem w tym kolejnym wezwaniu Sąd zaakcentował, że informacje dotyczące źródeł utrzymania i dochodów skarżący winien podać w odniesieniu nie tylko do tych uzyskiwanych w Polsce, ale i za granicą. Wśród wymaganych przez Sąd informacji było m.in. wskazanie miesięcznych wydatków ponoszonych przez skarżącego. Podkreślenia wymaga, że do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy czy też o zmianę wydanego już postanowienia w tym zakresie nie wystarczy jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej. Zgodnie z art. 246 p.p.s.a. wnioskodawca powinien udowodnić, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uniemożliwia mu poniesienie kosztów postępowania we własnym zakresie. Niewątpliwie na podstawie treści samego wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonego na urzędowym formularzu PPF, jak i pism skarżącego uzupełniających powyższy wniosek, nie było możliwe dokonanie rzetelnej oceny sytuacji finansowej i możliwości płatniczych skarżącego. Przyjmując nawet, że w trakcie pobytu u rodziny w Niemczech skarżący nie ponosi wydatków, skoro przebywa tam jako gość, powstaje pytanie o koszty jego utrzymania podczas pobytu w Polsce czy też chociażby koszty regularnych (comiesięcznych) podróży z Polski do Niemiec i z powrotem. Skarżący w żaden sposób nie wykazał, na co przeznacza kwotę ok. 250 euro (w przeliczeniu na złote - 1090,25 zł, wg kursu walut NBP, tabela nr 094/A/NBP/2016 z dnia 17 maja 2016 r.), otrzymywaną podczas comiesięcznych pobytów u rodziny w Niemczech tytułem "kieszonkowego". Kwestia ta budzi wątpliwości wobec oświadczenia skarżącego, że zalega z opłatami za mieszkanie, jak też nie posiada żadnych oszczędności, co każe uznać, że uzyskiwanych pieniędzy ani nie przeznacza na opłaty, ani ich nie odkłada. Należy też zwrócić uwagę, że w piśmie z dnia 26 stycznia 2016 r. skarżący nie wskazał konkretnej kwoty ponoszonych stałych wydatków w gospodarstwie domowym i nie udokumentował ich, argumentując to faktem, że wysokości tych wydatków w Polsce nie liczył. Wskazał, że są to skromne sumy, pozwalające na zakup chleba, margaryny i zupy w proszku. Takie ogólnikowe twierdzenia w żadnej mierze nie mogą stanowić podstawy dokonania rzetelnej analizy sytuacji finansowej skarżącego, której istotnym elementem jest wskazanie konkretnych kwot i rodzajów ponoszonych wydatków w gospodarstwie domowym. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. W analizowanym przypadku skarżący kilkukrotnie oświadczał, że nie korzystał i nie korzysta z zasiłków i innych form pomocy społecznej, uznając, że nie znajduje się w na tyle trudnej sytuacji, która uzasadniałaby korzystanie z tej pomocy. Jednocześnie jednak skarżący nie przedstawił zaświadczenia z urzędu pracy potwierdzającego jego status jako osoby bezrobotnej, ewentualnie z prawem do zasiłku, nie powołał się też na żadne okoliczności wskazujące, że chociażby podejmował próby znalezienia zatrudnienia w celu ustabilizowania swojej sytuacji materialnej - czy to w Polsce, czy za granicą (jak wielokrotnie podkreślał - w przedsiębiorstwie rodziny w Niemczech nie jest zatrudniony, a jedynie pomaga). Reasumując powyższe, mimo prawidłowego wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., skarżący nie przedstawił informacji kluczowych z punktu widzenia oceny jego sytuacji rodzinnej i majątkowej. Rzetelne i wyczerpujące przedstawienie źródeł i dochodów uzyskiwanych przez skarżącego w Polsce, jak i za granicą, w powiązaniu ze szczegółowym wyliczeniem kosztów utrzymania skarżącego w kraju i za granicą, wykazywałyby zaś jednoznacznie na rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze skarżącego, które Sąd mógłby poddać ocenie pod kątem zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podanie przez skarżącego ogólnikowych, niepełnych informacji w zakresie żądanym przez Sąd uniemożliwiło dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej skarżącego, a tym samym nie pozwoliło uznać deklaracji o zasadności przyznania mu prawa pomocy za wiarygodne. Strona składająca do sądu administracyjnego wniosek o przyznanie jej prawa pomocy musi liczyć się z koniecznością przedstawienia swojej sytuacji osobistej i majątkowej nie tylko w sposób zgodny z jej najlepiej pojętą starannością, ale i podać takie informacje i poprzeć je stosownymi dokumentami, które Sąd uzna za konieczne do oceny zasadności przyznania stronie prawa pomocy. Uchylając się od pełnej współpracy z Sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez Sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał, by spełniał ustawową przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy zarówno w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia adwokata. Zaskarżone postanowienie uznać zatem trzeba za prawidłowe. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.