II OZ 910/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 18 października 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia I. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 13 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Gl 307/12 odmawiającego przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. K. na decyzję Wojewody Ś. z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Gl 307/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania I.K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Wojewody Ś. z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie wymeldowania. Sąd wskazał, że w odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia 16 lutego 2012 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na w/w decyzję Wojewody Ś. z dnia [...] grudnia 2011 r., I. K. złożyła pismo z dnia 17 marca 2012 r. wnosząc między innymi o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że w chwili obecnej nie jest w stanie ponieść dodatkowego wydatku związanego z wpisem od skargi. Dalej wymieniła źródła dochodów oraz rodzaje wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego i małoletniej córki podając ich wielkość, a także wysokość comiesięcznej raty spłacanego przez nią kredytu. W związku z powyższym na podstawie art. 252 § 2 oraz art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej p.p.s.a.) wezwano stronę skarżącą do wypełnienia i nadesłania wniosku o przyznanie prawa pomocy sporządzonego na urzędowym formularzu PPF w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W przesłanym formularzu I. K. sporządziła zestawienie miesięcznych wydatków oraz podała źródła dochodów w łącznej wysokości około 5 000 zł brutto, na które składają się wynagrodzenie ze stosunku pracy, dochód z prowadzonej działalności gospodarczej oraz alimenty. Nadto oświadczyła ona, że jest właścicielem mieszkania o powierzchni 60 m2 oraz współwłaścicielem lokalu o powierzchni 72 m2, nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych ani też przedmiotów, których wartość przekraczałaby 3 000 euro. Dalej skarżąca podkreśliła, że w związku z toczącymi się postępowaniami przed sądami rejonowymi mającymi siedziby w miejscowościach innych niż miejsce jej zamieszkania, koszty dojazdów obciążają budżet domowy i ograniczają możliwości dodatkowego zarobkowania. Rozpatrując złożony wniosek Referendarz sądowy wezwaniem z dnia 14 maja 2012 r. zobowiązał stronę do uprawdopodobnienia okoliczności w nim podniesionych poprzez udokumentowanie wysokości osiąganych z różnych tytułów dochodów, a nadto do nadesłania dokumentów obrazujących poziom przeciętnych, miesięcznych wydatków przeznaczanych na utrzymanie się i potwierdzających fakt zaciągnięcia kredytu i wysokość rat. W piśmie z dnia 11 czerwca 2012 r. skarżąca oświadczyła, że z uwagi na krótki okres wyznaczony do udzielenia odpowiedzi i zaplanowany na ten czas urlop nie może przedstawić wszystkich żądanych dowodów, natomiast w załączeniu nadesłała między innymi kopie dokumentów potwierdzających wysokość opłat za mieszkanie w kwocie 530,15 zł oraz za energię elektryczną w kwocie 70,95 zł. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2012 r. Referendarz sądowy oddalił wniosek I. K. o przyznanie prawa pomocy. W piśmie z dnia 24 lipca 2012 r. I. K. wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnianiu podniosła, że analizując sytuację finansową skarżącej wzięto pod uwagę jedynie wydatki, które ponoszone są regularnie, natomiast w okresie wakacyjnym ulegają one podwyższeniu. Nie zgodziła się również z niezaliczeniem do niezbędnych wydatków kosztów zajęć pozalekcyjnych córki wskazując, że zgodnie z orzeczeniem psychologa dziecko posiada określone trudności w nauczaniu. Dalej skarżąca powołała się na niekorzystne działania wymiaru sprawiedliwości, między innymi związane z długim okresem rozpatrywania sprawy o podział majątku wspólnego toczącego się przed Sądem Rejonowym w P. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że brak jest podstaw do przyznania I. K. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd wskazał, że na obecnym etapie postępowania zasadniczym wydatkiem, do poniesienia którego może być zobowiązana strona składająca skargę jest wpis od tej skargi. W rozpoznawanej sprawie wpis ten wynosi 100 zł - zgodnie z treścią § 2 ust. 3 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.). Nie można zdaniem Sądu uznać, że sytuacja finansowa skarżącej, osiągającej przychód w łącznej kwocie 5 000 zł brutto, nie pozwala na poniesienie takiego wydatku. Osoba ubiegająca się o zwolnienie od kosztów sądowych powinna bowiem w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, a dopiero wówczas - gdy tak zgromadzone środki okażą się niewystarczające - może skutecznie złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy (tak: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 października 2010 r., sygn. akt I OZ 749/10, publ. Lex nr 742006). Wskazane przez skarżącą wydatki na telewizję kablową czy związane z okresem wakacyjnym nie mogą być zaliczone do koniecznych kosztów utrzymania. Również nie powinna być tu ujęta spłata zobowiązań wynikających z umów kredytowych. Sąd podzielił stanowisko zawarte w postanowieniu NSA z dnia 26 maja 2011 r. sygn. I FZ 130/11 (publ. CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl), w którym Sąd ten podkreślił, że wyjątkowość instytucji prawa pomocy, powodującej, że koszty wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego pokrywa Skarb Państwa, a zatem ogół obywateli, nie pozwala na zaakceptowanie dawania priorytetu regulowaniu przez osobę zainteresowaną tym postępowaniem zobowiązań prywatnoprawnych ponad daniny publiczne. Dodatkowo Sąd wskazał, że skarżąca pomimo wezwania nie dostarczyła dokumentów potwierdzających wysokość osiąganego przez nią dochodu z umowy o pracę i z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a z przedstawionego w formularzu zestawienia miesięcznych wydatków udokumentowała jedynie wydatki związane z czynszem i energią elektryczną. Co prawda wskazała ona na krótki okres czasu wyznaczony dla zebrania stosownej dokumentacji, jednak wezwanie to zostało jej prawidłowo doręczone w dniu 6 czerwca 2012 r., natomiast sprzeciw wniosła 24 lipca 2012 r. Uzyskanie dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji finansowej strony służy uzupełnieniu stanu wiedzy sądu o jej położeniu (tak: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2009 r., sygn. akt II GZ 332/08, publ. Lex nr 551914), a konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy (tak: Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 180/09, publ. Lex nr 552208). Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł, jak w sentencji postanowienia. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła I. K. Skarżąca załączyła kserokopie postanowień sądów w sprawach cywilnych, zwalniających byłego męża skarżącej od kosztów sądowych. Skarżąca podniosła, że osiągał on i osiąga dochody podobne do skarżącej. Ponadto, skarżąca wskazała, że z uwagi na rozpoczęcie roku szkolnego, musiała ponieść wydatki na podręczniki, ubezpieczenie i wycieczkę szkolną ponad 500 zł. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu wynika, że to na stronie składającej wniosek spoczywa ciężar wykazania, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że istnieją przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. W rozpatrywanej sprawie należało stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść wydatku związanego z uiszczeniem kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd I instancji zasadnie wskazał, że nie sposób uznać, iż sytuacja finansowa skarżącej, osiągającej dochód w łącznej kwocie 5 000 zł brutto, nie pozwala na poniesienie wydatku, jakim jest na obecnym etapie postępowania wpis od skargi wynoszący 100 zł. Zestawiając bowiem dochód skarżącej z wykazanymi przez nią koniecznymi kosztami utrzymania, brak jest podstaw do uznania, że skarżąca nie dysponuje środkami pieniężnymi, które mogłaby przeznaczyć na opłacenie powyższego wpisu. Ponadto w niniejszym przypadku należy mieć również na uwadze, że skarżąca jest właścicielką mieszkania o powierzchni ok. 60 m2 i współwłaścicielką lokalu o powierzchni 72 m2. Jest ona więc w posiadaniu majątku, który w żadnym przypadku nie pozwala zaliczyć jej do osób ubogich. Ponadto należy zauważyć, że Sąd I instancji wzywał skarżącą do złożenia dokumentów, które miały umożliwić ustalenie jej stanu majątkowego. Zgodnie z treścią art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżąca pomimo wezwania nie dostarczyła dokumentów potwierdzających wysokość osiąganego przez nią dochodu z umowy o pracę i z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a z przedstawionego w formularzu zestawienia miesięcznych wydatków udokumentowała jedynie wydatki związane z czynszem i energią elektryczną. Wobec powyższego WSA w Gliwicach nie miał możliwości ustalenia jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącej. Niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony. Wskazać także należy, że koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Prawidłowo zatem Sąd I instancji uznał, że kredyt zaciągnięty przez skarżącą nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Okoliczność zwalniania byłego męża skarżącej z kosztów sądowych w sprawach cywilnych pozostaje zaś poza zakresem rozpoznania niniejszej sprawy. Rozpoznając sprawę Sąd I instancji miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji tym wymogom sprostał. Dokonana ocena sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej pod kątem przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a jest prawidłowa i nie została skutecznie podważona w zażaleniu. W zaskarżonym postanowieniu szczegółowo, wnikliwie i rzetelnie, w oparciu o zawarte we wniosku skarżącej informacje, rozważono wszelkie okoliczności istotne dla jego rozstrzygnięcia. Rozważania te znalazły szczegółowe odzwierciedlenie w logicznych wywodach zawartych w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.