III AZP 6/90

Sąd Najwyższy z udziałem prokuratora W. Grudzieckiego, w sprawie ze skargi Zofii S. na decyzję Dyrektora Wydziału Planowania Przestrzennego, Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Urzędu Wojewódzkiego w L. w przedmiocie odmowy zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego poza granicami Polski po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie - Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie postanowieniem z dnia 27 lutego 1990 r. SA/Lu 589/89 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 Kpc w związku z art. 211 Kpa: Czy ma zastosowanie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1989 nr 14 poz. 74 ze zm./ dotyczący zaliczenia repatriantom mienia nieruchomego pozostawionego poza granicami Polski w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste, lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, w nawiązaniu do umów międzynarodowych zawartych w tym przedmiocie w dniu 9 września 1944 r. pomiędzy PKWN a BSRR i USRR i w dniu 22 września 1944 r. z ZSRR w sprawie ewakuacji obywateli polskich z terenów należących do tych Republik oraz z terytorium obywateli tych Republik, a nie objętych zawartą umową międzynarodową z dnia 25 marca 1957 r. pomiędzy PRL a ZSRR, i w nawiązaniu do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1988 r. w sprawie III AZP 17/87 /OSNCP 1989 z. 7-8 poz. 118/, w przypadku gdy osoba ta powróciła do kraju w 1958 r. a więc po dacie 23 maja 1957 r., a opóźnienie przyjazdu do Polski nastąpiło z przyczyn od niej niezależnych, mimo że czyniła z tym związane odpowiednie starania od ponad trzech lat przed przyjazdem do kraju; gdyby miała możność bezzwłocznego powrotu do Polski przyjazd do kraju nastąpiłby trzy lata wcześniej? podjął uchwałę następującej treści: Decyzją z dnia 28 lutego 1989 r. (...) Kierownik Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w L. odmówił Zofii S. zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego na terenie ZSRR na poczet nabywanego od Skarbu Państwa lokalu mieszkalnego. Dla takiego załatwienia sprawy przesądzające znacznie miało ustalenie - jak to wynika z uzasadnienia powołanej decyzji - że Zofia S. przybyła do Polski z ZSRR w 1958 r. a więc, że repatriowała się na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. między Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej /Dz.U. nr 47 poz. 222/. Decyzję tę utrzymał w mocy decyzją z dnia 27 marca 1989 r. nr (...) Dyrektor Wydziału Planowania Przestrzennego, Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Urzędu Wojewódzkiego w L. Organy obu instancji oparły się na wykładni art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz.U. nr 22 poz. 99/ przyjętej w uchwale składu trzech sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1988 r. III AZP 17/87 /OSNCP 1989, z. 7-8 poz. 118/. W uchwale tej Sąd Najwyższy wyjaśnił, że art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie dotyczy osób, które skorzystały z prawa do repatriacji na podstawie powołanej umowy z rządem ZSRR z dnia 25 marca 1957 r. Na decyzję Dyrektora Wydziału Planowania Przestrzennego, Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Zofia S. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucając naruszenie art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości przez bezpodstawne wyłączenie z zakresu zastosowania tego przepisu repatriantów przybyłych do Polski, po 1957 r. Wykładnia taka jest - zdaniem skarżącej - szczególnie niesprawiedliwa w stosunku do osób takich jak skarżąca, które nie repatriowały się przed 1957 r. z przyczyn od nich niezależnych. Rozpoznając wymienioną skargę Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie - Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne, które wynika z wątpliwości co do przyjętego przez Sąd Najwyższy ograniczenia zastosowania art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości do repatriantów sprzed marca 1957 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Według art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości /t.j. Dz.U. 1989 nr 14 poz. 74 ze zm./ uprawnienie do zaliczenia na poczet m.in. ceny nabycia stanowiącej własność Państwa działki budowlanej oraz położonych na niej domów, budynków lub lokali uzyskały osoby, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą. W uchwale z dnia 26 lutego 1988 r. /III AZP 17/87/ Sąd Najwyższy poddał ocenie następujące umowy międzynarodowe, o które może chodzić w powołanym przepisie: - układy podpisane przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z Rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz w dniu 22 września 1944 r. z Rządem Litewskiej SRR, dotyczące ewakuacji obywateli polskich z terytoriów tych republik, oraz - umowę zawartą w dniu 25 marca 1957 r. między Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej /Dz.U. nr 47 poz. 222/. Wyrażając wówczas pogląd o nieodpowiedniości tej ostatniej umowy do regulacji z art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu co do tej nieruchomości Sąd Najwyższy miał na względzie wynikające z tej umowy uprawnienia repatriantów do wywiezienia z ZSRR mienia osobistego użytku oraz rozporządzenia mieniem nieruchomym - zgodnie z ustawodawstwem radzieckim i przy ewentualnej pomocy władz radzieckich czy polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych. Z tego powodu treść umowy z dnia 25 marca 1957 r. nie stwarzała - stosownie do uzasadnienia omawianej uchwały - podstawy do twierdzenia, że repatriowani obywatele polscy utracili własność pozostawionego w ZSRR majątku nieruchomego i z tego tytułu uprawnieni są do ekwiwalentu przewidzianego w art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Inna była natomiast sytuacja obywateli polskich ewakuowanych z ZSRR przed wejściem w życie umowy z dnia 25 marca 1957 r. Na podstawie bowiem powołanych układów ewakuacyjnych z 1944 r. pozbawieni zostali możliwości dysponowania majątkiem nieruchomym, który przychodził - z mocy tych układów - na własność Państwa Radzieckiego. Przedstawione stanowisko Sądu Najwyższego, na które powołały się organy administracyjne w sprawie z wniosku Zofii S. oraz Naczelny Sąd Administracyjny w przedstawionym zagadnieniu prawnym nie zostało jednak w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowane, a przeciwnie - w innych orzeczeniach - Sąd Najwyższy wskazał na potrzebę jednolitego traktowania uprawnień do ekwiwalentu za pozostawione w ZSRR mienie nieruchome wszystkich obywateli polskich, którzy odpowiadają zasadniczym warunkom każdej z wymienionych umów międzynarodowych. Wskazywano mianowicie na wspólne wszystkim tym umowom ich postanowienia zasadnicze, których odniesienie do rozważanego problemu nie może być osłabione przez interpretację postanowień szczegółowych dotyczących zagadnień drugorzędnych lub porządkowych /np. orzeczenia: z dnia 21 września 1989 r. II CR 369/89 oraz II CR 84/89 z dnia 2 maja 1989 r./. Najpełniejszy wyraz swemu stanowisku odmiennemu od tego, o którym mowa w uchwale z dnia 26 lutego 1988 r. III AZP 17/87, dał Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90, mianowicie, że: "Osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej między Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej /Dz.U. nr 47 poz. 222/, które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce na terenach nie wchodzących w skład obecnego Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych - przysługują uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /Dz. U. 1989 r. Nr 14 poz. 74 ze zm./" Skład Sądu Najwyższego rozpoznający zagadnienie prawne przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela powyższe stanowisko oraz przedstawioną w uzasadnieniu uchwały argumentację. W zakresie wynikającym z rozważanego zagadnienia prawnego zasadnicze znaczenie mają następujące względy. Stosownie do postanowień każdego z wymienionych układów z 1944 r. /"republikańskich"/, zawartych w ich art. 3 pkt 6, osobom ewakuowanym zwraca się wartość pozostawionego po ewakuacji dobytku ruchomego i pozostawionych nieruchomości /w przypadku układu z Litewską SRR z wyjątkiem ziemi/ według oceny ubezpieczeniowej lub oceny pełnomocników i przedstawicieli stron zgodnie z ustawami obowiązującymi w Państwie Polskim i w przygranicznych republikach radzieckich. W umowach tych zatem chodziło o zobowiązanie się do świadczeń ekwiwalentnych za mienie faktyczne pozostawione bez różnicowania sytuacji prawnej repatriantów w zależności od przyczyny pozostawienia mienia na terenie ZSRR. Ta zasada ekwiwalentu za nieruchomości pozostawione na terenach wschodnich nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa ma pełne zastosowanie także do osób, które powróciły do kraju na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. Wprawdzie ta ostatnia umowa nie zawiera odpowiednika art. 3 pkt 6 układów "republikańskich", jednakże była kontynuacją /a więc miała charakter uzupełniający/ uprzednio zawartych umów ewakuacyjnych, których zasadniczych postanowień nie zmieniała. Wynika to zresztą wyraźnie z celów tej umowy o uregulowaniu terminu i trybu "dalszej repatriacji" osób narodowości polskiej, które nie wyjechały do Polski "na podstawie poprzednio zawartych umów polsko-radzieckich." Określonych w art. 3 pkt 6 "umów republikańskich" zasad ekwiwalentności za pozostawione mienie nie uchyliły postanowienia art. 8 umowy z dnia 25 marca 1957 r., dotyczące możliwości rozporządzenia przez repatriantów ich mieniem, przede wszystkim ze względu na faktyczne i prawne w tym zakresie ograniczenia. Chodziło tu przede wszystkim o niedopuszczalność obrotu gruntami, które stały się własnością państwa radzieckiego, a także o sytuacje faktyczne repatriacji z terenów zesłania, np. z Kazachstanu, co uniemożliwiło rozporządzenie także np. domem mieszkalnym pozostawionym na terenach wschodnich nie wchodzących obecnie w skład obszaru Państwa. W uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że nie jest dopuszczalna wykładnia, która prowadziłaby do niezrozumiałego zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli polskich w zależności od faktów i zjawisk, na które nie mieli oni żadnego wpływu, oraz że: "Podobieństwo sytuacji całej społeczności polskiej - mieszkańców ziem wschodnich Rzeczypospolitej nakazuje równe ich traktowanie, odpowiadające poczuciu sprawiedliwości i zasadzie równości obywateli wobec obowiązującego prawa." Z przytoczonych względów na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.