III OSK 7684/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Korzeniowski, Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak, Sędzia del. NSA Grzegorz Jankowski (spr.), po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej K.W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 2171/20 w sprawie ze skargi małoletniej K.W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M.W.r na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 maja 2021r., sygn. akt II SA/Wa 2171/20 oddalił skargę małoletniej K.W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] września 2020 r. nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Sądu I instancji, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, prawidłowo organ wywiódł, że nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 53 z późn.zm.) warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. W niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co wykluczyło możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawierają definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania", przy czym zgodnie z wypracowanym stanowiskiem doktryny organ przyjął, że pojęcie to odnieść należy do kwoty najniższej emerytury. Z akt sprawy wynika, że w dacie orzekania małoletnia dysponowała niezbędnymi środkami utrzymania. Skarżąca pozostaje w 4-osobowym gospodarstwie domowym. Dochód na jedną osobę w rodzinie wynosi 1.293,80 zł brutto i przekracza wysokość najniższej emerytury, która od 1 marca 2020 r. wynosi 1.200,00 zł brutto. Tym samym porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury nie można przyjąć, że nie posiada ona niezbędnych środków utrzymania. Skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika wniosła od powyższego wyroku skargę kasacyjną, zarzucając mu naruszenie: 1/ przepisów postępowania, tj.: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. przez oddalenie przez WSA skargi w sytuacji, w której zaskarżona decyzja nie zawierała w uzasadnieniu jakiegokolwiek konkretnego odniesienia do indywidualnej sytuacji skarżącej kasacyjnie i jej rodziny, w tym kosztów utrzymania skarżącej kasacyjnie oraz jej rodziny, ograniczając się jedynie do wskazania przychodu na osobę w gospodarstwie domowym skarżącej kasacyjnie i konstatacji, że przekracza on kwotę minimalnej emerytury; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi przez WSA w sytuacji, w której Prezes ZUS nie dokonał jakichkolwiek ustaleń faktycznych ani jakiejkolwiek oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, w zakresie spełniania przez skarżącą kasacyjnie pozostałych, poza przesłanką "braku niezbędnych środków utrzymania", przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ww. ustawy; 2/ przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach przez błędne przyjęcie, że nawet minimalne przekroczenie nie zastrzeżonego ustawowo progu dochodowego skutkuje automatyczną koniecznością wydania decyzji odmownej osobie ubiegającej się o świadczenie specjalne, w sytuacji w której umieszczenie w ww. przepisie nieostrej, nieobwarowanej żadnymi skonkretyzowanymi limitami, przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" było celowym zabiegiem ustawodawcy mającym na celu przydanie Prezesowi ZUS elastyczności w kwestii przyznawania świadczeń specjalnych. W oparciu o powyższe skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie. Nadto pełnomocnik wniósł o przyznanie z urzędu kosztów pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wg norm przepisanych oświadczając, że nie zostały one uiszczone w całości ani w części. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ uznając ją za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W związku z wyrażeniem zgody przez wszystkie strony postępowania na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., na podstawie art. 182 § 2 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) dalej: p.p.s.a. sprawę skierowano do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu. Za bezzasadne uznać należy zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Pomijając fakt, że art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. nie był przez Sąd I instancji stosowany, to warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie tego przepisu jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Oznacza to, że Sądowi I instancji można zarzucić naruszenie ww. przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził takie naruszenie prawa, a mimo to nie spełnił dyspozycji powołanej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia. Natomiast w rozpatrywanej sprawie przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie w tej sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż Sąd ten nie stwierdził takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Sąd dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy prawa nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Jeśli zatem z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, że rozstrzygnięcie wydane w oparciu o treść art. 151 p.p.s.a. jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej. Podkreślić przy tym należy, że samo wydanie wyroku niezgodnego z oczekiwaniem skarżącej kasacyjnie nie może być utożsamiane z uchybieniem powołanym normom. Analiza skargi kasacyjnej w zakresie uzasadnienia rozpatrywanego zarzutu wskazuje zaś, że w istocie sprowadza się ono jedynie do polemiki z ustaleniami stanu faktycznego i jego oceną dokonaną przez organ orzekający w sprawie, którą Sąd I instancji zaaprobował. Podobnie skutku nie mógł odnieść zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Wskazać należy, iż istota sporu sprowadza się do oceny spełnienia przez skarżącą kasacyjnie braku posiadania niezbędnych środków utrzymania, gdyż niespełnienie tej przesłanki skutkowało oddaleniem skargi przez Sąd I instancji. Zaznaczyć należy, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, lecz jego przyznanie uwarunkowane jest łącznym spełnieniem przesłanek określonych w art. 83 ww. ustawy. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter. Dopiero po ustaleniu wystąpienia łącznie powyższych przesłanek uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. W niniejszej sprawie brak spełnienia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania wykluczył możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia. Odnosząc się do powyższego wyjaśnić należy, że przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, z 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, z 7 października 2021 r., sygn. I OSK 4478/21). Wówczas ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 przywołanej ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Z tego też powodu nie można było uznać za zasadne zarzutów dotyczących niewystarczającego wyjaśnienia sprawy, w tym potrzeb i sytuacji gospodarstwa domowego skarżącej kasacyjnie. Podkreślić należy, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Skoro w rozpoznawanej sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, to Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącej kasacyjnie o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, wyjaśnić należy, iż w niniejszej sprawie działa on na zasadzie prawa pomocy. Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego (art. 254 § 1 p.p.s.a.), który rozpoznaje wniosek w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 p.p.s.a.