III OSK 921/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędzia NSA Mirosław Wincenciak po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2018 r. sygn. akt II SAB/Wa 384/18 w sprawie ze skargi E. J. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia [...] maja 2017 r. 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. odstępuje od zasądzenia na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 30 listopada 2018 r. sygn. akt II SAB/Wa 384/18 po rozpoznaniu sprawy ze skargi E. J. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w przedmiocie rozpoznania wniosku z 10 maja 2017 r., na podstawie art. 149 § 1 pkt 1, § 1a oraz § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a." zobowiązał Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji do rozpoznania wniosku skarżącej E. J. z [...] maja 2017 r. w terminie 1 miesiąca od daty doręczenia odpisu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy (pkt 1), stwierdził, że przewlekłe prowadzenie postępowania miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa (pkt 2), przyznał E. J. od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji sumę pieniężną w wysokości 1.000 złotych (pkt 3) oraz zasądził od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz E. J. kwotę 480 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 4). W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarga jest zasadna, a organ administracji dopuścił się przewlekłości. Sąd miał na uwadze, że organ nie rozpatrzył wniosku z [...] maja 2017 r. do dnia wyrokowania, czyli przez ponad 18 miesięcy. Ponadto w ocenie Sądu pierwszej instancji nie można przyjąć, że organ działał w sprawie wnikliwie i szybko, czy też bez zbędnej zwłoki monitorował sprawę. Organ co prawda kierował kilkakrotnie do skarżącej informacje o przedłużeniu terminu załatwienia sprawy, ale żadnego z nich nie dotrzymał. Przewlekłość ta miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, o czym przesądza tak czas trwania postępowania, jak i brak działań ze strony organu zmierzających do jak najszybszego zakończenia postępowania. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art.149 § 1a p.p.s.a. przez stwierdzenie, że przewlekłe prowadzenie postępowania miało miejsce z rażącym naruszeniem prawa, w sytuacji, gdy działanie organu nie wynikało ze złej woli organu, czy też z chęci lekceważenia strony postępowania, ale z konieczności podjęcia przez organ szeregu czynności, w szczególności zebraniu materiału dowodowego i jego wnikliwej analizy. Minister właściwy do spraw wewnętrznych, aby wydać decyzję w przedmiocie wyłączenia stosowania art. 15c, art. 22a i art. 24a musi dokonać wszechstronnego i wnikliwego zbadania przedmiotowej sprawy, co wymaga podjęcia przez organ administracji szeregu czynności wyjaśniających. Podkreślić należy, że w przedmiotowej sprawie organ w chwili wniesienia przez skarżącą wniosku z [...] maja 2017 r. nie dysponował materiałem dowodowym i dlatego w pierwszej kolejności na organie ciążył obowiązek wystąpienia do Zakładu Emerytalno – Rentowego MSWiA z zapytaniem czy skarżąca pobiera świadczenie emerytalne/rentowe/rentowe rodzinne oraz za jakie okresy służby i w jakich formacjach. Następnie ustalenia wymagało, czy skarżąca podlega (ewentualnie za jakie okresy, służba w jakich formacjach) regulacjom ww. ustawy (art. 15c, art. 22a, art. 24a). W przypadku potwierdzenia powyższego konieczne było wystąpienie do Instytutu Pamięci Narodowej Narodowi Polskiemu - z prośbą o przekazanie informacji o przebiegu służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy, a także przekazanie informacji pozwalających na ocenę ustawowego wymogu dotyczącego rzetelnego wykonywania zadań i obowiązków po dniu 12 września 1989 r., w szczególności z narażeniem zdrowia i życia. Ponadto niezbędne było wystąpienie do formacji, w których skarżąca pełniła służbę, lub jej następcy prawnego, z prośbą o weryfikację okresów służby skarżącej pod kątem przedstawionego powyżej ustawowego wymogu dotyczącego rzetelnego wykonywania zadań i obowiązków po dniu 12 września 1989 r., w szczególności z narażeniem zdrowia i życia. Zatem w tym zakresie, co jest najważniejsze w sprawie, organ jest zależny od sprawności i szybkości przekazywania materiałów dowodowych koniecznych do wydania orzeczenia w sprawie przez właściwe organy. Ponadto wniosek z [...] maja 2017 r. został wniesiony przedwcześnie, tj. przed wydaniem przez organ emerytalno - rentowy decyzji o ponownym ustaleniu wysokości emerytury skarżącej oraz decyzji o ponownym ustaleniu wysokości renty inwalidzkiej skarżącej ([...] lipca 2017 r.) oraz przed uzyskaniem wiedzy o dacie zwolnienia ze służby ([...] lipca 2017 r.), o wydanych decyzjach, wysłudze strony oraz informacji o przebiegu służby z IPN ([...] sierpnia 2017 r.). Ponadto informację o przebiegu służby z akt osobowych IPN organ uzyskał [...] stycznia 2018 r., a informację o przebiegu służby z Policji [...] stycznia 2018 r., 2. art. 149 § 2 w związku z art. 154 § 7 w zw. z § 6 w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a. przez przyznanie E. J. od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji sumy pieniężnej w wysokości 1.000 zł złotych, w sytuacji, gdy przyznanie sumy pieniężnej jest fakultatywne, a jej wysokość powinna zostać uzasadniona, a suma pieniężna nie ma charakteru odszkodowawczego. W oparciu o tak sformułowane zarzuty Minister wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Zwrócił się ponadto o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarządzeniem z 20 kwietnia 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił się do pełnomocników stron o nadesłanie odpisu aktu zgonu skarżącej oraz o wskazanie jej następców prawnych. Pismem z 5 maja 2021 r. Minister Spraw Wewnętrznych Administracji wskazał, że w jego ocenie przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków o charakterze ściśle związanym z osobą zmarłej. W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA z 7 czerwca 2021 r., pismem z 15 czerwca 2021 r. Urząd Stanu Cywilnego w K. nadesłał odpis skrócony aktu zgonu E. J., z którego wynika, iż skarżąca zmarła w dniu [...] listopada 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był w pierwszej kolejności zbadać, czy w niniejszej sprawie nie nastąpiła nieważność postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznał sprawę i wydał wyrok 30 listopada 2018 r., tj. już po śmierci strony skarżącej, co nastąpiło [...] listopada 2018 r. (odpis skrócony aktu zgonu – k. 50). Powyższe oznacza skierowanie wyroku do osoby nieposiadającej zdolności sądowej. Zaskarżony wyrok podlega zatem uchyleniu z uwagi na zaistnienie okoliczności skutkującej nieważnością postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. Dodać przy tym należy, że fakt, iż okoliczność śmierci skarżącej nie była znana Sądowi pierwszej instancji w dniu wydania zaskarżonego wyroku, nie może mieć przy tym znaczenia, bowiem skierowane rozstrzygnięcia do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 11 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 740/11, LEX nr 795293 i wyrok NSA z 11 marca 2020 r. sygn. akt II FSK 892/18, LEX nr 3022483). Z tych względów NSA uznał, iż w sprawie doszło do nieważności postępowania, którą to okoliczność Sąd bierze pod uwagę z urzędu. Skierowanie wyroku do osoby pozbawionej zdolności sądowej powoduje, że bezprzedmiotowe jest odnoszenie się do zarzutów skargi kasacyjnej (zob. wyrok NSA z 20 kwietnia 2011 r. sygn. akt II OSK 2156/10, LEX nr 1081759). Zaskarżony wyrok podlega bowiem uchyleniu niezależnie od trafności podstaw kasacyjnych. Odnosząc się natomiast do stanowiska Ministra Spraw Wewnętrznych Administracji, iż przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków o charakterze ściśle związanym z osobą zmarłej, stwierdzić należy że rozważania te są przedwczesne. Umorzenie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, na podstawie art. 161 § 1 pkt 2 w zw. z art. 193 p.p.s.a., doprowadziłoby do uprawomocnienia się wyroku skierowanego do osoby zmarłej. Kwestia umorzenia postępowania sądowego będzie mogła zostać rozważona na etapie ponownego rozpoznania sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 183 § 1 i § 2 pkt 2 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny oceni, czy dopuszczalne jest umorzenie postępowania w kontekście tego, czy przedmiot niniejszego postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego. Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpiono od zasądzenia na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, uznając że uchylenie wyroku z uwagi na nieważność postępowania sądowego, tj. niezależnie od zarzutów wywiedzionej przez organ skargi kasacyjnej, stanowi szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu powyższego przepisu.