I SA/Bk 118/06

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału I: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] stycznia 2006 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od VI do XII 1998 r. p o s t a n a w i a oddalić wniosek. M. B. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (k. 225, 229). Wnioskodawca stwierdził, że uiszczenie na obecnym etapie kosztów sądowych przekracza w znacznym stopniu jego możliwości finansowe, z uwagi na to, że co miesiąc wydaje ogromne sumy pieniędzy na leki dla siebie i żony (nadciśnienie, choroby skórne i alergie). Wnioskodawca mieszka razem z żoną. Skarżący otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 4.223,12 zł, zaś jego żona M. B. wynagrodzenie w wysokości 3.500 zł. Wnioskodawca jest współwłaścicielem domu w zabudowie szeregowej o pow. [...] m² oraz mieszkania o powierzchni [...] m2 położonego w B., w którym zamieszkuje córka. Skarżący wskazał, iż w chwili obecnej spłaca kredyt zaciągnięty na zakup samochodu marki S. – 1.100 zł netto, zaś małżonka spłaca kredyt za mieszkanie – 1050 zł oraz kredyt na remont domu – 250 zł. Dodatkowo podniósł, iż pozostała kwota wynagrodzenia wystarcza jedynie na niewielkie potrzeby życiowe. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego tut. Sądu M. B. oświadczył, iż koszty miesięczne związane z bieżącym utrzymaniem jego dwuosobowej rodziny przedstawiają się następująco: energia elektryczna – 240 zł, woda – 100 zł, telefon oraz Internet – 210 zł, zakup żywności – 1.500 zł, lekarstwa – 150 zł, opieka medyczna – 200 zł, gaz, w tym również woda – 400 zł oraz koszt eksploatacji samochodu S. O., rok produkcji [...] – 500 zł. Wskazał także, iż rata miesięczna kredytu za samochód wynosi 1.090 zł, a ponadto spłaca pożyczkę z kasy zakładowej w wysokości 3.570 zł, gdzie rata miesięczna wynosi 170 zł. Do pisma tego skarżący dołączył zaświadczenie z zakładu pracy o otrzymywanym wynagrodzeniu za trzy ostatnie miesiące, w wysokości brutto 5.149,10 zł (k. 239), terminarz spłat umowy kredytowej za samochód (k. 240) oraz wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1.12.2008 roku do 28.02.2009 roku (k. 241-243). W celu uzyskania dodatkowych informacji, a w szczególności wyjaśnienia wątpliwości dotyczących wysokości uzyskiwanych dochodów, w tym ewentualnych dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej, a także potwierdzenia wysokości ponoszonych wydatków referendarz sądowy tutejszego Sądu w dniu 16 marca 2009 roku (k. 245) ponownie wezwał skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia i przedłożenia dokumentów źródłowym. Wątpliwości takie powstały również na skutek dołączonego do sprawy wyciągu z rachunku bankowego, który na dzień 28.02.2009 roku wskazywał debet w wysokości 4.354,04 zł (k. 241-243) W zakreślonym terminie M. B. nie udzielił żadnej odpowiedzi. Należy mieć na uwadze, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji z art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym (w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych) - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunkiem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (vide: postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07- nie publikowane). Zgodnie natomiast z art. 252 § 1 powołanej ustawy, wniosek o przyznanie prawa pomocy winien zawierać oświadczenie strony obejmujące, między innymi, dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Wykładnia przytoczonych przepisów prawa wskazuje, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa. Wniosek ten powinien również obejmować dane, umożliwiające rzetelną ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Stosownie do wezwania Sądu z dnia 16 marca 2009 r. wnioskodawca został zobligowany na podstawie art. 255 cytowanej ustawy do złożenia w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania oświadczenia, w którym należało wskazać: wysokość netto wynagrodzenia wnioskodawcy i jego żony, a także dochodu uzyskiwanego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. W tym samym terminie zobowiązano skarżącego do przedłożenia: dokumentu poświadczającego wysokość wynagrodzenia za pracę osiąganego przez żonę wnioskodawcy oraz dokumentów potwierdzających wysokość miesięcznych wydatków ponoszonych przez rodzinę skarżącego. Wnioskodawca jednakże nie zadośćuczynił powyższemu wezwaniu i nie przedłożył żądanych dokumentów i informacji. Fakt ten uniemożliwia dokonanie pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji materialnej i rodzinnej strony, w kontekście podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dodać należy, że w niniejszej sprawie był już złożony przez stronę wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, a postępowanie w tej kwestii zostało zakończone prawomocnym postanowieniem z dnia 20 września 2006 r. oddalającym wniosek (zażalenie strony na powyższe rozstrzygnięcie NSA oddalił w postanowieniu z 18 grudnia 2006 r., sygn. akt I FZ 611/06). Ponadto prawomocnym postanowieniem z dnia 10 stycznia 2008 roku oddalono również wniosek strony o ustanowienie adwokata (zażalenie strony zaś postanowieniem z dnia 27 maja 2008 roku, sygn. akt I FZ 154/08 zostało oddalone). Przy ponownym złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, należało zatem ustalić, czy sytuacja majątkowa lub rodzinna na tyle uległa zmianie, aby uzasadnione było uwzględnienie wniosku. Wobec nie przedłożenia przez wnioskodawcę wskazanych wyżej żądanych informacji, uznać należy, iż nie wykazano, że sytuacja majątkowa i osobista uległa zmianie, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów. Dane dotyczące dochodów przedstawione we wniosku oraz w złożonych dokumentach uzasadniają stwierdzenie, że M. B. znajduje się w stosunkowo dobrej sytuacji materialnej. Wnioskodawca otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 5.149,10 zł brutto (k. 239, zaświadczeniem o zarobkach w [...] B.), a z oświadczenia wynika, że jego żona M. B. otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 3.500 zł brutto (w dacie poprzedniego rozpoznawania wniosku otrzymywała wynagrodzenie 2.300 zł brutto). Małżonkowie nie mają nikogo na swoim utrzymaniu i zamieszkują w domu znajdującym się w zabudowie szeregowej o pow. [...] m². Ponadto posiadają mieszkanie o powierzchni [...] m2 położone w Białymstoku, w którym zamieszkuje córka oraz samochód osobowy S. O., rok prod. [...]. Wydatki związane bieżącym utrzymaniem dwuosobowej rodziny skarżącego zamykają się kwotą 3.300 zł. Dodatkowo skarżący wraz z małżonką spłacają kredyt zaciągnięty na zakup samochodu marki S. – 1.090 zł, kredyt za mieszkanie córki – 1.050 zł, kredyt na remont domu – 250 zł oraz pożyczkę zakładową – 170 zł. W sumie zatem zgodnie ze złożonym oświadczeniem skarżący, co miesiąc wydaje na bieżące utrzymanie 5.860 zł. Natomiast uzyskiwane wspólnie z małżonką dochody wynoszą 8649,10 zł brutto. Niemniej jednak należy wskazać, iż fakt spłaty kredytu zaciągniętego na zakup samochodu – 1.090 zł miesięcznie – prowadzi do wniosku, że M. B. znajduje się w dobrej sytuacji materialnej. Skoro wnioskodawca zaciągnął kredyt na zakup samochodu, a następnie jego rodzina zaciągnęła następne kredyty tj. na zakup mieszkania i remont domu oraz pożyczkę z zakładu pracy, musiało się to mieścić w ich możliwościach finansowych, tzn. wnioskodawca oceniał swoją sytuację jako na tyle dobrą, że będzie w stanie spłacać kredyty, jednocześnie ponosząc wydatki związane z utrzymaniem. Twierdzenie, że konieczność spłaty kredytów konsumpcyjnych powinna powodować zwolnienie od kosztów sądowych jest niezrozumiałe, bowiem koszty sądowe nie mogą zaś być stawiane jako ostatnie w kolejności ich zaspokajania. Podkreślić przy tym należy, iż spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki (poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie, do których nie zalicza się np. kosztów związanych z posiadaniem Internetu) nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną, jaką jest wpis sądowy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 9.02.2005 roku "fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy" (sygn. OZ 1363/04). M. B. ponadto nie przedstawił innych okoliczności, które mogłyby uzasadniać jego wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, iż nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych na bieżące utrzymanie rodziny (np. rachunków czy też faktur za energię elektryczną, gaz, telefon czy też związanych z ponoszeniem kosztów leczenia). W tych okolicznościach należy zatem uznać, iż uzyskiwane dochody niewątpliwie pozwalają wnioskodawcy na ponoszenie wydatków związanych z utrzymaniem dwuosobowej rodziny, w tym wydatków na leczenie, zaś stan konta bankowego nie odzwierciedla rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Koszty sądowe w niniejszej sprawie aktualnie sprowadzają się do wpisu w wysokości 715 zł. Ustalone okoliczności a przede wszystkim wysokość uzyskiwanych dochodów pozwalają stwierdzić, że M. B. jest w stanie uiścić wpis od skargi kasacyjnej, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Końcowo należy podnieść, iż dodatkowo trzeba pamiętać, że prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich", a do takiej kategorii skarżących, nie można zaliczyć wnioskodawcy, którego rodzina ma stałe źródło utrzymania oraz majątek, który na obecnym etapie postępowania jest większy, bowiem wnioskodawca posiada jeszcze oprócz domu mieszkanie. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 "prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu". Bez wątpienia skarżącego nie można zaliczyć do takiej kategorii wnioskodawców. Powyższe ustalenia nie dają podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym. W związku z tym, stosując przepisy art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.