I SA/Bk 497/08

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału I: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. F. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi M. F. i W. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] września 2008 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia wznowionego postępowania zakończonego decyzją ostateczną w sprawie odmowy stwierdzenia nadpłaty i zwrotu podatku akcyzowego p o s t a n a w i a 1. przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 (stu) zł, 2. w pozostałym zakresie wniosek oddalić. M. F. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego podając, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną A. B. F. oraz dwójką dzieci. Wnioskodawca wskazał ponadto, iż na miesięczny dochód rodziny składają się wynagrodzenia za pracę, uzyskiwane przez jego i współmałżonkę, w wysokości około 8.700 zł brutto. W skład majątku M. F. wchodzi mieszkanie o powierzchni [...] m2. Skarżący posiada zgromadzone oszczędności w kwocie 12.000 zł (k. 17-18). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego tut. Sądu z dnia 11 grudnia 2008 roku M. F. oświadczył, że miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymaniem jego rodziny wynoszą około 3.051 zł, na które składa się: energia elektryczna – 50 zł, gaz ziemny – 11 zł, telefon stacjonarny - 80 zł, telewizor i Internet – 74 zł, woda ciepła i zimna - 140 zł, czynsz - 423 zł, opłata za przedszkole – 250 zł, lekarstwa – 100 zł, zakup żywności – 800 zł, dojazdy do pracy – 100 zł, wydatki na odzież i środki czystości – 400 zł oraz opłata za studia (semestr 3.740 zł) - 623 zł. Dodatkowo wnioskodawca podniósł, iż nie posiada samochodu ze względu na złą sytuacje finansową. Wskazał również, iż do jego wydatków w chwili obecnej należy również zaliczyć spłacanie dwóch kredytów mieszkaniowych oraz dwóch kart kredytowych, o łącznej wysokości 1.839 zł miesięcznie tj. kredyt mieszkaniowy 90.000 zł – miesięczna rata 640 zł, kredyt mieszkaniowy 100.000 zł – miesięczna rata 735 zł, karta kredytowa [...] – miesięczna rata 221 zł, karta kredytowa [...] – miesięczna rata 243 zł. Powyższe kredyty mieszkaniowe zostały zaciągnięte na zakup mieszkań, które znajdują się obok siebie i są przez nich zamieszkiwane. Ponadto skarżący oświadczył także, iż w chwili obecnej spłaca zadłużenie zlikwidowanej spółki cywilnej tj. 1.000 zł do działu windykacji Izby Celnej w B. oraz 1.500 zł do Komornika Sądowego w Ł. (k. 22). Na tej podstawie skarżący wywiódł, iż nie jest w stanie pokryć całości kosztów sądowych oraz opłacić radcę prawnego. Do wniosku M. F. dołączył kopie dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków i uzyskiwanych dochodów (k. 23-45). Należy mieć na uwadze, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunkiem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (vide: postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07- nie publikowane). Podkreślenia wymaga również to, iż rozpoznając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy należy oceniać go w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w postępowaniu sądowych, a z drugiej strony wysokości środków, którymi ona dysponuje. Dodatkowo w sytuacji kiedy skarżący wniosek o przyznanie prawa pomocy w takim samym zakresie złoży w kilkunastu sprawach (tak jak ma miejsce w niniejszym postępowaniu) to dopiero łączna suma ciążących na nim wpisów oraz opłat kancelaryjnych powinna stanowić punkt odniesienia, przy rozpoznawaniu takiego wniosku (vide: postanowienie NSA z 8.06.2006 roku, I FZ 239/06). Rozpoznając zatem niniejszy wniosek należało mieć na uwadze, iż w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Białymstoku w chwili obecnej wnioskodawca jest skarżącym w 25 sprawach, gdzie również został zobowiązany do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł, przy czym w jednej ze spraw wnioskodawca taki wpis uiścił (II SA/Bk 483/08). W sumie zatem wnioskodawca aktualnie zobowiązany jest do uiszczenia tytułem wpisów sądowych kwoty 4.800 zł. W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna M. F. uzasadnia tezę, iż mimo wnioskowanego całkowitego zwolnienia do kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego nie jest on w stanie ponieść jedynie pełnych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W złożonym oświadczeniu wnioskodawca wykazał bowiem, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką oraz dwójką dzieci. Źródłem utrzymania ich czteroosobowej rodziny pozostaje dochód w wysokości około 5.980 zł netto (wynagrodzenie za pracę otrzymywane przez skarżącego w wysokości 4.222 zł netto – k. 23, zaświadczenie o zarobkach i żonę skarżącego w wysokości 1.758,19 zł netto – k. 24, zaświadczenie o zarobkach). Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem rodziny wynoszą około 3051 zł i przedstawiają się następująco: energia elektryczna – 50 zł, gaz ziemny – 11 zł, telefon stacjonarny - 80 zł, telewizor i Internet – 74 zł, woda ciepła i zimna - 140 zł, czynsz - 423 zł, opłata za przedszkole – 250 zł, lekarstwa – 100 zł, zakup żywności – 800 zł, dojazdy do pracy – 100 zł, wydatki na odzież i środki czystości – 400 zł oraz opłata za studia (semestr 3740 zł) - 623 zł. Ponadto wnioskodawca spłaca dwa kredyty mieszkaniowe i dwie karty kredytowe, co daje mu łącznie kwotę 1839 zł miesięcznie oraz spłaca zadłużenie byłej spółki cywilnej tj. 1000 zł do działu windykacji Izby Celnej w B. oraz 1500 zł do Komornika Sądowego w Ł. (k. 22-45). Majątek wnioskodawcy stanowią dwa mieszkanie o powierzchni [...] m2 i [...] m2, które znajdują się obok siebie i są użytkowane jako jedno mieszkanie. Dodatkowo skarżący posiada oszczędności w kwocie 12.000 zł (k. 17-18). Podkreślić w tym miejscu należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Po przeanalizowaniu wniosku skarżącego oraz złożonych informacji dotyczących sytuacji finansowej należy stwierdzić, że rodzina skarżącego uzyskuje miesięczny dochód netto w wysokości około 5.980 zł, a także posiada oszczędności w kwocie 12.000 zł, w związku z czym już samo proste zestawienie wysokości miesięcznych dochodów, majątku w postaci dwóch mieszkań oraz oszczędności skarżącego z wysokością wymagalnych kosztów sądowych we wszystkich wniesionych przez niego sprawach, jednoznacznie przesadza o tym, iż w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym całkowitym zakresie. Na podkreślenie bowiem zasługuje to, iż rodzina wnioskodawcy uzyskuje stały miesięczny dochód w wysokości około 5.980 zł i mimo, że wszystkie bieżące wydatki skarżącego wraz ze spłatą zaciągniętych zobowiązań wobec banku oraz zaległych zobowiązań spółki zamykają się kwotą 7.390 zł, a więc kwotą przewyższającą kwotę uzyskiwanego dochodu, to skarżący posiada jeszcze oszczędności w kwocie 12.000 zł. Nawet zatem przy założeniu, iż kwota ta zostałaby przeznaczona na całkowitą spłatę kart kredytowych w wysokości 7.820,04 zł (k. 32 i 33) to skarżącemu i tak pozostałaby jeszcze kwota ponad 4.000 zł. Podkreślić przy tym należy, iż spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki (poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie, do których nie zalicza się np. kosztów związanych z posiadaniem telewizji i Internetu, czy też dalszej edukacji) nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną jaką jest wpis sądowy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 9.02.2005 roku "fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy" (sygn. OZ 1363/04). Dodatkowo trzeba pamiętać, iż prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich", a do takiej kategorii skarżących, nie można zaliczyć wnioskodawcy, którego rodzina ma stałe źródło utrzymania oraz majątek. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 "prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu". Bez wątpienia skarżącego nie można zaliczyć do takiej kategorii wnioskodawców. Powyższe okoliczności, a w szczególności wysokość osiąganego dochodu, w zestawieniu z wykazanym majątkiem, wyszczególnionymi wydatkami oraz posiadaniem oszczędności pozwalają na przyznanie M. F. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł. Sytuacja materialna wnioskodawcy uzasadnia stwierdzenie, że poniesienie przez niego pełnych kosztów sądowych, stanowi zbyt duże obciążenie finansowe i może spowodować uszczerbek w utrzymaniu koniecznym. Przyznane zwolnienie umożliwi natomiast skarżącemu skorzystanie z prawa do rozpoznania niniejszej sprawy przez sąd administracyjny. W tym stanie rzeczy pokrycie wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika (przy podkreśleniu, iż wszystkie złożone sprawy są jednorodzajowe) i uiszczenie przez wnioskodawcę kwoty 100 zł tytułem kosztów sądowych w sprawie niniejszej (w sumie kwoty 2.400 zł we wszystkich sprawach, przy podkreśleniu, iż w pozostałych sprawach zostało przyznane prawo pomocy w takim samym zakresie), przy jednoczesnym zwolnieniu z obowiązku ich uiszczenia w pozostałym zakresie, nie doprowadzi do powstania niedostatku w utrzymaniu jego rodziny, przeciwnie mieści się w możliwościach płatniczych wnioskodawcy. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 i 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.