II SA/Bk 450/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Mieczysław Markowski (spr.), , , po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 stycznia 2016 r. zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 18 listopada 2015 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu sądowego od zażalenia w sprawie ze skargi J. W. na decyzję P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...]września 2013 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia, że przedsięwzięcie inwestycyjne polegające na budowie budynku inwentarskiego, zbiornika na ścieki socjalno-bytowe, zbiornika na paszę, przyłącza wodociągowego powstało w warunkach samowoli budowlanej p o s t a n a w i a: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu sądowego od zażalenia. , Wnioskiem z dnia 1 września 2015 r. J. W. zwróciła się o wyłączenie sędziego WSA w Białymstoku Marka Leszczyńskiego od orzekania w niniejszej sprawie. Jako podstawę prawną wskazała art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie "p.p.s.a."). Postanowieniem z dnia 9 września 2015 r. WSA w Białymstoku oddalił wnioseko wyłączenie sędziego WSA Marka Leszczyńskiego. W dniu 21 września 2015 r. skarżąca wniosła zażalenie na ww. postanowienie. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 21 września 2015 r. strona skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu od zażalenia na postanowienie dnia 9 września 2015 r. w kwocie 100 zł - w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia zażalenia (k. 292). Wezwanie do wykonania powyższego obowiązku skarżąca odebrała w dniu 6 października 2015 r. (k. 294). Wnioskiem z dnia 12 października 2015 r. J. W. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od wpisu od zażalenia na postanowienie Sądu z 9 września 2015 r. podając, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem E. W. Źródło miesięcznego utrzymania rodziny stanowią emerytury małżonków W. w łącznej kwocie 3.560,01 zł, w tym: emerytura J. W. – 1.903,92 zł oraz 1.656,09 zł uzyskiwane przez E. W. z tytułu przyznanej emerytury i dodatku pielęgnacyjnego. Wykazane wydatki skarżącej wynoszą za wrzesień 2015 r. łącznie 3.544,38 zł w szczególności: czynsz – 556,41 zł; telefon – 34,50 zł; energia elektryczna – 50,90 zł; lekarstwa – 536 zł; życie, odzież, środki czystości, drobne artykuły – 1.250 zł; usługi prawne – 600 zł; zdjęcia do dowodu osobistego – 30 zł; usługi pocztowe – 17,15 zł; opłaty bankowe – 11,68 zł; spłata kredytu – 457,74 zł. Majątek wnioskodawczyni stanowi: mieszkanie o powierzchni 60 m², sześćdziesięcioletni drewniany dom oraz dwie działki budowlane o łącznej powierzchni 3500 m². Skarżąca na koniec lipca 2015 r. ma zaległości w opłatach i dług u sąsiadki w wysokości 819,45 zł. Małżonkowie W. są osobami w podeszłym wieku, schorowanymi, ponoszącymi zwiększone wydatki na lekarstwa i opiekę medyczną. W kwietniu 2015 r. wnioskodawczyni przeszła zawał serca, była hospitalizowana. Powyższe znacznie zwiększa częstotliwość wizyt lekarskich oraz kosztów leczenia. Skarżąca nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych (k. 296-298). W uzasadnieniu swego wniosku skarżąca podniosła dodatkowo, iż oszczędza na czym tylko się da, a ponadto nie unika opłat sądowych i w WSA w Warszawie wpłaciła ostatnio 11 wpisów sądowych pod 200 zł z kredytu bankowego i ma do uiszczenia jeszcze 2 x po 200 zł. Nadto w niniejszej sprawie wpłaciła wpis w kwocie 500 zł z kredytu bankowego i opłaciła też sporządzenie 4-ech skarg kasacyjnych. Odniosła się również do ustawy z 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej, z której wynika, że osoba po 65 roku życia i niepełnosprawna jest zwolniona z kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 29 października 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu sądowego od zażalenia. Po rozpoznaniu sprzeciwu od tego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 18 listopada 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu sądowego od zażalenia. Sąd stwierdził, że sytuacja finansowa skarżącej nie uzasadnia uwzględnienia złożonego przez nią wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie wynoszą 100 zł, bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym rodziny. Skarżąca i jej mąż posiadają stałe dochody oraz nieruchomości, nie są więc osobami "ubogimi", którym brak środków na pokrycie kosztów postępowania. W zażaleniu na to postanowienie skarżąca wniosła o uchylenie w całości skarżonego postanowienia. Podniosła, że wadą kwestionowanego postanowienia jest fakt jego wydania przez sędziego nieposiadającego uprawnienia do jego wydania zgodnie z art. 20 § 3 p.p.s.a. Wskazała, że bezspornym jest, że sędzia WSA w Białymstoku Marek Leszczyński, o którego wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie żądała wnioskiem z dnia 31 sierpnia 2015 r. powinien być odsunięty od czynności rozpoznania sprzeciwu z dnia 9 listopada 2015 r. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 29 października 2015 r. Ponadto skarżąca podniosła, że odwoływanie się w uzasadnieniu kwestionowanego postanowienia do postanowień NSA: z dnia 3 marca 2011 r. sygn. akt II OZ 130/11, z dnia 3 czerwca 2013 r. sygn. akt II FZ 281/13 oraz z dnia 30 sierpnia 2013 r. sygn. akt II OZ 670/13 jest działaniem nieuprawnionym, gdyż sytuacja finansowa jej rodziny jest nieporównywalna z sytuacją finansową rodzin wskazanych w ww. postanowieniach. Podniosła również, że z przywołanego przez WSA w Białymstoku, postanowienia NSA z dnia 9 czerwca 2014 r. sygn. akt II OZ 561/14 wynika, że skarżący nie ujawnił w pełni swojej sytuacji materialnej i bytowej oraz, że mimo kilkakrotnego wezwania sądu nie przedłożył dokumentów dotyczących stanu majątkowego. Końcowo zaznaczyła, że uiściła wpis sądowy w wysokości 500 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie jest oczywiście uzasadnione, co w konsekwencji uzasadniało w tej sprawie skorzystanie przez tutejszy Sąd z instytucji tzw. autokontroli zaskarżonego postanowienia bez przesyłania akt Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu. W takim przypadku wojewódzki sąd administracyjny, który wydał zaskarżone postanowienie może je uchylić i w miarę potrzeby sprawę rozpoznać na nowo (zob. art. 195 § 2 p.p.s.a.). Sąd uznał wniesione przez skarżącą zażalenie na postanowienie z dnia 18 listopada 2015 r. za uzasadnione, ponieważ skarżąca w piśmie z dnia 31 sierpnia 2015 r. złożyła wniosek o wyłączenie sędziego WSA Marka Leszczyńskiego. Postanowieniem z dnia 9 września 2015 r. WSA w Białymstoku oddaliło wniosek o wyłączenie ww. sędziego. Skarżąca złożyła na ww. postanowienie zażalenie, które nie zostało jeszcze rozpoznane, gdyż ww. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu sądowego od zażalenia. Tymczasem zgodnie z art. 20 § 3 p.p.s.a., do czasu rozstrzygnięcia sprawy o wyłączenie sędziego, sędzia może spełniać tylko czynności niecierpiące zwłoki. Zaskarżone postanowienie do czynności takich nie należy. Z tego względu na podstawie art. 195 § 2 p.p.s.a. Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonego postanowienia. Wniosek skarżącej z dnia 12 października 2015 r. zawiera żądanie udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie Sądu z dnia 9 września 2015 r. Zgodnie z treścią art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym niemniej, co należy podkreślić, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania – kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Podkreślić jednocześnie należy, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy zapewnić ma prawo do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Z przywołanych przepisów wynika również, że strona skarżącą powinna wykazać w sprawie nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem sądowym. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, sąd bierze pod uwagę zarówno aktualną sytuację materialną strony, jak również wysokość kosztów postępowania, które strona byłaby zobowiązana ponieść. W przedmiotowej sprawie koszty sądowe ograniczają się do uiszczenia wpisu od zażalenia wnioskodawczyni na postanowienia tutejszego Sądu z dnia 9 września 2015 r. w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie poszczególnych sędziów w wysokości 100 zł. Z informacji przedstawionej przez skarżącą wynika natomiast, że prowadzi ona gospodarstwo domowe wspólnie z mężem. Utrzymują się z dochodu z tytułu emerytury w wysokości łącznej 3.560,01 zł. Majątek skarżącej obejmuje mieszkanie o pow. 60 m2, sześćdziesięcioletni dom drewniany oraz dwie działki budowlane o łącznej pow. 3500 m2. Skarżąca wskazała, że na jej miesięczne wydatki (wrzesień 2015r.) składają się opłaty za: czynsz – 556,41 zł; telefon – 34,50 zł; energia elektryczna – 50,90 zł; lekarstwa – 536 zł; życie, odzież, środki czystości, drobne artykuły – 1.250 zł; usługi prawne – 600 zł; zdjęcia do dowodu osobistego – 30 zł; usługi pocztowe – 17,15 zł; opłaty bankowe – 11,68 zł; spłata kredytu – 457,74 zł. W ocenie Sądu z przedstawionych wyżej informacji nie wynika, aby skarżąca była w trudnej sytuacji materialnej. Wnioskodawczyni wraz z małżonkiem ma bowiem zapewnione potrzeby bytowe, o czym świadczy wysokość miesięcznego dochodu jaki wspólnie uzyskują tj. kwotę 3.560,01 zł miesięcznie. Posiadanie przez wnioskodawczynię i jej małżonka miesięcznych dochodów w takiej wysokości wyklucza możliwość, uznania jej ze osobę wykazującą trudności w zakresie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i nie będącą w stanie ponieść kosztów związanych z postępowaniem sądowym w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie zamykają się w kwocie 100 zł. Ponadto zauważyć trzeba, że nie wszystkie z wymienionych przez skarżącą wydatków to wydatki, którym należy przyznać pierwszeństwo przed kosztami związanymi z jej udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Nie ulega wątpliwości, iż za wydatki konieczne uznać należy koszty zakupu żywności, leków, czynsz za mieszkanie, opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę. Do takich wydatków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny nie można już natomiast zaliczyć np. opłat za telefon, wydatków na usługi pocztowe, czy prawne. Również zobowiązania cywilnoprawne, w tym kredytowe, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Ponadto niektóre z tych wydatków są wydatkami jednorazowymi, jak np. usługi pocztowe, czy prawne, a wydatek pod tytułem "życie, drobne artykuły – 1250 zł" nie został sprecyzowany. NSA w postanowieniach z dnia z 30 sierpnia 2013 r. II OZ 670/13 LEX nr 1361660, z 3 czerwca 2013 r. II FZ 281/13 LEX nr 1320634, z dnia 3 marca 2011 r. II OZ 130/11 Lex nr 1080416 stwierdził, że nie można przyznać pierwszeństwa w regulowaniu zobowiązań kredytowych przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Wnioskodawczyni zasadnie podniosła, że sytuacja finansowa skarżących w ww. postanowieniach różniła się od jej sytuacji finansowej. Sąd rozpoznaje każdy wniosek o przyznanie prawa pomocy indywidualnie. W tym miejscu Sąd pragnie jedynie podkreślić, że w pełni aprobuje tezę zawartą w ww. postanowieniach, że nie można przyznać pierwszeństwa w regulowaniu zobowiązań prywatnych, w tym kredytowych przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że sytuacja finansowa skarżącej nie uzasadnia uwzględnienia złożonego przez nią wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie wynoszą 100 zł, bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym rodziny. Skarżąca i jej mąż posiadają stałe dochody oraz nieruchomości, nie są więc osobami "ubogimi", którym brak środków na pokrycie kosztów postępowania. W tym miejscu należy też wyjaśnić, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Sąd w pełni popiera stanowisko NSA wyrażone w postanowieniu z dnia 9 czerwca 2014 r., II OZ 561/14, Lex nr 1470078, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Należy nadmienić, jak słusznie podniosła skarżąca, że z powyższego postanowienia NSA wynika, że skarżący, mimo kilkakrotnego wezwania sądu, nie przedłożył żądanych dokumentów dotyczących stanu majątkowego. Powyższe okoliczności nie mają znaczenia w przedmiotowej sprawie. Podnoszona zaś w sprzeciwie okoliczność, iż w sprawie o sygn. akt VII SA/Wa 753/15 toczącej się z udziałem skarżącej WSA w Warszawie przyznał jej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów, nie oznacza, że w każdej kolejnej sprawie prawo to również będzie przyznane. Każdy bowiem wniosek w tej kwestii rozpoznawany jest przez Sąd indywidualnie, z uwzględnieniem okoliczności danej, konkretnej sprawy. Tym samym fakt przyznania skarżącej prawa pomocy w innej sprawie, nie miał znaczenia przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy. Końcowo podnieść należy, iż zgodnie z art. 6 w zw. z art. 8 wskazanej przez skarżącą ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1255) nieodpłatnej pomocy prawnej udziela adwokat lub radca prawny, a zadanie to jest zadaniem zleconym z zakresu administracji rządowej realizowanym przez powiat w porozumienie z gminami lub samodzielnie. W myśl art. 3 tej ustawy nieodpłatna pomoc prawa np. dla osób które ukończyły 65 lat lub są niepełnosprawne obejmuje m.in. poinformowanie o stanie prawnym, uprawnieniach, wskazanie sposobu rozwiązania problemu czy też sporządzenie projektu pisma o zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu sądowo – administracyjnym. Nie oznacza to natomiast automatycznie zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym z uwagi na wiek czy niepełnosprawność, bowiem przesłanki zwolnienia od kosztów w postępowaniu sądowoadministracyjnym reguluje jedynie ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z powyższych względów, na podstawie art. 195 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a, orzeczono jak sentencji postanowienia.