II SA/Bk 584/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący asesor WSA Małgorzata Roleder po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu S. F. Z. w B. wobec postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 stycznia 2008 r. przyznającego S. F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego oraz zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł, a w pozostałym zakresie oddalającym wniosek w sprawie ze skargi S. F. Z. w B. na pismo Prezydenta Miasta B. z dnia [...] czerwca 2007 r. Nr [...] w przedmiocie unieszkodliwiania odpadów postanawia 1) przyznać prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego oraz zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł (stu złotych), 2) w pozostałym zakresie oddalić wniosek. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (k. 46 i k. 50). Stowarzyszenie działa jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, nie jest nastawione na osiąganie zysków, działa dla dobra publicznego oraz nie prowadzi działalności gospodarczej. Za rok 2006 strata finansowa z działalności Stowarzyszenia wyniosła [...] zł, strata za 2007 r. wynosi [...] zł. Stowarzyszenie wskazało, iż w okresie od [...] stycznia 2007 r. do [...] grudnia 2007 r. uzyskało wpływy w wysokości [...] zł, w tym [...] zł to darowizna od osoby prywatnej, a [...] zł to wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego (k. 49). We wzmiankowanym okresie wydatki (strata) Stowarzyszenia wyniosły około [...] zł, zostały one w całości przeznaczone na działalność statutową. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. Narastające zadłużenie związane jest z kosztami prowadzonych działań statutowych, strona skarżąca nie ma możliwości pokrycia tego zadłużenia z uwagi na brak środków finansowych. Stowarzyszenie nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Stowarzyszenie nie ponosi wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi, podatkami od osób fizycznych, obecnie także z powodu braku środków nie ponosi wydatków związanych z wynajęciem pomieszczenia, energią elektryczną i tym podobnych opłat eksploatacyjnych - korzysta z pomieszczeń użyczonych bezpłatnie do spotkań i przechowywania dokumentów, telefon Stowarzyszenia z powodu zaległości na kwotę ok. [...] zł został odłączony ( sprawa roszczeń z tego tytułu prawdopodobnie zostanie skierowana na drogę sądową). Komornik sądowy na wniosek wierzyciela złożył wniosek o zablokowanie rachunku Stowarzyszenia w celu egzekucji kwoty ok. [...] zł od utworzonego na bazie Stowarzyszenia - Komitetu Wyborczego Stowarzyszenia F. Z.. Stowarzyszenie od około trzech miesięcy nie posiada na rachunku bankowym środków finansowych, przejściowy fakt obecności kwoty [...] zł na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia Stowarzyszenia (k. 42 i k. 43). W piśmie z dnia [...] grudnia 2007 r. tut. Sąd wezwał wnioskodawcę do złożenia oświadczenia, w którym należało: wyszczególnić wydatki poniesione przez Stowarzyszenie w 2007 r. i przedstawić dokumenty potwierdzające przeznaczenie i wysokość tych wydatków, dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie pożyczek na sfinansowanie poniesionych w roku 2007 wydatków np. oświadczenia pożyczkodawców (k. 47). W odpowiedzi na cytowane wezwanie Stowarzyszenie F. Z. w B. nie ustosunkowało się do jego treści, powtarzając informacje zawarte w piśmie z dnia [...] października 2007 r. (k. 42-43), dodając jedynie, iż w 2007 r. otrzymało darowizny w łącznej wysokości [...] zł, były to dotacje celowe z przeznaczeniem na cele edukacji ekologicznej, co stanowi o braku możliwości spożytkowania wzmiankowanej kwoty pokrycie kosztów sądowych. Roczne składki [...] członków Stowarzyszenia nie przekraczają [...] zł. W konkluzji Stowarzyszenie podkreśliło, iż obecnie jest stroną około 130 postępowań - ponosi koszty korespondencji i inne koszty związane z ich prowadzeniem. Ponoszone opłaty powodują, iż strona skarżąca nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej (k. 49). Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. w osobie referendarza sądowego przyznał skarżącemu Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego oraz zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę [...] złotych, a w pozostałym zakresie oddalił wniosek. Sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia złożył wnioskodawca Stowarzyszenia F. Z. w B.. W uzasadnieniu wskazano, iż Stowarzyszenie jak organizacja pożytku publicznego powinna być całkowicie zwolniona od kosztów i opłat sądowych ze względu na aktualny brak środków pieniężnych i brak możliwości pokrycia takich kosztów nawet w kwocie poniżej [...] złotych. Brak całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych jest próbą utrudnienia Stowarzyszeniu realizacji zadań statutowych. W zakresie przepływów finansowych wnioskodawca wskazał, iż przejściowy fakt obecności na rachunku bankowym kwoty [...] zł wynikał z opóźnienia rozliczeń zobowiązań i zadłużenia. W okresie od dnia [...] stycznia 2007r. do chwili obecnej wydatki Stowarzyszenia wyniosły ponad [...] zł, a stan środków na rachunku od 3 miesięcy wynosi [...] złotych. Ponadto wskazano, iż Statut Stowarzyszenia jako organizacji pożytku publicznego wyklucza i uniemożliwia pokrycie kosztów sądowych, kar, grzywien i opłat. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. zważył, co następuje: Sprzeciw został wniesiony skutecznie, co powoduje utratę mocy postanowienia z dnia 10 września 2007 r. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do regulacji art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego) lub częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego). Stosownie do regulacji art. 246 § 2 pkt 1 w/w ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 w/w ustawy). Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że skarżące Stowarzyszenie jest organizacją pożytku publicznego, którego podstawowym celem jest praca na rzecz ochrony środowiska, zdrowia i społeczeństwa. Wszystkie pozyskane środki finansowe przekazuje na działalność statutową i nie prowadzi działalności gospodarczej. Jednocześnie z nadesłanych dokumentów wynika, iż Stowarzyszenie w roku 2007 uzyskało wpływy w łącznej wysokości [...] zł, w tym dotacje celowe z przeznaczeniem na cele edukacji ekologicznej – [...] zł, darowizna od osoby prywatnej - [...] zł, wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego - [...] zł oraz około [...] zł zebranych z tytułu wpłacanych składek członkowskich (k. 49). Strata finansowa z działalności Stowarzyszenia za 2007 r. wyniosła [...] zł. W ocenie Sądu przytoczone przez skarżące Stowarzyszenie okoliczności nie stanowią dostatecznego uzasadnienia do przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie całkowitym. Prawdą jest, iż skarżący podmiot jest organizacją społeczną i organizacją pożytku publicznego jednakże powyższy fakt nie może automatycznie oznaczać, iż w każdym przypadku podmiot taki powinien korzystać z prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W postępowaniu sądowo-administarcyjnym prawo pomocy przysługuje jedynie tym osobom prawnym, które wykażą, iż nie dysponują środkami na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Analiza złożonych przez Stowarzyszenie oświadczeń majątkowych wykazała, że jest ono w stanie ponieść koszty sądowe w wysokości [...] zł, a stan finansowy skarżącego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w pełnym żądanym zakresie. Wskazać trzeba w pierwszej kolejności, iż Stowarzyszenie w bieżącym roku uzyskało wpływy w łącznej wysokości [...] zł, w tym dotacje celowe z przeznaczeniem na cele edukacji ekologicznej – [...] zł, darowizna od osoby prywatnej - [...] zł, wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego - [...] zł oraz około [...] zł zebranych z tytułu wpłacanych składek członkowskich. Strata finansowa z działalności Stowarzyszenia za rok 2007 r. wyniosła natomiast [...] zł. Należy mieć jednak na uwadze, iż pomimo wezwania tutejszego Sądu do określenia źródeł sfinansowania poniesionych wydatków i dochodów oraz przedstawienia dokumentów potwierdzających te fakty, nie zostało to przez wnioskodawcę udokumentowane. Stowarzyszenie oświadczyło jedynie, że "strata to nieopłacone przez Stowarzyszenie faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia". Znamiennym przy tym jest, iż dochód w 2007 roku przewyższył deklarowaną stratę, a ponadto Stowarzyszenie w dalszym ciągu, mimo braku środków finansowych ponosi i finansuje kolejne wydatki, nie wykazując skąd posiada na to fundusze. W związku z tym należy stwierdzić, że przedstawione kwoty wydatków – strat nie mogą być uznane za wiarygodne. Kwoty te mają jedynie przybliżony charakter, gdyż strona nie określiła konkretnie przeznaczenia tych wydatków i nie przedstawiła żadnych dokumentów np. faktur na ich potwierdzenie, nie zostało również w żaden sposób udokumentowane stwierdzenie, że są one finansowane z pożyczek od członków Stowarzyszenia – choćby poprzez złożenie ich oświadczeń. Skoro strona twierdzi, że ponosi i finansuje kolejne wydatki, nie ma żadnych podstaw do zwolnienia jej od kosztów sądowych w pełnym zakresie, koszty te nie mogą być bowiem stawiane jako ostatnie w kolejności ich zaspokajania. Strona podnosi, że jest organizacją pożytku publicznego, jak deklaruje działa dla dobra publicznego i nie prowadzi działalności gospodarczej, jednak okoliczności te nie stanowią przesłanki uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że zapisy Rozdziału V Statutu nie wykluczają zasilania budżetu Stowarzyszenia z wpływów z działalności gospodarczej. Inne możliwe źródła finansowania Stowarzyszenia to: składki członkowskie, wpływy z działalności statutowej, dotacje, subwencje, ofiarność publiczna, darowizny, spadki, a także zapisy. Wielość źródeł finansowania oraz brak dokumentów potwierdzających chociażby aktualne saldo na rachunku Stowarzyszenia, nie dają podstaw aktualnie do przyznania prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych. Podkreślić należy, że zgodnie z utrwaloną w judykaturze i piśmiennictwie wykładnią dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych co oznacza, że podmioty prowadzące działalność (również społeczną) powinny uwzględnić w procedurze planowania wydatków związanych z tą działalnością także konieczność posiadania środków na prowadzenie ewentualnych procesów. Skoro bowiem jednym z celów statutowych Stowarzyszenia jest ochrona środowiska a przez to możliwość wszczynania spraw sądowych w tym zakresie, Stowarzyszenie powinno przewidywać w swoim budżecie także wydatki na koszty i opłaty sądowe. Planowanie wydatków bez uwzględnienia powyższej zasady należy traktować jako naruszenie zasady równoważnego traktowania swoich powinności finansowych, a strona preferencyjnie traktująca inne zobowiązania (np. zakup towarów, wydawnictw czy prasy) wyzbywając się przy tym zdolności do zapłaty kosztów sądowych nie może skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem realizacji jej prawa do sądu. Zwolnienie od kosztów sądowych, poprzez rezygnację z należnych opłat sądowych w chwili wytoczenia procesu stanowi w istocie, formę kredytu udzielonego przez Skarb Państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe, co w sprawie nie występuje. Koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Ponadto podkreślić należy, iż skoro strona twierdzi, że ponosi i finansuje kolejne wydatki, nie ma żadnych podstaw do zwolnienia jej od kosztów sądowych w pełnym zakresie, koszty te nie mogą być bowiem stawiane jako ostatnie w kolejności ich zaspokajania. Strona podnosi, że jest organizacją pożytku publicznego, jak deklaruje działa dla dobra publicznego i nie prowadzi działalności gospodarczej, jednak okoliczności te nie stanowią przesłanki uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stanowisko to potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, który stwierdził, iż fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków – chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe (postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r. II OZ 317/06 i podobnie postanowienie NSA z dnia 6 czerwca 2006 r. II OZ 588/06 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo pod red. Bogusława Dautera, str. 438, Wolters Kluwer Polska Sp. z o. o., Warszawa 2007). O zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy decyduje jedynie sytuacja materialna wnioskodawcy. Dodatkowo w postanowieniu z dnia 12 lutego 2008 roku w sprawie sygn. akt II OZ 80/08 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż "za nietrafny należy uznać pogląd, jakoby Stowarzyszenie jako organizacja pożytku publicznego, powinno być całkowicie zwolnione z kosztów sądowych. Wprawdzie przepis art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. Nr 96, poz. 873 ze zm.) przewiduje zwolnienie takich organizacji od opłat sądowych ale odsyła do przepisów odrębnych i nie może stanowić samoistnej podstawy zwolnienia. Natomiast przepisy regulujące postępowanie przed sądami administracyjnymi nie przewidują możliwości zwolnienia organizacji pożytku publicznego od opłat sądowych. Przepis art. 239 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który określa zamknięty katalog uprawnionych do zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego z mocy ustawy, nie wymienia organizacji pożytku publicznego jako podmiotu zwolnionego od kosztów sądowych. Przepis art. 240 ustawy przewiduje wprawdzie możliwość zwolnienia, w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, organizacji społecznych z obowiązku uiszczenia wpisu w sprawach związanych z działalnością naukową, oświatową, kulturalną, dobroczynną oraz z zakresu pomocy i opieki społecznej, jednak dotychczas rozporządzenie takie nie zostało wydane". Końcowo zważyć należy, że Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w innych postępowaniach sądowych Stowarzyszenie korzystało z prawa pomocy. Podkreślić jednak należy, że Sąd bada wniosek o przyznanie prawa pomocy odrębnie w każdej sprawie, co może skutkować przyznaniem skarżącej prawa pomocy w jednej sprawie i odmową przyznania prawa pomocy w innej sprawie. Z uwagi na przedstawione powyżej okoliczności, w niniejszej sprawie strona powinna ponieść koszty sądowe przynajmniej w minimalnej części tj. w kwocie [...] zł – jest to najniższy wpis w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Niskie dochody (wpływy) osiągane przez Stowarzyszenie, brak majątku oraz konieczność ponoszenia kosztów w innych sprawach toczących się przed tut. Sądem uzasadniają przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w pozostałym zakresie. W tej sytuacji, stosując przepisy art. 245 § 1-4 oraz art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w sentencji. .