II SA/Bk 86/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 marca 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł w sprawie ze skargi J. B. na postanowienie P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...] grudnia 2010 r. znak [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania legalizacyjnego p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 (sto) złotych J. B. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł, przy czym w formularzu nie zamieścił niezbędnych informacji o stanie majątkowym i dochodach odwołując się do oświadczenia złożonego na formularzu PPF w sprawie II SAB/Bk 78/10. Wskazał w nim, że nie odrobił jeszcze strat w prowadzonym gospodarstwie rolnym powstałych w związku z internacją odbytą w okresie od 23 lutego 2006 r. do 30 marca 2007 r., w tym nie wywiózł w pełni obornika, nie wykonał planowanych kapitalnych napraw maszyn i remontów budynków, co prowadzi do większych wydatków bieżących na zakup plandek do przykrycia plonów zbóż, trzymanych tymczasowo na przyczepach na podwórku, czy na wypożyczenie kopaczki do ziemniaków. Jak wskazał, organy władzy publicznej przenoszą na niego obowiązki ustawowe, które wiążą się z koniecznością ponoszenia kosztów, dlatego zmuszony jest do zamrażania kapitału przeznaczonego np. na odrobienie powyżej wskazanych strat. Powstałych w ten sposób uszczerbków nie rekompensuje zwrot kosztów sądowych. Wskazał, że nie posiada zabezpieczonego opału na zimę, zboża przeznaczone na utrzymanie zwierząt i siew trzyma na podwórku pod plandekami, uzyskał niskie plony zbóż, na skutek internacji nie zacielił krów, zwierzęta te dają mało mleka. Ponadto wskazał na utratę klientów na mleko. Nie może również pozyskać żadnych środków z nieruchomości bowiem Gmina S. zablokowała obrót nimi. Podkreślił, że jest osobą cierpiącą na nieuleczalną chorobę psychiczną, a niezdolność do pracy o charakterze trwałym w połączeniu z koniecznością zażywania lekarstw obniżających zdolność psychoruchową umożliwia pracę jedynie we własnym gospodarstwie rolnym i to na własne ryzyko oraz skutkuje koniecznością korzystania z pomocy osób trzecich. Skarżący utrzymuje się z renty inwalidzkiej w wysokości 130 zł oraz z dochodu uzyskiwanego ze sprzedaży mleka w kwocie 150 zł miesięcznie. Wnioskodawca posiada grunty rolne o powierzchni 21,1142 ha (w tym 2,06 ha dzierżawione od gminy), las o powierzchni 3,68 ha, dom o powierzchni 70 m² (powierzchnia mieszkalna 70 m²) oraz 13 maszyn rolniczych mających średnio 20 lat (wartość szacunkowa około 74.500 zł). Razem ze skarżącym mieszka jego matka I. B. (78 lat), która prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca nie posiada zgromadzonych oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Przedstawiając stan własnych finansów J. B. wyszczególnił następujące kwoty: nieuregulowane do lutego 2011 r. należności pieniężne w wysokości 43.490 zł (koszty pełnomocnika do reprezentowania skarżącego przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu – 4.000 zł, pożyczka sąsiedzka – 14.000 zł, wpisy sądowe w łącznej kwocie 490 zł (w sprawach sygn. akt III K [...] Sąd Rejonowy w B.; II K [...] Sąd Rejonowy w S.; I C [...] Sąd Rejonowy w S. oraz wpis od apelacji w sprawie wieczystoksięgowej), opłata legalizacyjna od samowoli budowlanej 25.000 zł (złożył skargę do sądu administracyjnego na odmowę przedłużenia terminu do sporządzenia projektu budowlanego) oraz częściowo podatek rolny za lata 2007 – 2010. W styczniu 2010 r. Skarb Państwa był winny wnioskodawcy łączną kwotę 19.869,88 zł, w tym: dopłaty obszarowe za 2010 r. – 19.264,28 zł (decyzja nieostateczna) oraz zwrot kosztów sądowych w wysokości 605,60 zł w sprawach II SAB/Bk 78/10, II SAB/Bk 53/10 oraz WSA w Warszawie VII SA/Wa 2140/10. W tym samym okresie skarżący otrzymał od Skarbu Państwa zwrot kwoty 3.458,20 zł, w szczególności: odszkodowanie za szkody wyrządzone przez bobry – 851 zł; wyrównanie dopłat obszarowych z Unii Europejskiej za 2008 r. – 2.500 zł; zwrot kosztów sądowych w sprawie III Kp [...] Sąd Rejonowy w B. – 107,20 zł. Dodatkowo J. B. jest winien do zwrotu w pieniądzu lub naturze 100 litrów oleju napędowego oraz jest zobowiązany pokryć koszty ustanowienia geodety w kwocie 1.000 zł. Dnia 01 stycznia 2011 r. skarżący posiadał 56,39 zł. Brakujące środki finansowe na utrzymanie własne wnioskodawcy pochodziły z pożyczek rodziny i znajomych (do spłaty w pieniądzu, przez odpracowanie lub też w produktach rolnych). Do dnia 06 lutego 2011 r. J. B. nie otrzymał jeszcze na konto dopłat do produkcji rolnej z Unii Europejskiej (k. 43 – 44 akt II SAB/Bk 78/10). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wystosowane w sprawie II SAB/Bk 78/10 skarżący wyszczególnił posiadane maszyny rolnicze tj. ciągnik rolniczy Ursus C-355, rok prod. 1971; ciągnik rolniczy MTZ Bielarus 820, rok prod. 2010 r.; pług dwuskibowy zakupiony w 1984 r.; brony ciągnikowe, rok prod. 1984; siewnik zbożowy, rok prod. 1978; kultywator, rok prod. 1984; kosiarka rotacyjna, rok prod. 1980; przetrząsaczko – zgrabiarka, rok prod. 1988; kopaczka do ziemniaków, rok prod. 1971; rozrzutnik obornika, rok prod. 1989; sadzarka do ziemniaków, rok prod. 1990; prasa zbierająca, rok prod. 1989; obsypnik, rok prod. 1987. Wnioskodawca dnia 17 grudnia 2010 r. zakupił fabrycznie nowy ciągnik rolniczy MTZ Bielarus 820 o wartości 54.543 zł. J. B. podkreślił, że od 01 stycznia 2011 r. uiścił wpisy sądowe w łącznej kwocie 400 zł w sprawach II SA/Bk 735/10; I SAB/Bk 1/11; II SAB/Bk 9/11 i II SA/Bk 62/11. Do akt sprawy wnioskodawca dołączył: wyciąg z rachunku bankowego za okres od 01 grudnia 2010 r. do 21 lutego 2011 r. (k. 59 sygn. akt II SAB/Bk 78/10); fakturę z dnia 17 grudnia 2010 r. na zakup ciągnika rolniczego Bielarus 820 (k. 60 sygn. akt II SAB/Bk 78/10); oświadczenie o sytuacji majątkowej skarżącego z dnia 27 czerwca 2003 r. (k. 61 sygn. akt II SAB/Bk 78/10) oraz specyfikację techniczną ciągnika rolniczego Bielarus 820 (k. 58 sygn. akt II SAB/Bk 78/10). W oparciu o powyższe okoliczności oraz wskazując na obowiązek strony wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, jak również na obowiązek ponoszenia kosztów sądowych – postanowieniem z dnia 10 marca 2001 r. referendarz tutejszego sądu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł. Wywiedziono w uzasadnieniu tego orzeczenia, że w badanym okresie od 01 grudnia 2010 r. do 21 lutego 2011 r. skarżący był w stanie zgromadzić i wydatkować 58.342,40 zł (z czego 54.534 zł na zakup nowego ciągnika), natomiast w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (tj. przed 22 lutego 2011 r.) wnioskodawca wypłacił z konta bankowego 2.500 zł (04 lutego 2011 r.), a na dzień 21 lutego 2011 r. stan jego konta wynosił 340,81 zł (k. 59 akt II SAB/Bk 78/10). Zdaniem referendarza sądowego wskazane kwoty świadczą o znacznym potencjale finansowym skarżącego, pozwalającym zarówno na pokrycie bieżących wydatków związanych z utrzymaniem własnym, produkcją rolną, zgromadzeniem środków finansowych na zakup ciągnika rolniczego, a także na pokrycie całości kosztów sądowych. Dodatkowo wskazano, że J. B. w oświadczeniach zawartych w urzędowych formularzach wniosków o przyznanie prawa pomocy złożonych w okresie od 01 grudnia 2010 r. do 21 lutego 2011 r. (tj. pokrywającym się z datą wyciągu bankowego będącego przedmiotem analizy w sprawie niniejszej), nie wykazywał, że posiada zgromadzone oszczędności (k. 51 – 52 w aktach sygn. II SAB/Bk 53/10 i k. 18 – 19 w aktach sygn. II SA/Bk 788/10). Powyższe dotyczy spraw II SAB/Bk 53/10 (wniosek wpłynął 21 grudnia 2010 r. – stan oszczędności wnioskodawcy na ten dzień wynosił 40.590,39 zł) i II SA/Bk 788/10 (wniosek wpłynął 14 grudnia 2010 r. – stan konta skarżącego w tym dniu wynosił 15.039,59 zł) – k. 59 akt II SAB/Bk 78/10. Od powyższego postanowienia referendarza sprzeciw złożył J. B. Wskazał, że okoliczność zgromadzenia oszczędności celem wymiany środka produkcji na nowy, co ma przyczynić się do powiększenia dochodu z działalności rolniczej, została przez referendarza blednie zinterpretowana. Zdaniem wnioskodawcy brak wymiany maszyny mógłby grozić nawet zaniechaniem produkcji. Wywodził, że z zasady logicznego rozumowania wynika, że kwota jego zobowiązania – 43.490 zł jest wyższa niż kwota wierzytelności – 19.869 zł, a 25.000 zł, które przeznaczył na ciągnik pochodziło z oszczędności zabezpieczonych na opłatę legalizacyjną. W sytuacji, gdy zaistnieje ponownie potrzeba zabezpieczenia tej kwoty – zakupiony ciągnik zostanie zamieniony na tańszy np. za 15.000 zł. Argumentował, że nie pozostawia kosztów sądowych w ostatniej kolejności ich zaspokojenia, ale jego zdaniem nie są one wydatkami pierwszej potrzeby jak np. koszty utrzymania czy opłaty publicznoprawne oraz spłacane kredyty. Wyrazem jego dobrej woli, jak wskazał, jest uiszczanie tych kosztów w miarę możliwości (w poprzednim roku ponad 2.000 zł) i złożenie wniosku o jedynie częściowe zwolnienie. Nie zgodził się z zarzutem niewykazania posiadanych oszczędności, bowiem – jak twierdzi – wskazywał, że nie posiada oszczędności poza środkami finansowymi na bieżące utrzymanie siebie i gospodarstwa oraz wierzycieli. Ponadto sąd nie żądał w tym zakresie dodatkowych wyjaśnień. Zwrócił uwagę, że nie uwzględniono wyjaśnień w jaki sposób doszło do zgromadzenia oszczędności na nowy ciągnik. Wskazał, że kwota 14.000 zł pochodziła z pożyczki sąsiedzkiej przeznaczonej w całości na zakup ciągnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych zawiera żądanie udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 100 zł. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W tym miejscu zauważyć należy, że w sprawie niniejszej aktualne koszty sądowe (wpis od skargi) wynoszą 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.). Zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, tzn. sąd podejmuje określone przepisami czynności jedynie wówczas, gdy strona lub uczestnik postępowania wniosą stosowną, przewidzianą dla danej czynności, opłatę (np. wpis od skargi). Wyjątki od tej zasady, a więc sytuacje, gdy dokonanie czynności w postępowaniu sądowym jest nieodpłatne wynikają z konkretnych przepisów ustawy p.p.s.a. (art. 239) lub też mają charakter prawa pomocy. Celem prawa pomocy jest umożliwienie osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu. Analiza materialnych i finansowych warunków życia skarżącego – w oparciu o znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty – wskazuje, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż uiszczenie kwoty 100 zł spowodowałoby znaczne pogorszenie jego warunków życia. Tym bardziej, że na chwilę obecną kwota powyższa jest jedynym kosztem, którego obowiązek pokrycia spoczywa na skarżącym. Bezsporne są okoliczności związane ze stanem posiadania strony, wynikające z wniosku ze sprawy II SAB/Bk 78/10 (do którego skarżący odwołał się w sprawie niniejszej, a który sąd powołał we wstępnej części niniejszego uzasadnienia): wielkość domu, posiadanych gruntów rolnych, lasu, uzyskiwania stałych dochodów z dwóch podanych źródeł (renta inwalidzka, sprzedaż mleka) oraz okoliczności związanych ze stanem jego zdrowia. Są to informacje powtarzające się w kolejnych wnioskach strony. Brane pod uwagę jako jedyne przesłanki sytuacji majątkowej skarżącego nie byłyby jednak wystarczające dla pełnej oceny na potrzeby niniejszego postępowania o prawo pomocy. Ocena bowiem, czy J. B. jest w stanie uiścić wymagany wpis sądowy w sprawie niniejszej zależeć powinna od pozostałych okoliczności związanych z prowadzoną gospodarką zasobami pieniężnymi, bowiem dopiero te ważą w sposób przesadzający o możliwościach płatniczych skarżącego. Faktycznie jest tak, jak wskazuje wnioskodawca w sprzeciwie, że obecnie kwota jego zobowiązania pieniężnego – 43.490 zł jest ponad dwukrotnie wyższa niż kwota przysługującej mu wierzytelności – 19.869 zł, co sugerowałoby wniosek, że nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Taki wniosek upada jednak w kontekście pozostałych okoliczności charakteryzujących jego sytuację majątkową. Wynika z nich mianowicie, nie kwestionując istotnie niełatwej sytuacji zdrowotnej strony, że mimo ciągłych zaległości i nieodrobionych, jak podaje, strat, gospodaruje na bieżąco środkami finansowymi (wpływami i wydatkami) i w miarę możliwości pokrywa pojawiające się potrzeby związane z bieżącym utrzymaniem, produkcją rolną i nowymi kosztami sądowymi. Analiza wyciągu z rachunku bankowego (k. 59 akt II SAB/Bk 78/1) pokazuje, że strona nie tylko wypłaca, ale również, że na jej koncie księgowane są wpłaty kilku lub kilkunastotysięczne. Niewątpliwie zwraca uwagę poniesiony wydatek około 54.534 zł na ciągnik rolniczy w grudniu 2010 r. Jak wskazał J. B., środki na ten cel pochodziły m.in. z 25.000 zł zarezerwowanych oszczędności na opłatę legalizacyjną, 14.000 zł z pożyczki prywatnej oraz, co wynika z rachunku bankowego, z kwoty 15.539, 59 zł, która stanowiła saldo początkowe na koncie strony na dzień 01 grudnia 2010 r. Fakt zgromadzenia takiej sumy bezspornie świadczy o możliwościach płatniczych posiadacza konta. Jak wskazuje wnioskodawca 14.000 zł pochodzi z pożyczki prywatnej. Jednak pozostała część to niewątpliwie zgromadzone oszczędności, a te wymagają uzyskiwania pewnych dochodów i zaprzeczają niewypłacalności strony. Wskazać ponadto trzeba, że deklarowana wielkość zobowiązań pozostających skarżącemu do spłacenia (ponad 43.000 zł), przy wydatkowaniu ponad 54.000 zł na zakup ciągnika oraz przy zadeklarowanej w pkt 2 sprzeciwu możliwości zakupu tańszej maszyny za kwotę 15.000 zł – nawet przy faktycznym częściowym uiszczaniu kosztów sądowych w licznych sprawach - podważa jednak dobry zamiar strony co do dochowania należytej staranności i wywiązywania się w miarę swoich wszystkich możliwości z obowiązku pokrywania tych kosztów. Jeśli bowiem istnieje możliwość zakupu tańszej maszyny przy zachowaniu ciągłości prowadzenia gospodarstwa, to świadomość ciążących już zobowiązań wymagała dłuższego rozważenia tego zakupu, zwłaszcza w kontekście możliwości pokrycia wszystkich aktualnych, a także przyszłych, przewidywanych należności. Nie bez znaczenia jest również fakt, że w okresie pomiędzy wniesieniem skargi za pośrednictwem organu tj. 11 stycznia 2001 r. a złożeniem wniosku o prawo pomocy tj. 22 lutego 2011 r. skarżący, świadomy zainicjowania nowego postępowania sądowego i konieczności pokrycia związanych z tym kosztów, dysponował na rachunku bankowym kwotą ponad 2.500 zł (wypłat w wysokościach 800 zł i 2.500 zł dokonał w dniach 14 stycznia 2011 r. i 04 lutego 2011 r.). Na dzień 04 lutego 2011 r. na rachunku pozostała kwota 340, 81 zł. Zwraca uwagę, że kwota wpisu 100 zł jest znacznie niższa od tej, którą w powołanym okresie zadysponował. Ponadto istotnie z wypełnionych formularzy PPF w sprawach II SAB/Bk 53/10 i II SA/Bk 788/10 wynika, że skarżący nie wykazywał, iż posiada zgromadzone oszczędności (k. 51 – 52 w aktach II SAB/Bk 53/10 i k. 18 – 19 w aktach II SA/Bk 788/10). Natomiast stan oszczędności wnioskodawcy na daty wpływu wniosków w tych sprawach wynosił odpowiednio: 21 grudnia 2010 r. - 40.590,39 zł, 14 grudnia 2010 r. - 15.039,59 zł. Nie można zaakceptować twierdzenia strony, że nie wykazywał precyzyjnie tych środków, gdyż przeznaczone on były na bieżące utrzymanie siebie, gospodarstwa rolnego oraz na spłatę wierzycieli. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna precyzyjnie wykazać swój stan majątkowy, aby sąd mógł dokonać jego oceny w całokształcie, a nie wybiórczo. Zaniechanie w tym przedmiocie skutkuje odmową przyznania prawa pomocy lub jego cofnięciem. Skład orzekający nie może zmienić swego stanowiska odnośnie możliwości uiszczenia przez skarżącego wymaganego wpisu także w kontekście wskazanego w pkt 6 sprzeciwu zarzutu nieuwzględnienia wszystkich dokumentów dołączonych do pisma wyjaśniającego z dnia 25 lutego 2001 r. w sprawie II SAB/Bk 78/10 i samej treści tego pisma (na które powołuje się również w sprawie niniejszej). Zdaniem strony pominięto poświadczenie wartości maszyn i kryteria analizy ekonomicznej, które zaważyły na zakupie nowego ciągnika, co ma przemawiać za koniecznością poniesienia tego wydatku przed wydatkami sądowymi. Z żadnego dokumentu nie wynika, by skarżący na zakup ciągnika przeznaczył środki ze sprzedaży maszyn, co uprawnia do wniosku o możliwościach zgromadzenia środków na ten zakup inną drogą (częściowo z własnych oszczędności). Nie może również zostać uwzględniony argument o zaoszczędzeniu kwoty około 5.000 zł przy zakupie ciągnika w grudniu 2010 r., a nie później, skoro skarżący sam deklaruje w sprzeciwie, że mógłby dokonać tańszego zakupu. W tych okolicznościach nie było możliwe uznanie, by skarżący nie był w stanie bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu uiścić kwoty 100 zł wpisu. Zdaniem sądu wnioskodawca nie wykazał, iż jest osobą, której warunki materialne uzasadniają przyznanie prawa pomocy w żądanym częściowym zakresie. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.