II SA/Bk 892/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2008r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia F. Z. w B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 09 kwietnia 2008r. w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2007 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia p o s t a n a w i a: 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, 2. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie ponad 50 (pięćdziesiąt) złotych, 3. oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (k. 21). We wniosku oświadczyło, iż jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, nie jest nastawione na osiąganie zysków, działa dla dobra publicznego i nie prowadzi działalności gospodarczej. Strata finansowa z prowadzonej działalności za rok 2006 wyniosła 1.085,71 zł, a za rok 2007 wyniosła 10.000 zł. Dodatkowo Stowarzyszenie podało, iż w okresie od 01 stycznia 2007r. do 31 stycznia 2008r. uzyskało wpływy w wysokości 880,50 zł, w tym 500 zł to darowizna od osoby prywatnej, a 330,50 zł to wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego (k. 20). W 2007 r. strona skarżąca otrzymała darowizny w łącznej wysokości 10.000 zł, ale były to dotacje celowe z przeznaczeniem na cele edukacji ekologicznej, których nie można było spożytkować na pokrycie kosztów sądowych. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie stanu sytuacji majątkowej i przedstawienie dokumentów potwierdzających przeznaczenie i wysokość wydatków, jak również bilansu, wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie pożyczek na sfinansowanie poniesionych wydatków - skarżący wyjaśnił w piśmie z dnia [...] stycznia 2008 r. (k. 29), iż w okresie od 1 stycznia 2007r. do dnia złożenia wniosku otrzymało wpłaty o łącznej wysokości 10.880,50 zł, w tym - 500 zł tytułem darowizny od osoby prywatnej, 330,50 zł tytułem wpłat z przekazania 1 % podatku. We wskazanym wyżej okresie wydatki wyniosły około 20.000 zł i w całości zostały przeznaczone na cele statutowe. Podano, iż Stowarzyszenie nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, a jego członkowie nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Skarżący nie ponosi też żadnych świadczeń publicznych, a z uwagi na brak środków finansowych nie wynajmuje również pomieszczeń i nie ponosi związanych z tym opłat eksploatacyjnych. Nadto strona jest zadłużona na kwotę 300 zł z tytułu rozmów telefonicznych (telefon został odłączony) oraz ma zablokowane konto bankowe przez komornika do kwoty 2.000 zł z tytułu zadłużenia Komitetu Wyborczego utworzonego na bazie Stowarzyszenia. Stowarzyszenie od około trzech miesięcy nie posiada na rachunku bankowym środków finansowych, przejściowy fakt obecności 10.880 zł na koncie wynikał zaś z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. W konkluzji skarżący podkreślił, iż obecnie jest stroną około 130 postępowań - ponosi koszty korespondencji (około 2000 zł) i inne koszty związane z ich prowadzeniem. Ponoszone zaś opłaty powodują, iż nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej (k. 13-14 i k. 29). Postanowieniem z dnia 09 kwietnia 2008r. referendarz sądowy tutejszego Sądu przyznał skarżącemu Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego i zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł oraz oddalił wniosek w pozostałej części. W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. Bezzasadnym pozostaje, zatem twierdzenie o niemożności ponoszenia kosztów sądowych w prowadzonych przez Stowarzyszenie postępowaniach w sytuacji, gdy realizacja obowiązku zapewnienia środków na te koszty może być realizowana z różnych źródeł dochodu, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, zdaniem referendarza, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Odnosząc się zaś do kwoty rocznych wydatków Stowarzyszenia, podkreślono, że nie jest ona wiarygodna, skoro skarżący najpierw wskazał, że w okresie od 01 stycznia 2007 r. do 31 stycznia 2008 r. jego wydatki wyniosły 10.000 zł, a następnie w piśmie z dnia [...] marca 2008 r. stwierdził, że wydatki te wyniosły około 20.000 zł (k. 29). Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Od powyższego orzeczenia sprzeciw wniosło skarżące Stowarzyszenie podnosząc, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz nie może zwiększyć swoich dochodów i prowadzić działalności gospodarczej z uwagi na zakaz zawarty w statucie organizacji pożytku publicznego. Podało, iż jako organizacja działająca w obronie interesu publicznego – organizacja pożytku publicznego – powinno zostać zwolnione całkowicie od kosztów sądowych. Na dowód całkowitego zwolnienia Stowarzyszenia od kosztów i ustanowienia radcy prawnego w innych sprawach sądowych, skarżący powołał postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2007r. w sprawie II OZ 1025/06 oraz postanowienia WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2007r. IV SA/Wa 671/07, z dnia 6 września 2007r. w sprawie IV SA/Wa 1167/07, oraz postanowienie z dnia 25 stycznia 2008r., IV SA/Wa 679/07. W dalszej części sprzeciwu przedstawiono ponownie sytuację majątkową Stowarzyszenia, podano informację o stracie za 2007r., wysokości składek członkowskich – nie więcej niż 300 zł rocznie, darowiźnie w kwocie 10.000 zł przeznaczonej w całości na edukację ekologiczną, wpływach za okres od 01 stycznia 2007 r. do 12 maja 2008 r. w kwocie 10.880,50 zł, w tym 500 zł od osoby prywatnej i 330, 50 zł z tytułu przekazania 1 % podatku, jak również o wydatkach w kwocie 20.000 zł. Do sprzeciwu skarżący dołączył również "Sprawozdanie merytoryczne, finansowe z działalności Stowarzyszenia F. Z. w B. za okres od 01 stycznia 2007 r. do 31 stycznia 2007 r.", z którego wynika, iż w 2007 r. Stowarzyszenie otrzymało wpłaty w wysokości 10.864,40 zł, w tym od T. D. - 10.000 zł na działalność statutową w zakresie doradztwa budowy galerii handlowej, 500 zł – doradztwo w zakresie bezpieczeństwa budowy masztu telefonii komórkowej, wpłaty od osób prywatnych – 40 zł i 1% podatku od 6 osób, w sumie 324,40 zł. Podano, iż koszty działalności Stowarzyszenia wyniosły 19.957,16 zł, w tym zawierają się koszty prowadzenia działalności statutowej m.in. zakup materiałów, towarów, usług. Wynik działalności zamknięto w 2007r. stratą w wysokości 9.092, 76 zł, przy czym doliczając stratę z lat ubiegłych – 1.085,71 zł i wydatki 21.042,87 zł wynik finansowy należało ustalić na poziomie 10.178,47 zł straty. Do sprzeciwu skarżący dołączył również rachunek zysków i strat za okres od 01 stycznia 2007r. do 31 grudnia 2007r., sporządzony w dniu [...] marca 2008r. oraz kserokopię zawiadomienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. o zajęciu rachunku bankowego Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16,35 zł wydatków gotówkowych. Z przedłożonego zaś wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż w dniu [...] kwietnia 2008r. skarżące Stowarzyszenie dysponowało kwotą 1000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Odpłatność jest jedną z podstawowych zasad postępowania przed sądem administracyjnym. Reguła ta doznaje wyjątków tylko w sytuacjach szczegółowo określonych przepisami. Są to zwolnienia ustawowe wymienione zwłaszcza w przepisie art. 239 p.p.s.a. oraz prawo pomocy czyli zwolnienie od kosztów sądowych na wniosek strony. Celem prawa pomocy jest umożliwienie podmiotom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym, bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione podlega ostatecznie ocenie sądu. Analiza materialnej i finansowej sytuacji skarżącego w takim zakresie, w jakim było to możliwe na podstawie przedstawionego przez stronę niepełnego materiału dowodowego, nie uprawnia, w ocenie sądu, do wniosku, iż Stowarzyszenie nie jest w stanie ponieść części kosztów sądowych, w których występuje jako strona. Przede wszystkim zwraca uwagę ilość inicjowanych przez w/w stronę postępowań, których na datę wydania niniejszego orzeczenia jest 29 licząc od początku 2008r. Każde z nich jest związane, z czego skarżący zdaje sobie sprawę, z koniecznością ponoszenia określonych kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Niewątpliwie konstytucyjna zasada gwarantująca prawo do sądu wymaga, by w procesie oceny możliwości finansowych strony uwzględniać konieczność zapewnienia każdemu drogi sądowej dla realizacji czy obrony własnych lub statutowych praw. Nie oznacza to jednak, iż osoba inicjująca postępowanie (lub szereg postępowań) nie powinna w tych kosztach partycypować, w granicach swoich możliwości, co najmniej częściowo. Trzeba podkreślić, iż znaczna aktywność strony w zakresie wszczynania postępowań przed sądem także, gdy ta aktywność jest wyrazem realizacji celów statutowych, nie zmienia obowiązującej powszechnie zasady odpłatności postępowania sądowego tylko dlatego, że strona prowadzi tych postępowań kilkanaście (czy kilkadziesiąt), koszty sądowe nie powinny być stawiane jako ostatnie w kolejności ich zaspokajania. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada), jednak strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. W przedmiotowej sprawie zarówno statut Stowarzyszenia F. Z. w B., jak i odpis z Krajowego Rejestru Sądowego przewidują możliwość uzyskiwania przez Stowarzyszenie środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów oraz dochodów z majątku stowarzyszenia. Ponadto Stowarzyszenie ma możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, a dochód z takiej działalności może posłużyć do realizacji celów statutowych. Należy przy tym wyjaśnić, że sam fakt, iż Stowarzyszenie jest organizacją pożytku publicznego nie uniemożliwia jej zwiększenia swoich dochodów i prowadzenia działalności gospodarczej. Potwierdza to przepis art. 9 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2003r., Nr 96, poz. 873 ze zm.) z którego wynika, iż poza dopuszczalną dla organizacji pożytku publicznego działalnością statutową odpłatną i nieodpłatną możliwe jest również prowadzenie działalności odpłatnej mającej charakter gospodarczy pod tym tylko warunkiem, by dotyczyła innego przedmiotu działalności niż działalność pożytku publicznego i by jej obroty były wyodrębnione rachunkowo (vide również postanowienie NSA z dnia 12 lutego 2008r. w sprawie sygn. akt II OZ 80/08, niepubl.). Zaniechanie zaś prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobierania składek czy pozyskiwania darowizn prowadzi do przerzucenia kosztów własnej działalności na Skarb Państwa. Z tych względów stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku (vide: postanowienie NSA z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06, niepublik.). Naczelny Sąd Administracyjny wskazał ponadto, iż Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Wynika z tego, że pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom, które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Podzielając powyższy pogląd należy stwierdzić, iż przerzucanie ciężaru funkcjonowania skarżącego Stowarzyszenia na Skarb Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność Stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. W ocenie Sądu, skarżący we wniosku o prawo pomocy nie wskazał też przeszkód, które uniemożliwiałyby prowadzenie działalności gospodarczej lub pobieranie od członków Stowarzyszenia składek członkowskich. Nie znajduje uzasadnienia również argument, iż Stowarzyszenie z racji posiadania statusu organizacji pożytku publicznego powinno być całkowicie zwolnione od kosztów sądowych, albowiem do takiego wniosku nie uprawniają ani przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ani przepisy p.p.s.a. W szczególności przepis art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. nie przewiduje generalnego zwolnienia organizacji pożytku publicznego od opłat sądowych, ale stanowi, iż zwolnienie to przysługuje na zasadach określonych w przepisach odrębnych. Takim przepisem jest w niniejszym przypadku art. 239 p.p.s.a. zawierający zamknięty katalog uprawnionych (podmiotowo i przedmiotowo) do zwolnienia. Nie wynika z niego jednak generalna zasada zwolnienia od kosztów sądowych organizacji pożytku publicznego, w tym takich jak skarżące Stowarzyszenie. Z tychże względów argument o posiadaniu statusu takiej organizacji nie mógł doprowadzić do przyznania skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych w całkowitym zakresie. Godzi się, bowiem podkreślić, że Stowarzyszenie nie tylko nie skorzystało z potencjalnej możliwości uzyskania środków finansowych, ale także nie wykazało, że jego aktualna, rzeczywista sytuacja finansowa jest na tyle zła, że uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Ze złożonych przez Stowarzyszenie dokumentów wynika, iż obecny stan konta wynosi 0 zł, zaś jedynymi wpływami są darowizny za tzw. doradztwo w zakresie statutowym (w 2007r. – kwota 10.000 zł), składki członkowskie – około 300 zł, darowizny osób prywatnych – 500 zł, wpływy z przeznaczenia 1 % podatku – 40 zł. Jednocześnie Stowarzyszenie deklaruje kilkutysięczne wydatki, których cel nie został dostatecznie sprecyzowany ani udowodniony np. fakturami, rachunkami, umowami itp. Wskazać przykładowo trzeba, iż w piśmie z dnia [...] stycznia 2008r. podano, iż wydatki w okresie 01 stycznia 2007r. – 31 stycznia 2008r. wyniosły 10.000 zł (k. 20), podczas gdy już w piśmie następnym za okres dłuższy o niewiele ponad miesiąc (01 styczeń 2007r. – 04 marca 2008r. k. 29) wzrosły one o 10.000 zł zamykając się kwotą 20.000 zł. Jednocześnie nie wykazano konkretnych źródeł dochodów (umów pożyczek, kredytów), z których wydatki te (zwiększone w ciągu miesiąca o kwotę 10.000 zł) zostały poniesione i konkretnych celów (poza ogólnym stwierdzeniem, iż chodzi o działalność statutową), których realizacja wymagała takich nakładów finansowych. Skarżący przedstawił jedynie, iż jest przeciwko niemu prowadzona egzekucja kwoty w sumie około 8.000 zł przez wierzyciela P. O. S.A. w P. (zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego k. 41), w związku z czym nie posiada aktualnie żadnych środków finansowych na rachunku bankowym. Zdaniem tutejszego Sądu kwoty wskazane przez skarżącego jako dochody nie mogły wystarczyć na sfinalizowanie wydatków w przedstawionej przez stronę wysokości, które to wydatki – jak wskazywano w pismach – zostały faktycznie poniesione. W związku z tym wiarygodność danych dotyczących źródeł dochodów budzi istotne zastrzeżenia i nie uprawnia do twierdzenia, iż są jedynymi, jakie strona posiada. Biorąc pod uwagę przedstawione powyżej możliwości zarobkowe oraz to, że ubiegający się o prawo pomocy powinien poczynić wszelkie starania, by koszty sądowe uiścić, uprawniony jest wniosek, iż skarżący jest w stanie ponieść część kosztów sądowych w wysokości połowy wpisu. Wskazać również trzeba, iż orzekając w przedmiocie przyznania prawa pomocy Sąd ocenia sprawę in concreto i nie jest związany stanowiskiem wyrażonym w orzeczeniach innych sądów jako obowiązującym również w sprawie rozpoznawanej. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 §3 w zw. z art. 246 §2 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.