I SA/Bd 203/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia Dariusz Dudra po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2010r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki postanowił: odmówić przyznania prawa pomocy Wyrokiem z dnia 08 września 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę J. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki. W dniu 29 stycznia 2010r. wraz ze skargą kasacyjną od powyższego wyroku do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 20 stycznia 2010r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia pismem z dnia 09 lutego 2010r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy sprzeciw wskazując, iż kancelarie radcowskie i adwokackie z którymi się kontaktował oszacowały koszty reprezentowania go w niniejszej sprawie w kwocie co najmniej 5000 zł. Podał jednocześnie, iż otrzymuje 2085 zł emerytury, którą w całości przeznacza na lekarstwa oraz potrzeby życiowe, nie ma oszczędności, które mógłby przeznaczyć na opłacenie pełnomocnika. Podniósł również, polemizując ze stwierdzeniem zawartym w postanowieniu referendarza sądowego, dotyczącym obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynikającym z uregulowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, iż żona odmawia partycypowania w ewentualnych kosztach pomocy prawnej i nie ma możliwości wyegzekwowania tego obowiązku. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270: z późn. zm.), - zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Przechodząc do meritum sprawy należy podnieść, że Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym uregulowana została w Rozdziale 3 Działu V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej p.p.s.a. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244, art. 245, art. 246 § 1 oraz art. 252 p.p.s.a. wynika, iż osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wyjaśnić przy tym należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie m.in. adwokata lub radcy prawnego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie m.in. adwokata lub radcy prawnego (§ 2 i § 3 art. 245 p.p.s.a.). Z kolei koszty sądowe obejmują opłaty sądowe, w tym wpis i opłatę kancelaryjną,oraz zwrot wydatków (art. 211 i art. 212 § 1 p.p.s.a.). Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Należy również zauważyć, że użyte w przepisach art. 246 § 1 pkt 1 i 2 określenie "gdy wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Wskazane przepisy przenoszą na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona do dyspozycji odpowiednich środków pieniężnych. Podstawą ustaleń faktycznych, pozwalających sądowi na podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy, są więc, co do zasady, okoliczności przytoczone w stosownym wniosku. Strona winna mieć przy tym świadomość, że wnosząc o omawiane zwolnienie musi uprawdopodobnić w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Na jej korzyść przemawia zamysł ustawodawcy, który nie obciążył wnioskującego obowiązkiem udowodnienia, a jedynie uprawdopodobnienia odpowiednich faktów. Jednocześnie informacja ta powinna być na tyle szczegółowa, by możliwa była ocena realnej sytuacji finansowej strony. Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia przez skarżących kosztów związanych prowadzeniem przez nich postępowania sądowoadministracyjnego (por. art. 199 P.p.s.a.), które są dochodem Skarbu Państwa (por. art. 212 § 2 P.p.s.a.). Jest to swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w procesie. Stąd konieczne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy, celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa (w procesie), bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Zatem do oceny Sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia wskazane przesłanki. Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego na wniosku składanym przez strony na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Jednocześnie wskazać należy, iż Sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych w formularzu. Stąd też, w przypadku, gdy oświadczenia wnioskodawcy budzą wątpliwości lub okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, to stosownie do art. 255 P.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć żądane dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego. Wskazany przepis wprost upoważnia Sąd w ramach postępowania w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. Jeżeli fakty, które strona podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04). W kontekście powyższych rozważań Sąd pragnie jednocześnie wskazać, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy zostaje rozpatrywana w dwóch aspektach - z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 2 845 zł netto. Strona wskazała na obciążenia z tytułu egzekucji komorniczej w łącznej wysokości 1076 zł miesięcznie, z tytułu zobowiązań względem Skarbu Państwa spółki "T." w wysokości 100 zł miesięcznie oraz z tytułu odsetek od kredytu w banku P. 240 zł miesięcznie. Jednocześnie wnioskodawca podniósł, iż udziela pomocy finansowej córce (nie pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym) w wysokości ok. 600 zł miesięcznie oraz przeznacza na leki 150 zł miesięcznie. W konsekwencji na życie pozostaje mu 697 zł miesięcznie. Strona przedstawiła ponadto m.in. zawiadomienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia [...] o wysokości świadczenia od dnia 01 grudnia 2009r. – 3721,44 zł miesięcznie oraz potrąceń z tytułu zajęcia świadczenia w wysokości 930 zł miesięcznie. W niniejszej sprawie strona została wezwana do przedłożenia określonych dokumentów i wyjaśnień, albowiem dane zawarte we wniosku złożonym na druku PPF oraz w sprzeciwie od postanowienia referendarza, w szczególności dotyczące wysokości uzyskiwanych dochodów z tytułu świadczenia emerytalnego były znacząco rozbieżne. W piśmie z dnia 27 marca 2010r. strona wyjaśniła, iż od dnia 01 marca 2010r. wysokość otrzymywanego świadczenia emerytalnego wynosi 2.216,63 zł netto. Fakt ten potwierdzają również informacje zawarte w wyciągu z konta bankowego strony, w którym widnieją wpłaty z ZUS w tej wysokości. Z konfrontacji powyższych informacji z załączonymi przez stronę zawiadomieniami ZUS o zajęciu świadczenia w związku z tytułami komorniczymi wynika, iż jest to kwota po potrąceniu zajętej części świadczenia. Wraz z wyjaśnieniami strona przedstawiła zestawienie miesięcznych wydatków, podając, iż kształtują się one w wysokości 1950,00 zł. Na kwotę tę składają się : czynsz – 270,00 zł, energia elektryczna - 86,00 zł, odsetki od kredytu - 140,00 zł, abonament TV oraz Internet - 84,00 zł, lekarstwa - 150,00 zł, pomoc finansowa córce 300,00 zł, wyżywienie – 800,00 zł, środki czystości -100,00 zł oraz opłaty pocztowe – 20,00 zł. Dołączyła również fotokopie tytułów wykonawczych Urzędu Skarbowego w B. oraz zajęć komorniczych. Strona wyjaśniła ponadto, iż w związku z faktem, iż w okresie od września 2005r. do maja 2008r. pozostawała bez zatrudnienia obecnie musi spłacać prywatne pożyczki, które musiała w tym okresie zaciągnąć. Skarżący podniósł również, iż od 5 lat pozostaje w faktycznej separacji z żoną, która nie poczuwa się do pokrywania jego zobowiązań oraz, że samodzielnie prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. W ocenie Sądu, mając na uwadze powyższe rozważania oraz przedstawione przez stronę skarżącą we wniosku o udzielenie prawa pomocy oraz nadesłane na wezwanie Sądu wyjaśnienia i dokumenty mające obrazować jej sytuację materialną skarżący nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Przeciwnie zdaniem Sadu skarżący przedstawia swoją sytuację finansową w sposób selektywny, przedstawiając dane w taki sposób by zobrazować swoją sytuację jako trudną, zaś jego oświadczenia uznać należy za niewiarygodne i sprzeczne z dokonanymi na podstawie akt ustaleniami. Przede wszystkim z analizy nadesłanego przez stronę wyciągu z jej konta bankowego za okres od dnia 27 grudnia 2009r. do dnia 29 marca 2010r. wynika , iż na konto skarżącego wpływały środki pieniężne, które należy uznać za wynagrodzenie za świadczoną pracę, a których strona nie zadeklarowała podając źródła i wysokość uzyskiwanych dochodów. Była to wpłata w wysokości 270,52 zł dokonana w dniu 08 marca 2010r. przez S. w B. z tytułu II transzy umowy o dzieło. Ponadto w miesiącu styczniu, lutym i marcu odnotowano trzy wpłaty w łącznej kwocie 581,52 zł z tytułu wynagrodzenia za miesiące od grudnia 2009r. do lutego 2010r. Ponadto na koncie odnotowano przelewy na konto o nr [...] (oraz z tego konta) należące do J. S., zam. w B. przy ul. [...] co wskazuje na fakt, iż jest to konto należące do skarżącego, które nie zostało przez niego zadeklarowane mimo skierowanego do niego wezwania Sądu w tym zakresie. Dodatkowo odnosząc się do wyjaśnień skarżącego, dotyczących jego relacji z żoną Sąd stwierdza, iż należy uznać je za niewiarygodne. Wskazać należy, iż z wyciągu z konta strony wynika, iż skarżący regularnie dokonywał płatności z tytułu różnego rodzaju opłat ( czynsz, czynsz za garaż, abonament TV, telefon komórkowy), które ciążyły zgodnie z danymi zawartymi w tytułach wpłat na jego żonie. Ponadto skarżący dokonywał przelewów na konto żony B. S., wpisując w tytule przelewu "zwrot pieniędzy" co w ocenie Sądu świadczy o tym, iż między małżonkami istniały powiązania finansowe. W świetle powyższego twierdzenia skarżącego zawarte w piśmie z dnia 04 stycznia 2010r. oraz formularzu PPF o rozdzielności majątkowej/faktycznej separacji małżonków oraz o tym, że żona nie partycypuje w jego obciążeniach finansowych a on prowadzi samodzielnie oddzielne gospodarstwo domowe Sąd uznał za niewiarygodne. Na marginesie Sąd pragnie zauważyć, odnosząc się do argumentacji dotyczącej braku możliwości oceny złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez pryzmat dochodów uzyskiwanych przez małżonkę skarżącego, z którą znajduje się on w rozdzielności majątkowej Sąd stwierdza, że nie mogła ona zmienić oceny sytuacji przedstawionej przez stronę nawet gdyby Sąd uznał za wiarygodne, iż rozdzielność ta rzeczywiście istnieje. Przywołać w tym miejscu wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08, w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Tym samym konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego strony ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Niezależnie od powyższego podkreślić wypada, że jak już wcześniej wskazano instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia, bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05, niepubl.). Jak wskazuje się w orzecznictwie przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 (niepubl.) wskazał, iż prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo, oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Tak należy ocenić bez wątpienia wymieniony wśród deklarowanych przez skarżącego kosztów miesięcznego utrzymania wydatek z na telewizję i Internet. Trudno uznać, by te wydatki służyły utrzymaniu koniecznemu. Przeznaczenie asygnowanych na nie kwot na koszty sądowe z pewnością nie spowoduje niebezpieczeństwa niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego. W ocenie Sądu wskazana we wniosku okoliczność obciążenia dochodu spłatą kredytu, spłat z tytułu zwrotu zaciągniętych pożyczek oraz przez świadczenie pomocy finansowej córce nie może stanowić podstawy do zmiany oceny faktu zaistnienia przesłanki uzyskania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym wskazuje się, iż zobowiązania cywilnoprawne strony nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez nią postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb nie zasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby zostałby przerzucony na współobywateli. Jednocześnie wskazać należy, iż skoro skarżący wykonuje inne ciążące na nim zobowiązania, to przyjąć można, iż w obecnej sytuacji materialnej jest w stanie ponieść również koszty postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. Ocena ta jest tym bardziej uzasadniona, iż ich opłacenie na obecnym etapie postępowania (tj. wniesienia skargi kasacyjnej) sprowadza się do uiszczenia kwoty 250 zł, co nie wykracza poza możliwości płatnicze skarżącego. Jednocześnie odnosząc się do podniesionej w sprzeciwie argumentacji skarżącego, dotyczącą konieczności korzystania z wykwalifikowanej pomocy prawnej wskazać należy, iż zgodnie z uregulowaniami zawartymi w art. 175 § 1 i 3 p.p.s.a. wymóg ten ogranicza się do sporządzenia skargi kasacyjnej, co przy szerokim dostępie do usług w tym zakresie wykonywanych przez adwokatów, radców prawnych jak również doradców podatkowych oraz mając na względzie warunki rynku z pewnością pozwoli na skorzystanie z pomocy profesjonalisty, którego wynagrodzenie będzie znacznie odbiegało od wskazanego przez skarżącego. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.