I SA/Bd 341/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia NSA Zdzisław Pietrasik po rozpoznaniu w dniu 15 września 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wskutek wniesienia sprzeciwu wniosku B. K. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od grudnia 2003 r. do lutego 2005 r. postanawia: udzielić stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w wysokości 9/10 W skardze na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] strona wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek swój strona uzasadniła faktem, że nie jest w stanie ponieść znacznych kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Podała, że prowadzi działalność gospodarczą, jednak nie uzyskuje z niej dochodu. Posiada obciążenie kredytowe w wysokości [...] zł. Leczy się psychiatrycznie oraz na schorzenia kręgosłupa. Majątek ruchomy firmy strony został zlicytowany przez Urząd Skarbowy, a konta bankowe zostały zajęte. Rodzina, w tym dwie uczące się córki, jest na utrzymaniu żony, z którą strona pozostaje w rozdzielności majątkowej. Dochód miesięczny żony został określony w formularzu na kwotę [...] zł. W trakcie toczącego się postępowania dotyczącego przyznania prawa pomocy strona została wezwana do uzupełnienia złożonego wniosku. Z nadesłanych dokumentów wynika, że pozostaje ona w czteroosobowym gospodarstwie domowym. Nie uzyskuje dochodów, jedynym źródłem utrzymania rodziny jest dochód żony z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej sprowadzający się do kwoty [...] zł. Wnioskodawca nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, nie otrzymuje żadnej pomocy społecznej. Strona przedłożyła postanowienie Prokuratury Okręgowej w T. o zabezpieczeniu majątkowym z dnia [...] oraz decyzję Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w B. o zabezpieczeniu majątkowym z dnia [...]. W związku z blokadą rachunku bankowego strona dokonuje jedynie wypłat wynagrodzeń oraz opłaca składki ZUS. Jako majątek strona wskazała dom, za który małżonkowie spłacają kredyt mieszkaniowy w ratach w wysokości [...] Miesięczne wydatki rodziny związane z koniecznym utrzymaniem sprowadzają się średnio do kwoty [...] zł. Strona nie posiada oszczędności. Pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i z tej przyczyny nie przedłożyła wyciągów z rachunków bankowych małżonki. Postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2008 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmówił stronie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że wnioskodawca nie dopełnił w sposób należyty ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej, albowiem pomimo wezwań nie przedłożył wyciągu z rachunku bankowego żony. Uchylenie się od obowiązków nałożonych w toku postępowania dotyczącego przyznania prawa pomocy Referendarz uznał za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji. Brak możliwości dokonania pełnej konfrontacji twierdzeń wnioskodawcy z danymi dotyczącymi sytuacji majątkowej małżonka został zawiniony przez zainteresowanego. Tym samym uniemożliwił on obiektywne i niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny stanu finansowego. Z tego więc względu Referendarz uznał, że kwota wpisu od skargi w wysokości [...] zł (wartość przedmiotu zaskarżenia podana przez stronę [...] zł) nie stanowi istotnego uszczerbku dla utrzymania koniecznego wnioskodawcy i jego rodziny. Pismem z dnia 04 września 2008 r. strona złożyła sprzeciw, w którym wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu strona podała, że jej wolą nie było uchylanie się od obowiązków nałożonych przez Referendarza sądowego. Strona nie była świadoma, że wezwanie o wyciągi z rachunków bankowych dotyczyło również rachunków żony, ponieważ w wezwaniu była mowa o rachunkach bankowych bez sprecyzowania czyje rachunki należy przedłożyć, tak jak to miało miejsce np. w przypadku wezwania o przedłożenie zeznań podatkowych strony skarżącej i małżonka. Strona była przekonana, że w sytuacji rozdzielności majątkowej, nie ma znaczenia dla postępowania dotyczącego przyznania prawa pomocy, jaki jest stan konta małżonka. Wnioskodawca podał, że jest na utrzymaniu żony i nie może od niej wymagać, aby opłacała ona za niego koszty sądowe. Uzyskiwany przez małżonkę dochód z działalności gospodarczej ledwo wystarcza na spłatę kredytu i utrzymanie gospodarstwa domowego. Jako uzupełnienie brakujących dokumentów strona przesłała brakujące wyciągi z Banku PKO oraz BOŚ wraz z oświadczeniem małżonki o nieposiadaniu żadnych oszczędności. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko, któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Pismem z dnia 04 września 2008 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 25 sierpnia 2008 r., który nie został odrzucony przez Sad. W świetle art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 wskazanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywoływania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa (por. post. SN z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt II CZ 104/84). W wyniku dokonanej analizy sytuacji finansowej strony skarżącej Sąd zauważa, że nie posiada ona wystarczających środków na uiszczenie kosztów sądowych w pełnej wysokości. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona skarżąca jest osobą prowadzącą działalność gospodarczą, jednak nie uzyskuje z niej żadnego dochodu. Zarówno strona jak i jej dzieci pozostają na utrzymaniu żony, która z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje średni miesięczny dochód w wysokości [...] zł. Łączne wydatki wskazane przez stronę wynoszą [...] zł miesięcznie. Z nadesłanych wyciągów z rachunków bankowych strony oraz małżonki, (które zostały w wykonaniu wezwania nadesłane wraz z sprzeciwem), wynika, że rodzina nie posiada oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na uiszczenie znacznych kosztów sądowych. Odnosząc się do twierdzeń strony dotyczących rozdzielności majątkowej oraz braku obowiązku ponoszenia przez małżonka w takiej sytuacji kosztów sądowych strony skarżącej, należy podkreślić, co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 15 maja 2008 r., sygn. akt II FZ 146/08, że zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Zarówno zatem konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Udzielenie informacji o stanie rodzinnym, dochodach i majątku osób pozostających ze stroną ubiegającą się o prawo pomocy we wspólnym gospodarstwie domowym jest zatem niezbędne dla oceny zasadności wniosku. Wymóg udzielenia takich informacji wynika także z art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma zaś również wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony lub których strona powinna wspierać). Również w tezowanym postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04 Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę sytuację majątkową, finansową oraz łączne wydatki rodzinne, poniesienie przez stronę skarżącą kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania w wysokości [...] zł (według strony wartość przedmiotu zaskarżenia wskazana w skardze [...] zł), co stanowi wpis od skargi, przerasta możliwości płatnicze wnioskodawcy. Sąd postanowił jednak udzielić stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych w wysokości 9/10. Zdaniem Sądu, wnioskujący nie znajduje się w tak złym stanie majątkowym i dochodowym, który uniemożliwiałby mu uczestniczenie w pewnej części kosztów niniejszego postępowania. Żona skarżącego uzyskuje dochód, oboje mają zapewniony lokal mieszkalny. Prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane tylko w sytuacji wyjątkowej. Wówczas, gdy wnioskujący ponad wszelką wątpliwość wykaże, że nie posiada jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów postępowania. Tak zła sytuacja majątkowa strony wnioskującej w niniejszej sprawie nie została wykazana. Poniesienie 1/10 części pełnej wysokości kosztów sądowych przez B K , w ocenie Sądu, leży w granicach możliwości finansowych skarżącego. Mając na uwadze powyższe, Sąd na postawie art. 260, art. 245 § 1, 3 i 4 oraz art. 246 § 1 pkt 2 postanowił jak w sentencji orzeczenia.