I SA/Bd 599/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. F. Z. S. O. i R. sp. z o.o. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej w podatku od towarów i usług postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżąca spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Spółka oświadczyła, że blokada konta bankowego uniemożliwia jej prowadzenie działalności gospodarczej. Z informacji zawartych na urzędowym formularzu PPPr wynika, że wysokość kapitału zakładowego spółki wynosi 8.000.000 zł. Spółka nie wskazała, jaka jest wartości środków trwałych oraz jaka była wysokość zysku lub straty za ostatni rok obrotowy wyjaśniając, że te pozycje nie są możliwe do wykazania z powodu przestępczego działania byłej księgowej spółki. Ponadto spółka wskazała, że nie posiada żadnych środków finansowych na rachunkach bankowych – rachunki zajęte przez organ egzekucyjny. Ponadto z informacji zawartych na urzędowym formularzu PPPr wynika, że miesięczne koszty spółki to kwota ok. 600.000 zł – wynagrodzenie na rzecz ok. 130 pracowników, koszty zakupu materiałów do produkcji, koszty energii elektrycznej, koszty gazu, koszty konserwacji maszyn i urządzeń do produkcji, koszty usług telekomunikacyjnych. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego spółka przedłożyła: CIT-8 za lata 2015-2016; wyciąg z rachunku bankowego; deklaracje VAT-7 za miesiące od stycznia do czerwca 2017r.; postanowienie Sądu Rejonowego w Toruniu; tytuły wykonawcze; zajęcie wierzytelności; zawiadomienie o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej; wezwanie do zapłaty; wniosek o wyjawienie majątku. Ponadto strona oświadczyła, że: spółce nie przysługują wierzytelności, a w przypadku ich ewentualnego pojawienia się ulegają one wzajemnym potrąceniem ponieważ spółka posiada zobowiązania na kwoty przekraczające wysokość ewentualnych wierzytelności; spółka posiada wiele wymagalnych zobowiązań podatkowych, z tytułu ubezpieczeń społecznych i innych zobowiązań publicznoprawnych; w okresie od 1 stycznia 2017 do 30 czerwca 2017r. przychody wyniosły 2.685.983,40, koszty uzyskania przychodów 4.448.109,73 zł; strata 1.762.126,33 zł. Postanowieniem z dnia 21 września 2017 r. Referendarz odmówił spółce przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu stwierdził, że nie wykazała ona, by spełniała przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie skarżąca wniosła o zmianę powyższego postanowienia, w uzasadnieniu podając, że w sposób należyty wykazała brak jakiegokolwiek majątku do pokrycia kosztów sądowych oraz że to Skarb Państwa doprowadził do jej sytuacji, gdyz wielokrotnie i bezpodstawnie odmówił przejęcia przedsiębiorstwa i dlatego konieczne jest kontynuowanie działalności w minimalnym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem podmiotom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia jednostce znajdującej się w trudnej sytuacji finansowej możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy może zostać przyznane osobie prawnej w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.) Określenie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Wskazać także należy, iż przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej nie jest obligatoryjne, mimo spełnienia przez nią przesłanek, na co wskazuje zawarty w treści 246 § 2 p.p.s.a. zwrot "może być przyznane". W orzecznictwie podkreśla się jednakże, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów także sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04 niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji każdy na obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.). Dodatkowo wskazać należy, iż to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie – musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem skarżącej jest wpis sądowy od skargi w wysokości 500 zł. Jak słusznie wskazał referendarz, spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Potwierdzić też należy słuszność twierdzeń, zgodnie z którymi brak jest priorytetu zobowiązań prywatnoprawnych względem danin publicznych i dlatego nawet wszczęcie postępowania likwidacyjnego nie uzasadnia automatycznie przyznania prawa pomocy (por. postanowienie z 29 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 2105/14). Co więcej słuszne wydają się tezy, że deklarowany przez stronę fakt sparaliżowania działalności spółki przez zajęcie rachunków bankowych, nie stanowi okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Tym samym okoliczność faktycznego prowadzenia działalności nie jest okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. Regulowanie należności wobec kontrahentów oraz organów podatkowych jest bowiem normalnym przejawem rzetelnego prowadzenia działalności gospodarczej. W postanowieniach z dnia 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04 NSA stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Sąd w pełni aprobuje powyższe poglądy i stwierdza, że oceniając przesłanki przyznania prawa pomocy skarżącej, należy odnieść się przede wszystkim do osiąganego przez nią przychodu i rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto stwierdzić trzeba, że spółka dokonująca wydatków na poziomie 600.000 zł może także uwzględnić wydatek 500 zł na prowadzenie sporu sądowego, zamiast obciążać nim Skarb Państwa. Zgodnie z dominującą w orzecznictwie wykładnią koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. np. post. NSA z 25 lutego 2015 r., I FZ 43/15, CBOSA). Sąd podtrzymuje zatem prawidłowość stwierdzeń referendarza, że racjonalny uczestnik obrotu gospodarczego powinien zabezpieczyć środki na ponoszenie wszelkich zobowiązań publicznoprawnych, w tym ponoszenie kosztów ewentualnych postępowań sądowych. Zauważenia wymaga przy tym, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności Sąd uznał, że referendarz sądowy trafnie ocenił, że przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nie została spełniona. W związku z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.