I SA/Bd 711/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Izabela Najda-Ossowska po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. z tytułu odpłatnego zbycia lokalu mieszkalnego postanawia 1. zwolnić skarżącą od wpisu sądowego od skargi w kwocie powyżej 100 zł (słownie: sto złotych) 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie W dniu 10 sierpnia 2015r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wnioskodawczyni podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, którego miesięczny dochód wynosi ok. 2.000 zł. Jako majątek wnioskodawczyni wskazała nieruchomość rolną o pow. 2.600 m². Oświadczyła, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów wartościowych. Syn skarżącej nie posiada żadnego majątku. W uzasadnieniu wniosku strona wskazała, że z uwagi na zajęcie komornicze otrzymuje rentę w wysokości 329,22 zł. Od ponad 2 lat jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, niestety pomimo aktywnych starań nie udało się jej otrzymać żadnej pracy. Ponadto skarżąca oświadczyła, że na posiadanej działce rolnej wpisana jest hipoteka na rzecz Gminy Miasta T. Zarządzeniem z dnia 11 sierpnia 2015r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jej sytuację finansową i majątkową oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. W odpowiedzi skarżąca oświadczyła, że: nie składała zeznań podatkowych za ostatnie 2 lata, gdyż jedynym jej źródłem dochodu była renta; nie posiada rachunków bankowych; syn ma konto a-vista w banku C. A. ale ponieważ pracuje dorywczo nie ma na tym koncie żadnych operacji; zaświadczenie z ZUS o wysokości renty są wystawione na matkę skarżącej, gdyż w czasie pobytu skarżącej w Zakładzie Karnym na żądnie ZUS upoważniła matkę do odbioru świadczenia; mieszka w dostosowanym do zamieszkania domku gospodarczym należącym do brata; jest wdową; nie posiada oszczędności; miesięcznie na prąd, wodę, żywność i leki wydaje ok. 600 zł; korzysta z pomocy matki w zakresie zakupów żywnościowych; nie posiada samochodu; syn w 2013r. uzyskał przychód w kwocie 9.607,16 zł brutto, nie dysponuje drukarką, a syn rozliczał się przez Internet. Do pisma skarżąca załączyła decyzję ZUS z dnia [... ]. w sprawie waloryzacji renty; PIT-11 syna za 2014r., z którego wynika, że za ten okres z tytułu stosunku pracy uzyskał dochód w kwocie 7.733,37 zł oraz potwierdzenie odbioru świadczenia rentowego za lipiec 2015r. w kwocie 329,22 zł. Postanowieniem z dnia 14 września 2015 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Wskazał, że wnioskodawczyni nie zastosowała się w pełni do wezwania o przedstawienie potrzebnych dokumentów, zatem niemożliwa była rzetelna i obiektywna ocena jej sytuacji majątkowo-finansowej. W złożonym sprzeciwie skarżąca podała, że zdobycie potrzebnych dokumentów stanowiło dla niej problem. Dodała, że chociaż mieszka z synem, to prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe oraz ma on córkę, której potrzeby są ważniejsze. Do sprzeciwu załączyła swój PIT-40A za lata 2014 i 2012 oraz PIT-37 syna za rok 2014. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 23 września 2015r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 14 września 2015r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "wykaże" użytego w art. 246 oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne j.w.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Ponadto, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przenosząc powyższe ogólne uwagi na grunt przedmiotowej sprawy w pierwszej kolejności wskazać należy, że wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego zasługuje na częściowe uwzględnienie. Podkreślić przy tym należy, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe w niniejszej sprawie ograniczają się do kwoty wpisu od skargi w wysokości 855 zł. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy (formularzu PPF) skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe razem synem, a ich miesięczny dochód wynosi ok. 2.000 zł (506,86 zł jej renty i ok. 1.500 zł z pracy dorywczej jej syna). Podała też, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 2.600 m2, na której jest ustanowiona hipoteka. W piśmie z dnia 19 sierpnia 2015r. podała, że jej miesięczne wydatki to ok. 600 zł (prąd, woda, żywność, leki), a mieszka w dostosowanym do zamieszkania domku gospodarczym należącym do jej brata. Sąd analizując sytuację skarżącej stwierdza, że chociaż posiada ona stałe źródło dochodu, to jest ono niższe niż kwota wpisu, który ma uiścić. Zauważyć jednak należy, że majątek nieruchomy skarżącej w postaci gruntów rolnych o powierzchni łącznej ok. 2.600 m2 stwarza możliwości zarobkowe w korzystaniu z niego w oparciu o umowy cywilnoprawne na ich użytkowanie lub co najmniej w zakresie pozyskania dopłat rolniczych. Takiej oceny nie zmienia okoliczność, że nieruchomość jest obciążona hipoteką. Zauważyć należy, że w informacjach od skarżącej istnieje niespójność – we wniosku PPF podała, że prowadzi gospodarstwo z synem, a na etapie sprzeciwu stwierdziła, że syn prowadzi samodzielne gospodarstwo. Dodała, że ma on córkę, której potrzeby są ważniejsze niż jej, jednakże nie załączyła żadnych dokumentów świadczących o ponoszonych na dziecko wydatkach (alimenty, opłaty). Skarżąca w dalszym ciągu nie przedstawiła także danych z rachunku bankowego syna. Mając na uwadze powyższe, nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej, że wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ponadto, odnosząc się do roli syna w gospodarstwie domowym skarżącej należy podkreślić, co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 15 maja 2008 r., sygn. akt II FZ 146/08, że zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Zarówno zatem konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie, ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. W ocenie Sądu brak jest podstaw do przyjęcia, że strona skarżąca nie ma realnych możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Przede wszystkim zauważyć należy, że wnioskodawczyni osiąga stały dochód z renty oraz posiada nieruchomość rolną. Ponadto strona skarżąca ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe. Nie można więc przyjąć, aby skarżąca była pozbawiona możliwości pozyskania środków finansowych, które choć częściowo pozwoliłyby jej partycypować w kosztach niniejszego postępowania. Dlatego Sąd postanowił zwolnić wnioskodawcę od wpisu sądowego powyżej kwoty 100 zł. W kwestii ustanowienia dla skarżącej doradcy podatkowego należy stwierdzić, że na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). Uzupełnieniem tej regulacji jest przewidziany w art. 140 § 1 p.p.s.a. obowiązek Sądu pouczania stron działających bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego o terminie i trybie zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Stwierdzić należy, że przyznanie skarżącej stosownie do treści art. 245 § 4 p.p.s.a. prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia od opłaty wpisu sądowego przekraczającej kwotę 100 zł jest rozstrzygnięciem, które zabezpiecza jej prawo do sądu, a jednocześnie nie skutkuje przeniesieniem na współobywateli konieczności ponoszenia pełnych kosztów prowadzonego postępowania sądowego. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.