I SA/Bd 902/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu w dniu 07 stycznia 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku L. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] 2012r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanowił: odmówić przyznania prawa pomocy W dniu [...] 2012r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że zamieszkuje z córka jej mężem oraz dwójką małoletnich dzieci, ale prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, którego dochód z tytułu świadczeń emerytalnych wynosi [...] zł brutto, Wydatki związane z koniecznym utrzymaniem rodziny strona określiła na kwotę [...]zł. Zarządzeniem z dnia 04 grudnia 2012r. referendarz sądowy wezwał stronę do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podanie czy wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych czy częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz o nadesłanie dokumentów obrazujących jej sytuację finansową. W odpowiedzi strona oświadczyła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych. Przedłożyła zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu za lata 2010-2011, wyciąg z rachunku bankowego. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada samochodu osobowego. Wskazał, że mieszka u córki w ramach dożywotniej służebności mieszkania. Zajmuje mieszkanie o pow. [...] m² (dwa pokoje, kuchnia i łazienka), Oświadczył, że nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych oraz nie korzysta z pomocy rodziny znajomych czy instytucji. Strona oświadczyła, że ponosi comiesięcznie następujące wydatki: opłata za energię i świadczenie usług dystrybucyjnych [...] zł, opłata składki ubezpieczenia na życie [...], ogrzewanie i ciepła woda [...], wywóz śmieci [...] zł, zakup drewna opałowego [...] zł, czyszczenie komina [...] zł, opłata za usługi wodno-kanalizacyjne [...] zł, telefon [...] zł. Ponadto strona wskazała, że na ubiór, wyżywienie, transport, lekarstwa, środki higieniczne wydaje łącznie [...] zł. Ponadto skarżący spłaca kredyt którego rata wynosi [...]zł. Mając na uwadze powyższe zważono, co następuje: Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012r., poz. 270) – dalej zwana "p.p.s.a." - prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien, zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa, więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. W razie jednak, gdyby treść oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, obligatoryjnie składanego wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (art. 252 § 1 p.p.s.a.) nie zawierała danych wystarczających do oceny, bądź też nasuwała by wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej zdolności płatniczych, referendarz sądowy zgodnie z art. 255 p.p.s.a. zobligowany jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia tych okoliczności poprzez wezwanie strony do złożenia konkretnie określonych dokumentów i oświadczeń i dopiero w oparciu o taki materiał dowodowy wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Niezastosowanie się przez stronę do wezwania referendarza sądowego wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że referendarz sądowy nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). Zdaniem orzekającego z oświadczenia zawartego w złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wynikają w sposób niewątpliwy przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności wskazać należy, że informacje zwarte na urzędowym formularzu PPF pozostają w sprzeczności z informacjami wynikającymi ze złożonych przez skarżącego rocznych zeznań podatkowych. Otóż we wniosku strona podaje, że łączny dochód gospodarstwa domowego wynosi [...] zł (świadczenia emerytalne), natomiast z zeznań rocznych wynika, że skarżący w latach 2010-2011 osiągnęli odpowiednio dochód w kwotach [...] zł oraz [...]zł. Z powyższych danych wynika, że tylko w roku 2011 dochód w gospodarstwie skarżącego na osobę wynosił ok. [...] zł netto. Ponadto wskazać należy, że strona jednoznacznie w piśmie z dnia 27 grudnia 2012r. oświadczyła, że nie posiada samochodu osobowego. Tymczasem jak wynika z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego w okresie 23 październik – 7 grudzień 2012r. wnioskodawca czterokrotnie korzystał ze stacji paliw BP. W związku z powyższym orzekający oświadczenie strony w tym zakresie uznał za niewiarygodne. Niezrozumiałym dla orzekającego jest również fakt, że skoro skarżący mieszka u córki na zasadzie służebności mieszkania i zajmuje jak sam wskazał mieszkanie o pow. [...] m² (dwa pokoje, kuchnia i łazienka) to jak wynika z zestawienia przedłożonych rachunków de facto pokrywa pełne koszty związane z utrzymaniem całego domu. Powyższe budzi domniemanie, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe również z córką i jej rodziną, której sytuacji finansowej nie zobrazował. Ponadto wskazać należy, że strona nie przedstawiła wszystkich dokumentów, o które była wezwana na mocy art. 255 p.p.s.a., a w szczególności wyciągów z posiadanych rachunków bankowych czyli zasadniczego i miarodajnego dowodu obrazującego stan posiadania i możliwości płatniczych skarżącego. Wskazać bowiem należy, że strona przedłożyła wyciąg z rachunku bankowego, na który wpływają świadczenia emerytalne wnioskodawcy oraz jego żony. Z rachunku tego wynika, że w związku z kredytem strona przelewa środki finansowe na rachunek bankowy, który posiada w Banku BPH. Brak informacji odnośnie tego rachunku nie pozwala stwierdzić jakimi środkami finansowymi strona dysponuje, tym bardziej, że mając na uwadze wysokość uzyskiwanych dochodów za lata 2010-2011 strona mogła poczynić znaczne oszczędności. W tym miejscu podkreślić należy, że jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał referendarz sądowy wskazujących na swoją trudną sytuację skarżący powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy – podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt: I FZ 236/08. Ponadto odnosząc się do podnoszonej przez stronę okoliczności spłaty kredytu wskazać należy, że obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o zwolnieniu skarżącego od kosztów sądowych. Posiadanie takich zobowiązań wywołuje bowiem skutki dwojakiego rodzaju. Po pierwsze - biorąc pod uwagę obecne realia, tj. konieczność spełnienia wysokich kryteriów majątkowych przy obliczaniu zdolności kredytowej, uzyskanie i korzystanie z kredytów o znacznej wysokości wskazuje na zdolności płatnicze skarżącego, gdyż w innym wypadku bank nie przyznałyby kredytu. Po drugie - sama okoliczność spłacania przez skarżącego kredytu nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie tyle istotna jest wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Tymczasem spłata kredytu nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Tymczasem skarżący ma możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej. Przyznania prawa pomocy nie może bowiem uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącego. Nie sposób również przyjąć, aby uprawnione i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty kredytów na ogół społeczeństwa. Reasumując stwierdzić należy, że strona nie wykazała, że nie jest w stanie wygospodarować środków finansowych na pokrycie kosztów procesu, które na obecnym etapie wynoszą [...] zł (wpis od skargi) co skutkuje odmową przyznania prawa pomocy. Z tych powodów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 245 § 3 i art. 258 § 1 i 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.